Зиялы қауым өлім жазасы туралы сөз қозғағанда, мемлекеттің біреудің өмірін қиюға құқығы бар ма, өлім жазасы қылмысты тежейтін құрал бола ала ма және кейбір топтарға басқаларға қарағанда жиі үкім шығарыла ма деген мәселелерді талқылайды. Бірақ іс жүзінде өлім жазасы төңірегіндегі пікірталас кісі өлтірушілерді өлімге қиюға бола ма деген туралы емес. Бұл — жазықсыз адамдарды өлтіруге бола ма деген сұрақ, себебі өлім жазасына кесілгендердің кем дегенде 4%-ы — кінәсіз жандар.
Бала кезімде адамдардың өзі жасамаған қылмысы үшін сотталуы сирек кездесетін жайт, әсіресе адам өлтіру істерінде бұл мүлдем мүмкін емес деп ойлайтынмын. Олай болмай шықты. Қазір Innocence Project сияқты ұйымдардың арқасында жаңа айғақтар пайда болғаннан кейін кісі өлтірді деген үкімдердің бұзылуы туралы оқиғаларды үнемі көріп отырмыз. Кейде полиция мен прокурорлар жай ғана салғырттық танытқан. Ал кейде олар арамдыққа барып, жазықсыз адамды соттап жатқандарын анық білген.
Кеннет Адамс пен тағы үш азамат кісі өлтірді деген үкіммен түрмеде 18 жыл өткізді. ДНҚ сараптамасы қылмысқа үш басқа адамның қатысы бар екенін анықтағаннан кейін олар ақталды, ал сол үш адамның екеуі кейінірек кінәсін мойындады. Тергеудің басында-ақ полицияға басқа күдіктілер туралы хабарланған болатын, бірақ бұл із ешқашан тексерілмеген еді.
Кит Харвард кісі өлтірді деген үкіммен түрмеде 33 жыл отырды. «Сарапшылар» оның тісі жәбірленушінің бірінде қалған тістеу іздерінің фотосуреттеріне сәйкес келеді деп шешкендіктен ол сотталған еді. ДНҚ сараптамасы қылмысты басқа адам — Джерри Кротти жасағанын көрсеткеннен кейін ол толықтай ақталды.
Рики Джексон мен тағы екі адам кісі өлтірді деген айыппен түрмеде 39 жыл отырды; олар 12 жасар баланың айғағы негізінде сотталған болатын, ал ол бала кейін өз сөзінен айнып, полицияның қысымына ұшырағанын айтты. Бірнеше адам сол уақытта баланың мүлде басқа жерде болғанын растады. Округ прокуроры «Мемлекет анық нәрсені мойындайды» деп айыптауды алып тастағаннан кейін үш азамат толық ақталды.
Альфред Браун кісі өлтірді деген үкіммен түрмеде 12 жыл өткізді, оның 10 жылын өлім жазасына кесілгендер камерасында өткізген. Округ прокурорының көмекшісі оның бұл қылмыстарды жасай алмайтынын дәлелдейтін телефон жазбаларын жасырып қалғаны анықталғаннан кейін ол ақталды.
Гленн Форд кісі өлтірді деп сотталғаннан кейін өлім жазасына кесілгендер қатарында 29 жыл отырды. Жаңа айғақтар оның қылмыс болған кезде оқиға орнында тіпті болмағанын дәлелдеген соң ол ақталды. Оның мүддесін қорғауға тағайындалған адвокаттар бұрын-соңды алқабилер қатысқан сот процесін жүргізіп көрмеген еді.
Кэмерон Уиллингхэмге 2004 жылы өлім инъекциясы салынып, іс жүзінде жаза орындалды. Оның үйін әдейі өртегенін айтып айғақ берген «сарапшының» беделі кейін күмәнге ұшырады. 2009 жылы Техас штатының тапсырысымен істі қайта қарау нәтижесінде «қасақана өртеу туралы қорытынды негізсіз» деген шешімге келді.
Рич Глоссип нағыз қанішердің айғағы бойынша кісі өлтірді деп сотталып, өлім жазасына кесілгендер камерасында 20 жыл өткізді; ал ол қанішер Глоссипке кінәні артқаны үшін өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасымен ғана құтылып кеткен еді. 2015 жылы Оклахома штаты оны заңсыз препараттар қоспасымен өлтірмек болғаны анықталып, үкімнің орындалуына санаулы минуттар қалғанда ғана тоқтатылды. Оны ақтайтын жаңа айғақтарға қарамастан, олар жазаны әлі де, бәлкім осы жазда-ақ орындауды жоспарлап отыр.
Бұндай мысалдарды жалғастыра беруге болады. Ұқсас жағдайлар жүздеп саналады. Тек Флориданың өзінде осы уақытқа дейін өлім жазасына кесілген 29 тұтқын ақталды.
Кісі өлтіру бойынша қате үкімдер сирек болудан аулақ, керісінше өте жиі кездеседі. Полиция қоғамның қатты назарын аударған қылмысты ашу үшін қысымға ұшырайды. Күдіктіні тапқан кезде олар оның кінәлі екеніне сенгісі келеді және бұған қайшы келетін айғақтарды елемейді немесе тіпті жойып жібереді. Округ прокурорлары өздерін нәтижелі әрі қылмысқа қатал ретінде көрсеткісі келеді және сотта жеңіске жету үшін куәгерлерге ықпал етуге, айғақтарды жасыруға дайын тұрады. Сот тағайындаған адвокаттардың жұмысы шаш-етектен әрі көбіне олардың біліктілігі жетпейді. Жеңіл жаза алу үшін жалған айғақ беруге дайын қылмыскерлер, полицияның айтқанын айтуға көнетін сенгіш куәгерлер және айыпталушының кінәсін ғылым дәлелдеп берді деп жар салуға құмар жалған «сарапшылар» қашан да табылады. Ал алқабилер оларға сенгісі келеді, әйтпесе сұмдық қылмыс ашылмай қалады деп қорқады.
Біліксіздік пен арамдықтың осы бір циркі — өлім жазасының нағыз түйткілі. Біз өлім жазасының моральдық тұрғыдан ақталуы немесе тиімділігі туралы теориялық сұрақтар маңызды болатын деңгейге тіпті жете де алмаймыз, себебі өлімге кесілгендердің көбісі іс жүзінде жазықсыз. Теорияда бұл нені білдірсе де, іс жүзінде өлім жазасы жазықсыз адамдарды өлтіруді білдіреді.
Осы мәтіннің нобайын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Джессика Ливингстонға және Дон Найтқа алғыс айтамын.
Қатысты тақырыптар: