Интеллектуалдар үлем язаһы тураһында һүҙ алып барғанда, улар дәүләттең кемдеңдер ғүмерен ҡыйыуға хоҡуғы бармы, үлем язаһы башҡаларҙы тыйыу сараһы булып торамы һәм ҡайһы бер төркөмдәргә үлем хөкөмдәре башҡаларға ҡарағанда күберәк биреләме кеүек һорауҙар тураһында фекер алыша. Әммә ғәмәлдә үлем язаһы тураһындағы бәхәс кеше үтереүселәрҙе үлтереү яраймы-юҡмы икәнлеге тураһында түгел. Ул ғәйепһеҙ кешеләрҙе үлтереү яраймы-юҡмы тигән һорауға ҡайтып ҡала, сөнки үлемгә хөкөм ителгәндәрҙең кәм тигәндә 4%-ы — ғәйепһеҙҙәр.
Мин бала саҡта, кешеләрҙең эшләмәгән енәйәттәре өсөн хөкөм ителеүе һирәк күренеш, ә кеше үтереү эштәрендә был бигерәк тә ғәҙәттән тыш хәл булырға тейеш, тип уйлай торғайным. Бер ҙә улай түгел. Хәҙер, Innocence Project кеүек ойошмалар ярҙамында, яңы дәлилдәр асыҡланғандан һуң үлтереү буйынса хөкөм ҡарарҙарының ғәмәлдән сығарылыуы тураһындағы хәбәрҙәрҙең өҙлөкһөҙ ағымын күрәбеҙ. Ҡайһы саҡта полиция һәм прокурорҙар бик һалып-һуғып эшләгән. Ҡайһы саҡта улар намыҫһыҙ булған һәм ғәйепһеҙ кешене хөкөм итеүҙәрен яҡшы аңлаған.
Кеннет Адамс һәм башҡа өс ир-ат кеше үтереүҙә ғәйепләнеп, 18 йылын төрмәлә үткәргән. ДНК анализы енәйәтте өс башҡа кешенең эшләгәнен күрһәткәс, улар аҡланды, һуңыраҡ шул өсәүҙең икәүһе үҙ ғәйебен таныны. Полицияға тикшереүҙең башланғыс осоронда уҡ был кешеләр тураһында хәбәр ителгән булған, әммә улар был эҙгә төшөп ҡарамаған.
Кит Харвард кеше үтереү буйынса хөкөм ителеп, 33 йылын төрмәлә уҙғарған. Ул "эксперттар" уның тештәре ҡорбандарҙың береһендәге тешләү эҙҙәренең фотоларына тап килә тип раҫлағанға күрә хөкөм ителгән булған. ДНК анализы үлтереүҙе башҡа берәү — Джерри Кротти эшләгәнен раҫлағас, уны аҡланылар.
Рики Джексон һәм башҡа ике кеше 12 йәшлек малайҙың күрһәтмәләре нигеҙендә үлтереүҙә ғәйепләнеп, 39 йыл төрмәлә ултырған; һуңыраҡ ул малай үҙ һүҙҙәренән баш тартҡан һәм полиция тарафынан баҫым яһалыуы тураһында белдергән. Бер нисә кеше ул ваҡытта малайҙың бөтөнләй башҡа урында булыуын раҫлаған. Округ прокуроры, "Дәүләт күренеп торған хаҡлыҡты таный", тип ғәйепләүҙәрҙе кире алғас, был өс кеше аҡланды.
Альфред Браун үлтереүҙә ғәйепләнеп, 12 йыл төрмәлә, шул иҫәптән 10 йыл үлем язаһы көтөү камераһында ултырған. Район прокурорының ярҙамсыһы уның был енәйәтте ҡыла алмауын иҫбатлаған телефон яҙмаларын йәшергәне фашласҡас ҡына, ул аҡланды.
Гленн Форд кеше үтереүҙә ғәйепләнеп, үлем хөкөмөн көтөп 29 йыл үткәргән. Яңы дәлилдәр енәйәт ҡылынған мәлдә уның ваҡиға урынында бөтөнләй булмауын иҫбатлағас, ул аҡланды. Уны яҡлау өсөн тәғәйенләнгән адвокаттар быға тиклем бер ҡасан да присяжныйҙар судында ҡатнашмаған булған.
Кэмерон Уиллингем иһә 2004 йылда үлемесле укол ярҙамында язалап үлтерелде. Уның үҙ йортона белә тороп ут төртөүе тураһында күрһәтмә биргән "эксперт" һуңыраҡ ялғансы тип танылды. 2009 йылда Техас штаты ҡушыуы буйынса эште ҡайтанан тикшереү "ут төртөү фактын раҫлап булмай" тигән һығымтаға килде.
Рич Глоссип үлем язаһы көтөп 20 йыл үткәрҙе, ул ысын үлтереүсенең күрһәтмәһе буйынса хөкөм ителгәйне — тегеһе уны ғәйепләүгә алмашҡа үҙенә ғүмерлек төрмә язаһы алып ҡалған. 2015 йылда Оклахома уны законһыҙ дарыуҙар ҡатнашмаһы менән үлтерергә йыйынғаны асыҡланғас, уны язалауға ни бары бер нисә минут ҡалғанда туҡтатып ҡалдылар. Уны аҡлаусы яңы дәлилдәр булыуға ҡарамаҫтан, улар язаны барыбер башҡарырға, бәлки ошо йәйҙә үк атҡарырға ниәтләй.
Мин быны дауам итә алам. Бындай эштәр йөҙәрләгән. Флоридала ғына әлегә тиклем үлемгә хөкөм ителгән 29 тотҡон аҡланды.
Кеше үтереүҙә яңылыш хөкөм итеү һирәк булыу түгел, ә бик киң таралған күренеш. Полиция ҙур иғтибар йәлеп иткән енәйәтте асыу өсөн баҫым аҫтында була. Шикле кешене тапҡас, улар уның ғәйепле булыуына ышанырға теләй һәм киреһен иҫбатлаған дәлилдәрҙе һанға һуҡмай йәки хатта юҡ итә. Округ прокурорҙары үҙҙәрен һөҙөмтәле һәм енәйәткә ҡаршы ҡаты көрәшсе итеп күрһәтергә ынтыла, һәм хөкөм ҡарарына өлгәшеү өсөн шаһиттар менән манипуляция яһарға һәм дәлилдәрҙе йәшерергә әҙер тора. Суд тәғәйенләгән яҡлаусылар эштән артҡан һәм йыш ҡына белемһеҙ була. Язаны йомшартыуға алмашҡа ялған күрһәтмә бирергә әҙер булған енәйәтселәр, полиция теләгәнде һөйләтерлек еңел йоғонто яһала торған шаһиттар һәм фән ғәйепләнеүсенең ғәйебен раҫлай тип белдерергә атлығып торған ялған "эксперттар" һәр ваҡыт табыла. Ә присяжныйҙар уларға ышанырға теләй, сөнки юғиһә ниндәйҙер дәһшәтле енәйәт асылмай ҡаласаҡ.
Бына ошо компетентһыҙлыҡ һәм намыҫһыҙлыҡ циркы — үлем язаһының ысын проблемаһы. Үлем язаһының әхләҡи яҡтан аҡланыуы йәки һөҙөмтәлелеге тураһындағы теоретик һорауҙар әһәмиәткә эйә була торған нөктәгә беҙ барып та етмәйбеҙ, сөнки үлемгә хөкөм ителгәндәрҙең бик күбеһе ысынында ғәйепһеҙ. Теорияла нимә генә аңлатмаһын, ғәмәлдә үлем язаһы — ул ғәйепһеҙ кешеләрҙе үлтереү тигәнде аңлата.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға һәм Дон Найтҡа рәхмәт белдерәм.
Бәйле темалар: