(Был эссе 2009 йылғы Startup School конференцияһындағы сығышҡа нигеҙләнгән.)
Мин Startup School-да нимә тураһында һөйләргә белмәй инем, шуға күрә үҙебеҙ финанслаған стартаптарҙың нигеҙләүселәренән һорарға булдым. Мин әле нимә тураһында яҙмағанмын?
Мин стартаптар тураһында үҙем яҙған эсселарҙы һынап ҡарай алыу кеүек ғәҙәти булмаған хәлдәмен. Башҡа темаларға яҙылғандары дөрөҫтөр тип өмөт итәм, әммә уларҙы тикшерергә минең мөмкинлегем юҡ. Ә стартаптар тураһындағыларын һәр 6 ай һайын яҡынса 70 кеше үҙ тәжрибәһендә һынай.
Шуға күрә мин бөтә нигеҙләүселәргә лә хат ебәреп, стартап башлағанда уларҙы нимә ғәжәпләндергәнен һораным. Был ысынында ҡайһы урында яңылышҡанымды һорауға тиң, сөнки барыһын да етерлек кимәлдә яҡшы аңлатҡан булһам, уларҙы бер нимә лә ғәжәпләндермәҫкә тейеш ине.
Ғорурлыҡ менән шуны әйтә алам: берәүҙән ошондай яуап алдым:
Мине иң ғәжәпләндергәне — барыһының да ысынында бик алдан күрә белерлек булыуы булды!
Насар яңылыҡ шул: мин тағы 100-ҙән ашыу башҡа яуап алдым, һәм уларҙа осраған төрлө көтөлмәгән хәлдәр теҙмәһе бар ине.
Яуаптарҙа бик асыҡ оҡшашлыҡтар бар ине; бер нисә кешенең тап бер үк нәмәгә ғәжәпләнеүе хайран ҡалырлыҡ булды. Иң ҙурҙары ошолар ине:
1. Берлектәге нигеҙләүселәр менән һаҡ булығыҙ
Был иң күп нигеҙләүселәр атаған көтөлмәгән хәл булды. Яуаптар ике төргә бүленде: кемде берлектәге нигеҙләүсе (cofounder) итеп һайлауығыҙға һаҡ ҡарарға кәрәк, һәм мөнәсәбәттәрегеҙҙе һаҡлау өсөн күп көс һалырға кәрәк.
Кешеләр кофаундер һайлағанда уларҙың һәләтенә түгел, ә холҡона һәм бирелгәнлегенә күберәк иғтибар иткән булырға теләгәндәрен белдерҙе. Был айырыуса уңышһыҙлыҡҡа осраған стартаптар өсөн дөрөҫ ине. Һабаҡ: яуапһыҙлыҡ күрһәтеп, ярты юлда ташлап китерлек кешеләрҙе һайламағыҙ.
Бына типик бер яуап:
Берәй кеше менән стартапта эшләп ҡарамаһаң, уның ысын йөҙөн күрмәйһең.
Холҡоноң шул тиклем мөһим булыуының сәбәбе — ул башҡа күп кенә хәлдәргә ҡарағанда бында күпкә ҡатыраҡ һынау тота. Бер нигеҙләүсе нигеҙләүселәр араһындағы мөнәсәбәт һәләттәргә ҡарағанда ла мөһимерәк тип асыҡтан-асыҡ әйтте:
Мин юғарыраҡ етештереүсәнлекле ят кешегә ҡарағанда, стартапты дуҫым менән башлауҙы өҫтөн күрер инем. Стартаптар шул тиклем ауыр һәм эмоциональ, дуҫлыҡ менән килгән бәйләнештәр, эмоциональ һәм социаль ярҙам етештереүсәнлектең бер аҙ юғалыуын тулыһынса ҡаплай.
Беҙ был һабаҡты күптән үҙләштерҙек. YC ғаризаһына ҡараһағыҙ, унда нигеҙләүселәрҙең һәләттәренә ҡарағанда, уларҙың бирелгәнлеге һәм үҙ-ара мөнәсәбәттәре тураһында һорауҙар күберәк.
Уңышлы стартаптарҙың нигеҙләүселәре кофаундерҙарҙы һайлау тураһында аҙыраҡ, ә үҙ мөнәсәбәттәрен һаҡлап ҡалыу өсөн нисек ауыр эшләүҙәре тураһында күберәк һөйләне.
Мине ғәжәпләндергән бер нәмә — стартап нигеҙләүселәренең мөнәсәбәттәре дуҫлыҡтан никахҡа нисек әйләнеүе булды. Минең кофаундер менән мөнәсәбәтем ябай дуҫлыҡтан бер-беребеҙҙе гел күреүгә, финанстар тураһында борсолоуға һәм төрлө буталсыҡтарҙы таҙартыуға күсте. Ә стартап беҙҙең балабыҙ ине. Мин бер тапҡыр быны ошолай йомғаҡланым: «Беҙ өйләнешкән кеүекбеҙ, тик енси яҡынлыҡ ҡына ҡылмайбыҙ».
Бер нисә кеше был «никах» һүҙен ҡулланды. Был хеҙмәттәштәр араһында ғәҙәттә күргәнегеҙгә ҡарағанда күпкә көсөргәнешлерәк мөнәсәбәт — өлөшләтә стресс күпкә ҙурыраҡ булғанға, өлөшләтә баштан уҡ нигеҙләүселәр үҙҙәре тотош компания булғанға күрә. Шуға күрә был мөнәсәбәт иң сифатлы материалдарҙан төҙөлөргә һәм ентекләп һаҡланырға тейеш. Был — барыһының да нигеҙе.
2. Стартаптар тормошоғоҙҙо яулап ала
Кофаундерҙар араһындағы мөнәсәбәт ғәҙәттәге хеҙмәттәштәрҙекенә ҡарағанда күпкә көсөргәнешлерәк булған кеүек, нигеҙләүселәр менән компания араһындағы мөнәсәбәт тә шундай уҡ. Стартап менән идара итеү эшкә йөрөүгә йәки студент булыуға оҡшамаған, сөнки ул бер ҡасан да туҡтамай. Был күпселек кешеләрҙең тәжрибәһе өсөн шул тиклем ят, улар быны үҙ башына төшмәйенсә аңламай. [1]
Мин уянған ваҡытымдың барыһын да тиерлек беҙҙең стартап өҫтөндә эшләүгә йәки уның тураһында уйланыуға бүлермен тип башыма ла килтермәгәйнем. Һеҙҙең үҙ компанияғыҙ булғанда, башҡа берәүҙең компанияһында эшләү менән сағыштырғанда, бөтөнләй башҡаса тормош рәүешенә инәһегеҙ.
Быны стартаптарҙың етеҙ темпы тағы ла көсәйтә, һәм был ваҡыт аҡрынайған кеүек тойғо тыуҙыра:
Минең өсөн иң ғәжәпләндергәне — кешенең ваҡытҡа ҡарашының үҙгәреүе булды, тип уйлайым. Стартап өҫтөндә эшләгәндә ваҡыт һуҙылған кеүек тойолғанын хәтерләйем, шунлыҡтан бер ай ҙур арауыҡ булып күренә ине.
Иң яҡшы осраҡта, тулыһынса сумған хәл тулҡынландырғыс булырға мөмкин:
Стартаптың һеҙҙе шул тиклем йотауы ғәжәп: уның тураһында көнө-төнө уйлайһығыҙ, ләкин бер тапҡыр ҙа ул «эш» кеүек тойолмай.
Әммә шуны әйтергә тейешмен: был өҙөмтә беҙ ошо йәйҙә финанслаған кешенән алынған. Бер-ике йылдан ул шул тиклем дәртле яңғырамаҫҡа ла мөмкин.
3. Был — эмоциональ «америка тауҙары»
Был күптәрҙе ғәжәпләндергән тағы бер нәмә булды. Үрләүҙәр һәм түбән тәгәрәүҙәр улар әҙер булғандан күпкә киҫкенерәк ине.
Стартапта эштәр бер мәл шәп күренә, ә икенсе мәлдә — өмөтһөҙ. Һәм «икенсе мәл» тигәндә, мин бер-ике сәғәттән һуң тигәнде күҙ уңында тотам.
Эмоциональ күтәрелештәр һәм төшөүҙәр минең өсөн иң ҙур көтөлмәгән хәл булды. Бер көндө беҙ үҙебеҙҙе сираттағы Google тип күрәбеҙ һәм утрауҙар һатып алыу тураһында хыялланабыҙ; икенсе көндө беҙ яҡындарыбыҙға тулыһынса уңышһыҙлыҡҡа осрауыбыҙҙы нисек еткерергә тип баш ватабыҙ; һәм был өҙлөкһөҙ ҡабатлана.
Иң ауыр яғы, әлбиттә, төшөүҙәр осоро. Күп кенә нигеҙләүселәр өсөн ҙур ғәжәпләнеү тап ошо булды:
Ауыр көндәрҙә йәки аҙналарҙа бөтәһенең дә дәртен һаҡлап ҡалыу ни тиклем ҡыйын, йәғни ҡолауҙар ни тиклем тәрән була ала.
Бер аҙҙан һуң, күңелде күтәрерлек ҙур уңышығыҙ булмаһа, был һеҙҙе хәлдән тайҙыра:
Нигеҙләүселәргә һеҙҙең төп кәңәшегеҙ — «бары тик үлмәгеҙ», әммә еңеллек биреүсе уңыш булмағанда компанияны дауам итеү өсөн энергия бушлай түгел; ул нигеҙләүселәрҙең үҙҙәренән һурып алына.
Түҙемлектең дә сиге бар. Әгәр бүтән эшләй алмаҫлыҡ дәрәжәгә етһәгеҙ, был донъя бөтөү түгел. Күп кенә билдәле нигеҙләүселәр юл буйында ниндәйҙер еңелеүҙәр кисергән.
4. Был ҡыҙыҡлы булырға мөмкин
Яҡшы яңылыҡ шул: юғары нөктәләр ҙә бик юғары була. Бер нисә нигеҙләүсе стартап яһауҙа уларҙы иң ғәжәпләндергән нәмә — уның ни тиклем күңелле һәм ҡыҙыҡлы булыуы, тип әйтте:
Минеңсә, һеҙ стартап яһауҙың ни тиклем күңелле икәнен төшөрөп ҡалдырғанһығыҙ. Мин үҙ эшемдә компания асмаған дуҫтарымдың барыһына ҡарағанда ла күберәк ҡәнәғәтлек табам.
Уларға иң оҡшағаны — иреклек:
Үҙем ышанған, ҡатмарлы һәм ижади нәмә өҫтөндә эшләү, элек башҡарған ялланған эш менән сағыштырғанда, ни тиклем яҡшыраҡ тойғо биргәненә ғәжәпләнәм. Мин яҡшыраҡ булырын белә инем; ғәжәпләндергәне — уның ни кимәлдә яҡшыраҡ булыуы.
Дөрөҫөн әйткәндә, әгәр мин бында кешеләрҙе яңылыштырған булһам, быны төҙәтергә атлығып тормайым. Нигеҙләүселәр эшкә күңелле булыр тип инеп, бер нисә айҙан «Был күңелле булырға тейеш инеме? Шаяртаһығыҙмы?» тигәнгә ҡарағанда, барыһы ла стартап башлауҙы ауыр һәм күңелһеҙ тип уйлаһын, шул яҡшыраҡ.
Дөрөҫө шул: күпселек кешеләр өсөн был күңелле булмаясаҡ. Ғаризалар ҡабул итеү процесында беҙҙең күп тырышлығыбыҙ быны оҡшатмаясаҡ кешеләрҙе иләк аша үткәреүгә йүнәлтелгән — беҙҙең файҙаға ла, уларҙың үҙ файҙаһына ла.
Иң яҡшы итеп әйткәндә, әгәр һеҙ ошондай нәмәләрҙе яратаһығыҙ икән, стартап башлау экстремаль шарттарҙа иҫән ҡалыу курсы нисек күңелле булһа, шулай уҡ күңелле. Йәғни, яратмаһағыҙ — бер ҙә күңелле түгел.
5. Тәкәббер булмаған ныҡышмалылыҡ — төп асҡыс
Күп нигеҙләүселәр стартаптарҙа ныҡышмалылыҡтың ни тиклем мөһим булыуына ғәжәпләнде. Был кире лә, ыңғай ҙа көтөлмәгән хәл булды: улар талап ителгән ныҡышмалылыҡ кимәленә лә ғәжәпләнделәр
Бөтәһе лә ни тиклем тәүәкәл һәм сыҙам булырға кәрәклеген әйтте, ләкин быны үҙ башымдан үткәргәс, талап ителгән тәүәкәллектең барыбер кәметеп баһаланғанын аңланым.
һәм шулай уҡ бер үҙе ныҡышмалылыҡтың тотҡарлыҡтарҙы ни тиклем юҡҡа сығара алыуына ла таң ҡалдылар:
Әгәр һеҙ ныҡышмал булһағыҙ, хатта һеҙҙең контролдән тыш күренгән проблемалар ҙа (мәҫәлән, иммиграция) үҙенән-үҙе хәл ителгән кеүек була.
Бер нисә нигеҙләүсе ныҡышмалылыҡтың аҡылға ҡарағанда күпкә мөһимерәк булыуын айырым билдәләне.
Ныҡышмалылыҡтың ябай зиһенгә ҡарағанда ни тиклем мөһимерәк булыуына ҡабат-ҡабат ғәжәпләндем.
Был аҡылға ғына түгел, дөйөм һәләттәргә лә ҡағыла, һәм шуға күрә лә күп кешеләр кофаундерҙарҙы һайлағанда холҡо мөһимерәк тип әйтте.
6. Оҙайлы осорға төҫләнеп уйлағыҙ
Һеҙгә ныҡышмалылыҡ кәрәк, сөнки бөтә нәмә һеҙ көткәндән оҙағыраҡ ваҡытты ала. Күптәр быға ғәжәпләнде.
Барыһының да ни тиклем оҙаҡҡа һуҙылыуына өҙлөкһөҙ ғәжәпләнәм. Әгәр һеҙҙең продуктығыҙ бик һирәк продукттарҙа ғына булған шартлаулы үҫеш кисермәй икән, эшләүҙән алып килешеүҙәр төҙөүгә тиклем (бигерәк тә килешеүҙәр) барыһы ла мин күҙ алдына килтергәндән 2-3 тапҡырға оҙағыраҡ ваҡыт ала кеүек.
Нигеҙләүселәрҙең ғәжәпләнеүенең бер сәбәбе — үҙҙәре тиҙ эшләгәнгә, улар башҡаларҙан да шуны көтә. Стартап ҙур компания йәки венчур фонды кеүек бюрократиялыраҡ ойошмаға ҡағылған һәр нөктәлә тетрәндергес ҡаршылыҡ көсө барлыҡҡа килә. Шул сәбәпле аҡса йыйыу һәм ҙур корпоратив баҙар шул тиклем күп стартапты һәләк итә һәм яралай. [2]
Ләкин минеңсә, нигеҙләүселәрҙең күбеһенең эш оҙаҡҡа һуҙылыуына ғәжәпләнеүенең сәбәбе — уларҙың үҙ-үҙенә артыҡ ышаныуы. Улар YouTube йәки Facebook кеүек шундуҡ уңышҡа өлгәшәсәкбеҙ тип уйлай. Һеҙ уларға 100 уңышлы стартаптың береһе генә шундай траектория буйынса бара тип әйтәһегеҙ, ә уларҙың һәр береһе «беҙ шул берәүһе буласаҡбыҙ» тип уйлай.
Бәлки, улар уңышлыраҡ нигеҙләүселәрҙең береһенә ҡолаҡ һалыр:
Эшкә тотонғансы мин аңламаған төп нәмә — ныҡышмалылыҡ уйындың асылы булыуы. Уңышҡа өлгәшкән стартаптарҙың күпселеге өсөн был ысынында оҙон сәфәр буласаҡ, кәм тигәндә 3 йыл һәм бәлки 5+ йыл.
Оҙайлы осорға уйлауҙың ыңғай яғы бар. Был барыһы ла тейеш булғандан оҙағыраҡ ваҡыт аласағына күнегеү генә түгел. Әгәр сабырлыҡ менән эшләһәгеҙ, стресс аҙыраҡ була һәм эште яҡшыраҡ башҡара алаһығыҙ:
Тыныс булғанға күрә, эшләгән эшебеҙҙән ләззәт алыу күпкә еңелерәк. Ҡоламаҫҡа тырышыу беҙҙең аҙымдарҙы йүнәлткән уңайһыҙ нервылы энергия юҡҡа сыҡты. Беҙ компаниябыҙ, продуктыбыҙ, хеҙмәткәрҙәребеҙ һәм клиенттарыбыҙ өсөн иң яҡшы булған нәмәгә иғтибарыбыҙҙы туплай алабыҙ.
Шуға күрә «рамен-килемлелеккә» (ramen profitability) өлгәшкәс, хәлдәр күпкә яҡшыра. Һеҙ башҡа эш режимына күсә алаһығыҙ.
7. Бик күп ваҡ-төйәк эштәр
Беҙ йыш ҡына стартаптарҙың ниндәйҙер тылсымлы идеяға тап булған өсөн генә еңеүе бик һирәк икәнен баҫым яһап әйтәбеҙ. Минеңсә, нигеҙләүселәр хәҙер быны үҙ башына һалды. Әммә күптәр бының стартап эсендә лә ҡулланылыуына ғәжәпләнде. Һеҙгә бик күп төрлө ваҡ эштәр башҡарырға тура килә:
Был ялтырауыҡлы булыуҙан бигерәк ҡара эш. Осраҡлы рәүештә һайланған ваҡыт өҙөгөндә мин стратегик зирәклектең сағыу ҡабыныуҙары урынына, швед телендәге Windows-та ғәжәп бер DLL тейәү хатаһын эҙләүгә йәки директорҙар советы ултырышы алдынан төн уртаһында Excel-дағы финанс моделендәге хатаны төҙәтеүгә тотонған булыр инем.
Күпселек хакер-нигеҙләүселәр бөтә ваҡытын программалауға бүлергә теләй. Әгәр еңелмәһәгеҙ, быға өлгәшә алмаясаҡһығыҙ. Быны икенсе төрлө лә әйтергә була: әгәр бөтә ваҡытығыҙҙы программалауға ғына бүлһәгеҙ, һеҙ уңышһыҙлыҡҡа осраясаҡһығыҙ.
Был принцип хатта программалауҙың үҙенә лә ҡағыла. Уңышты тәьмин иткән бер генә лә даһи хак бик һирәк була:
Мин бер ҡасан да уңыш килтерер тип бер генә функцияға йәки килешеүгә өмөт бағламаҫҡа өйрәндем. Был бер ҡасан да берҙән-бер нәмә булмай. Барыһы ла яйлап арта бара, һәм һеҙ берәй нәмәгә эләккәнгә тиклем ошо төрлө эштәрҙе эшләп торорға тейешһегеҙ.
Хатта оҫта бер хак һеҙгә байлыҡ килтергән һирәк осраҡтарҙа ла, һеҙ быны һуңыраҡ ҡына белерһегеҙ:
«Үлтереүсе функция» (killer feature) тигән нәмә юҡ. Йәки, кәм тигәндә, һеҙ уның нимә икәнен белмәйәсәкһегеҙ.
Шуға күрә иң яҡшы стратегия — бик күп төрлө нәмәләрҙе һынап ҡарау. Бөтә йомортҡаларҙы бер кәрзингә һалмауҙың сәбәбе ҡайһы кәрзиндең иң яҡшыһы икәнен белгән саҡтағы ғәҙәти сәбәп түгел. Стартапта һеҙ хатта уны ла белмәйһегеҙ.
8. Иң ябай нәмәнән башлағыҙ
Күп нигеҙләүселәр мөмкин булған иң ябай нәмә менән башлап ебәреүҙең ни тиклем мөһим булыуын телгә алды. Хәҙерге ваҡытта барыһы ла тиҙ арала сығарып, яйлап камиллаштырырға (iterate) кәрәклеген белә. Был YC-ла ғәмәлдә мантраға әүерелде. Шулай ҙа күп кешеләр быны эшләмәү арҡаһында ауырлыҡтарға юлыҡты:
Тулы ҡушымта тип һанарлыҡ иң бәләкәй нәмәне эшләгеҙ һәм уны ҡулланыусыларға сығарығыҙ.
Ни өсөн кешеләр беренсе версияға артыҡ күп ваҡыт сарыф итә? Башлыса ғорурлыҡ арҡаһында. Улар тағы ла яҡшыраҡ була алған нәмәне сығарырға ояла. Кешеләр улар тураһында нимә әйтер тип борсола. Ләкин һеҙ быны еңергә тейешһегеҙ:
Беренсе ҡарашҡа «ябай» нәмә эшләү һеҙҙең мәғәнәле, үҙен аҡларлыҡ йәки ҡиммәтле нәмә эшләмәүегеҙҙе аңлатмай.
Кешеләр нимә әйтер тип борсолмағыҙ. Әгәр һеҙҙең беренсе версияғыҙ шул тиклем тәьҫирле булып, троллдар уны мыҫҡыл итмәһә, тимәк һеҙ сығарыу менән артыҡ оҙаҡ көткәнһегеҙ. [3]
Бер нигеҙләүсе быны стартаптарға ғына түгел, бөтә программалауға ҡарата ла ҡулланырға кәрәк, тип әйтте, һәм мин бының менән ризалашырға яҡынмын.
Хәҙер, код яҙғанда, мин шулай уйларға тырышам: «Быны нисек яҙырға, хатта кешеләр кодымды күрһә, уның шул тиклем аҙ һәм ябай булыуына ғәжәпләнһендәр?»
Артыҡ инженерлаштырыу (over-engineering) — ағыу ул. Был өҫтәмә баһа өсөн өҫтәмә эш эшләүгә оҡшамаған. Был ялған һөйләүгә оҡшаған, артабан уға ҡаршы килмәҫ өсөн уны иҫтә тоторға тура киләсәк.
9. Ҡулланыусылар менән аралашығыҙ
Продукт эшләү — ҡулланыусы менән һөйләшеү ул, һәм был һөйләшеү продукт сыҡҡансы ысынлап башланмай. Эште башлап ебәргәнсе, һеҙ шаһитҡа беренсе һүрәтен күрһәтмәгән криминаль рәссам кеүекһегеҙ.
Тиҙ сығарыу шул тиклем мөһим, хатта башланғыс версияғыҙҙы продукт түгел, ә ҡулланыусыларҙы һеҙҙең менән һөйләшә башлауға мәжбүр итеү хәйләһе тип күреү яҡшыраҡ булырға мөмкин.
Мин стартаптың башланғыс этаптарына гигант эксперимент кеүек ҡарарға өйрәндем. Бөтә продукттар ҙа эксперимент тип һаналырға тейеш, һәм баҙары булғандары бик тиҙ өмөтлө һөҙөмтәләр күрһәтә.
Ҡулланыусылар менән һөйләшә башлағас, уларҙың һеҙгә әйткәндәренә ғәжәпләнәсәгегеҙгә гарантия бирәм.
Клиенттарға нимә эҙләгәндәрен үҙҙәренә әйтергә мөмкинлек биргәндә, улар үҙҙәре нимәне ҡиммәтле күреүҙәре, шулай уҡ нимә өсөн аҡса түләргә әҙер булыуҙары тураһында иҫ киткес ентекле мәғлүмәттәр асып бирәсәк.
Ғәжәпләнеү ғәҙәттә ыңғай ҙа, кире лә була. Улар һеҙ эшләгән нәмәне оҡшатмаясаҡ, әммә тормошҡа ашырыу үтә еңел булған башҡа нәмәләрҙе теләрҙәр. Яңылыш нәмәне сығарып әңгәмәне башламайынса, улар нимә эҙләгәнен аңлата (йәки хатта үҙҙәре лә аңлай) алмай.
10. Идеяғыҙҙы үҙгәртегеҙ
Ҡулланыусылар менән бәйләнештән файҙа алыу өсөн идеяғыҙҙы үҙгәртергә әҙер булырға кәрәк. Беҙ нигеҙләүселәрҙе стартап идеяһына әҙер план тип түгел, ә гипотеза тип ҡарарға гел өндәй инек. Шулай ҙа улар идеяны үҙгәртеүҙең шул тиклем яҡшы эшләүенә әле лә ғәжәпләнә.
Ғәҙәттә берәй нәмәнең ауыр булыуына зарланһағыҙ, дөйөм кәңәш — нығыраҡ тырышыу. Ә стартапта, минеңсә, һеҙгә үҙегеҙ өсөн сисеүе еңел булған проблеманы табырға кәрәк. Сиселештәр майҙанында оптималләштереү таныш һәм аңлайышлы, әммә проблемалар майҙанында эҙләнеүҙәр алып барып, һеҙ ҙур табыштарға өлгәшә алаһығыҙ.
Ә һығылмалылыҡһыҙ бары тик тәүәкәллек кенә күрһәтеү — был һуҡыр нәфсе алгоритмы (greedy algorithm), ул һеҙгә уртаса ғына локаль максимуmdan башҡа бер нимә лә килтермәҫкә мөмкин:
Кемдер тәүәкәл булғанда, уларҙың ахыр сиктә бер ҡайҙа ла алып бармаған оҙон, ауыр юлдан барыу хәүефе барыбер ҡала.
Һеҙ алға ынтылырға, әммә шул уҡ ваҡытта иң өмөтлө юлды табыу өсөн төрлө яҡҡа боролорға һәм һығылмалы булырға тейешһегеҙ. Бер нигеҙләүсе быны бик ҡыҫҡа әйтте:
Тиҙ итерация — уңыштың асҡысы.
Был кәңәште тотоуҙың шул тиклем ауыр булыуының бер сәбәбе — кешеләр стартап идеяларын, айырыуса үҙҙәренекен, баһалауҙың ни тиклем ҡыйын булыуын аңламай. Тәжрибәле нигеҙләүселәр фекергә асыҡ булырға өйрәнә:
Хәҙер мин башҡаса идеяларҙан көлмәйем, сөнки уларҙың яҡшы йәки яман икәнен баһалауҙа ни тиклем насар булыуымды аңланым.
Нимәнең уңыш килтерәсәген бер ҡасан да алдан әйтеп булмай. Һеҙгә бары тик һәр этапта иң дөрөҫ булып күренгән аҙымды яһарға кәрәк. Беҙ YC-ның үҙендә лә шулай эшләйбеҙ. Беҙ уның ысынлап та эшләйәсәген әле лә белмәйбеҙ, ләкин был яҡшы ғына гипотеза кеүек тойола.
11. Көндәштәр тураһында борсолмағыҙ
Үҙегеҙҙе шәп идеяға эйә тип уйлағанда, был үҙегеҙҙе ниндәйҙер ғәйепле итеп тойған кеүек. Кемдер һеҙгә сәйер ҡараһа ла етә, һеҙ шунда уҡ «Аллам һаҡлаһын, улар белә» тип уйлайһығыҙ.
Был борсолоуҙар һәр ваҡыт тиерлек ялған булып сыға:
Беренсе ҡарашҡа көндәш һәм ҡурҡыныс булып күренгән компаниялар, ысынлап ҡарағанда, бер ҡасан да ундай булманы. Хатта бер үк өлкәлә эшләһәләр ҙә, уларҙың маҡсаты башҡа ине.
Кешеләрҙең көндәштәргә ҡарата артыҡ ҡабаланыуының бер сәбәбе — улар идеяларға артыҡ ҙур баһа бирә. Әгәр идеялар ысынында төп асҡыс булһа, бер үк идеяға эйә булған көндәш ысын хәүеф булыр ине. Ләкин ғәҙәттә идеяны башҡарыу (execution) мөһимерәк:
Яңы көндәште күреүҙән тыуған бөтә ҡурҡыуҙар бер нисә аҙнанан онотола. Барыһы ла һәр ваҡыт һеҙҙең үҙ продуктығыҙға һәм баҙарға ҡарашығыҙға ҡайтып ҡала.
Көндәштәр күп иғтибар яулаһа ла, был ғәҙәттә шулай булып ҡала.
Блогерҙарҙың яҡшы фекерҙәренә таянған көндәштәр ысынында еңеүсе түгел һәм тиҙ арала картанан юғалырға мөмкин. Ахыр сиктә һеҙгә ҡулланыусылар кәрәк.
Шау-шыу ҡәнәғәт ҡулланыусылар булдырмай, кәм тигәндә технология кеүек ҡатмарлы өлкәлә түгел.
12. Ҡулланыусыларҙы йәлеп итеү ауыр
Шулай ҙа күп нигеҙләүселәр ҡулланыусыларҙы йәлеп итеү ни тиклем ҡыйын булыуына зарланды.
Ҡулланыусыларҙы табыу өсөн ни тиклем күп ваҡыт һәм тырышлыҡ кәрәклеген башыма ла килтермәгәйнем.
Был ҡатмарлы тема. Ҡулланыусыларҙы йәлеп итә алмаганда, проблема танылыу етмәүҙәме, әллә продукттың үҙенең насар булыуындамы икәнен әйтеүе ауыр. Хатта яҡшы продукттар ҙа күсеү йәки берләштереү сығымдары менән тотҡарланырға мөмкин:
Кешеләрҙе яңы хеҙмәтте ҡулланырға күндереү иҫ киткес ауыр. Был айырыуса башҡа компаниялар ҡуллана алған хеҙмәткә ҡағыла, сөнки ул уларҙың етештереүселәренән эш талап итә. Әгәр һеҙ бәләкәй булһағыҙ, улар быны кисектергеһеҙ тип иҫәпләмәй. [4]
YC-ны иң ҡаты тәнҡитләүсе нигеҙләүсе беҙҙең клиенттарҙы йәлеп итеүгә етерлек иғтибар бирмәүебеҙҙе әйтте:
YC «кешеләр теләгән нәмәне эшләгеҙ» тигәнде инженерлыҡ бурысы тип өйрәтә — етерлек кешеләр ҡәнәғәт булғансы һәм ҡушымта уңыш яулағансы беренән-береһе артынан функциялар өҫтәп барыу. Клиенттарҙы йәлеп итеү хаҡына бик аҙ иғтибар бүленә.
Был дөрөҫ булырға мөмкин; был беҙгә төҙәтергә кәрәк булған яҡтыр, айырыуса уйындар кеүек ҡушымталар өсөн. Әгәр ҡатмарлыҡтар башлыса техник булған нәмә эшләһәгеҙ, Google эшләгән кеүек «һүҙҙән-һүҙгә» таралыуға (сарафан радиоһына) таяна алаһығыҙ. Бер нигеҙләүсе бының үҙендә шул тиклем яҡшы эшләүенә ғәжәпләнде:
Продуктығыҙҙы бер кем дә һатып алмаясаҡ тигән нигеҙһеҙ ҡурҡыу бар. Ләкин тырышып эшләһәгеҙ һәм уны яйлап яҡшыртһағыҙ, борсолорға урын юҡ.
Ләкин стартаптарҙың башҡа төрҙәрендә һеҙ функциялар иҫәбенә түгел, ә килешеүҙәр һәм маркетинг иҫәбенә күберәк еңергә мөмкинһегеҙ.
13. Килешеүҙәрҙә иң насарына әҙер тороғоҙ
Килешеүҙәр өҙөлә. Был — стартап донъяһының үҙгәрмәҫ ҡануны. Стартаптарҙың көсө юҡ, ә яҡшы стартап идеялары ғәҙәттә дөрөҫ түгел һымаҡ күренә. Шуға күрә барыһы ла һеҙҙең менән килешеү төҙөргә ҡурҡа, ә һеҙҙең уларҙы мәжбүр итерлек көсөгөҙ юҡ.
Был айырыуса инвесторҙар менән мөнәсәбәттә дөрөҫ:
Үткәндәргә ҡарап әйткәндә, бер ниндәй ҙә ситтән өҫтәмә инвестиция алмаясаҡбыҙ тигән фараз нигеҙендә эш итһәк, күпкә яҡшыраҡ булыр ине. Был беҙҙе иртәрәк килем сығанаҡтарын табыуға йүнәлтер ине.
Минең кәңәшем ғәҙәттә пессимистик. Аҡса алмам тип иҫәпләгеҙ, әгәр кемдер аҡса тәҡдим итһә, башҡаса бер ҡасан да артығын алмам тип уйлағыҙ.
Әгәр кемдер һеҙгә аҡса тәҡдим итһә, алығыҙ. Һеҙ быны йыш әйтәһегеҙ, ләкин быға тағы ла нығыраҡ баҫым яһарға кәрәк тип уйлайым. Уҙған йылда беҙҙең алғанға ҡарағанда күпкә күберәк аҡса йыйыу мөмкинлегебеҙ бар ине, һәм беҙ шулай эшләмәүебеҙгә үкенәм.
Ни өсөн нигеҙләүселәр минең әйткәнде тыңламай? Башлыса улар тәбиғәттән оптимист булғанға күрә. Хата — үҙегеҙ контролдә тота алмаған нәмәләргә ҡарата оптимистик булыуҙа. Ниндәйҙер шәп нәмә булдырыу һәләтегеҙгә ҡарата һис шикһеҙ оптимист булығыҙ. Ләкин ҙур компанияларға йәки инвесторҙарға ҡарата оптимист булһағыҙ, үҙегеҙгә проблемалар теләйһегеҙ.
14. Инвесторҙар бер нәмә лә аңламай
Күп нигеҙләүселәр инвесторҙарҙың бер нәмә лә белмәүенә ни тиклем ғәжәпләнеүҙәрен телгә алды:
Улар хатта үҙҙәре инвестиция һалған нәмә тураһында ла белмәй. Мин аппарат ҡоролмаһына аҡса һалған ҡайһы бер инвесторҙарҙы осраттым, һәм ҡоролманы күрһәтеүҙе һорағас, улар уны тоҡандырырға ла ҡыйынлашты.
Бизнес-әүлиәләр (angels) венчур инвесторҙарына (VC) ҡарағанда бер аҙ яҡшыраҡ, сөнки уларҙың үҙҙәренең стартап тәжрибәһе бар:
VC инвесторҙары үҙҙәренең нимә тураһында һөйләгәндәрен ярты ваҡытта белмәй һәм фекерләүҙәре буйынса йылдарға артта ҡалған. Бер нисәүһе шәп ине, әммә беҙ аралашҡан инвесторҙарҙың 95%-ы профессиональ түгел ине, бизнеста бик оҫта күренмәне йәки бер ниндәй ҙә ижади ҡарашы юҡ ине. Бәғзе әүлиәләр менән һөйләшеү ғәҙәттә күпкә яҡшыраҡ булды.
Ни өсөн нигеҙләүселәр венчур инвесторҙарының бер нәмә лә аңламауына ғәжәпләнә? Минеңсә, сөнки улар тыштан шул тиклем мәһабәт һәм абруйлы күренә.
Венчур инвесторҙарының абруйлы күренеүенең сәбәбе — уларҙың һөнәре шундай. Һеҙ венчур инвесторы булыу өсөн активтар менән идара итеүселәрҙе йөҙҙәрсә миллион долларҙы үҙегеҙгә ышанып тапшырырға күндерәһегеҙ. Быны нисек эшләйһегеҙ? Һеҙ үҙ-үҙегеҙгә ышанған һәм технологияларҙы аңлаған кеүек күренергә тейешһегеҙ. [5]
15. Һеҙгә уйын уйнарға тура килеүе мөмкин
Инвесторҙар һеҙҙе баһалауҙа шул тиклем насар булғанға, үҙегеҙҙе һатыу өсөн тейеш булғандан күберәк тырышырға тура килә. Бер нигеҙләүсе уны иң ғәжәпләндергән нәмә ошо булды тип әйтте:
Үҙ-үҙеңә тулыһынса ышанғандай күренеүҙең инвесторҙарға ни тиклем тәьҫир итеүе.
Был — YC нигеҙләүселәренең тәжрибәһенән мине иң ныҡ ғәжәпләндергән нәмә. Был йәйҙә беҙ яңы стартаптарға инвестиция йыйыу тураһында һөйләү өсөн ҡайһы бер сығарылыш уҡыусыларын саҡырҙыҡ, һәм уларҙың кәңәштәренең 100%-ы тиерлек инвестор психологияһы тураһында ине. Мин үҙемде венчур инвесторҙарына ҡарата циник тип уйлай инем, ләкин нигеҙләүселәр күпкә цинигыраҡ булып сыҡты.
Стартап нигеҙләүселәре эшләгән нәмәләрҙең күбеһе — бары тик маһайыу, роль уйнау. Был эшләй.
Венчур инвесторҙары үҙҙәренә оҡшаған стартаптарҙың башлыса үҙҙәрен VC-ларға иң яҡшы һата белгәндәр булыуын үҙҙәре лә аңламай. [6] Был беҙ бер аҙ алдараҡ күргән шул уҡ күренеш. Венчур инвесторҙары аҡсаны сикләнгән партнерҙарға (LP) ҡарата үҙҙәрен ышаныслы күрһәтеп ала, ә нигеҙләүселәр аҡсаны венчур инвесторҙарына үҙҙәрен ышаныслы күрһәтеп ала.
16. Уңыш (бәхет) — ҙур фактор
Стартаптар менән аҡса араһындағы юлда ошондай ике осраҡлы бәйләнеш булғанда, килешеүҙәрҙә бәхеттең ҙур фактор булыуы ғәжәп булмаҫҡа тейеш. Шулай ҙа күп нигеҙләүселәр быға ғәжәпләнә.
Уңыштың ни тиклем ҙур роль уйнауын һәм беҙҙең контролдән тыш күпме нәмә ятыуын аңламаған инем.
Әгәр билдәле стартаптар тураһында уйлаһағыҙ, уңыштың ниндәй ҙур роль уйнауы бик асыҡ. Әгәр IBM DOS өсөн эксклюзив лицензия талап иткән булһа, Microsoft ҡайҙа булыр ине?
Ни өсөн нигеҙләүселәр быға алдана? Бизнес өлкәһендәгеләр, бәлки, алданмайҙыр, әммә хакерҙар оҫталыҡ иң мөһиме булған һәм лайыҡлы булғаныңды алған донъяға өйрәнгән.
Беҙ стартапты башлағанда, мин стартап нигеҙләүсеһе хыялының шау-шыуына алданғайным: йәнәһе был оҫталыҡ уйыны. Ниндәйҙер кимәлдә был шулай. Оҫталыҡҡа эйә булыу ҡиммәтле. Үтә тәүәкәл булыу ҙа шулай. Ләкин уңышлы булыу — иң мөһим өлөш.
Ысынында иң яҡшы модель шулай булыр ине: һөҙөмтә — оҫталыҡтың, тәүәкәллектең һәм уңыштың (бәхеттең) ҡабатландығы ул. Һеҙҙең оҫталығығыҙ һәм тәүәкәллегегеҙ ни тиклем күп булыуына ҡарамаҫтан, уңыш өсөн нуль төшһә, һөҙөмтә лә нуль була.
Уңыш тураһындағы был өҙөмтәләр стартаптары еңелгән нигеҙләүселәрҙән түгел. Тиҙ уңышһыҙлыҡҡа осраған нигеҙләүселәр үҙҙәрен ғәйепләргә тартыла. Тиҙ уңышҡа өлгәшкән нигеҙләүселәр ғәҙәттә үҙҙәренә ни тиклем бәхет йылмайғанын аңламай. Бәхеттең ни тиклем мөһим икәнен тап уртала ҡалғандар күрә.
17. Берләшмәнең (комьюнитиның) ҡиммәте
Ғәжәп күп һандағы нигеҙләүселәр стартап башлағанда уларҙы иң ныҡ ғәжәпләндергән нәмә берләшмәнең ҡиммәте булды, тип әйтте. Ҡайһы берәүҙәр YC нигеҙләүселәренең микро-берләшмәһен күҙ уңында тотто:
YC компанияларының тиңдәштәр даирәһенең ғәйәт ҙур әһәмиәте һәм оҡшаш ваҡыттарҙа оҡшаш ҡаршылыҡтар менән осрашыу.
был уҡ ҡәҙәр ғәжәпләндерергә тейеш түгел, сөнки ул тап ошолай төҙөлгән. Башҡалар стартап берләшмәһенең киңерәк мәғәнәләге әһәмиәтенә ғәжәпләнде:
Силикон үҙәнендә йәшәү ни тиклем отошло, унда һин бөтә алдынғы технология һәм стартап яңылыҡтарын ишетмәй ҡала алмайһың һәм һәр ваҡыт кәрәкле кешеләргә юлығаһың.
Уларҙы иң ныҡ ғәжәпләндергән аныҡ нәмә — дөйөм игелеклелек рухы булды:
Мин күргән иң ғәжәп нәмәләрҙең береһе — кешеләрҙең беҙгә ярҙам итергә әҙер булыуы ине. Бер ниндәй ҙә файҙа күрмәйәсәк кешеләр ҙә беҙҙең стартаптың уңышҡа ирешеүенә ярҙам итеү өсөн ҡулынан килгәндең барыһын да эшләне.
һәм бигерәк тә уның иң өҫкә тиклем барып етеүе:
Минең өсөн мөһим һәм ҡыҙыҡлы кешеләрҙең ни тиклем асыҡ булыуы көтөлмәгән хәл булды. Кешеләргә бәйләнешкә сығыу һәм шунда уҡ яуап алыу ни тиклем еңел булыуы таң ҡалдыра.
Был — миңә был донъяның бер өлөшө булыуым оҡшаған сәбәптәрҙең береһе. Байлыҡ булдырыу — нулле суммалы уйын түгел, шуға күрә еңеү өсөн кешеләрҙең арҡаһына бысаҡ ҡаҙарға кәрәкмәй.
18. Һеҙгә ихтирам күрһәтмәйҙәр
Нигеҙләүселәр телгә алған, ләкин мин онотҡан тағы бер көтөлмәгән хәл бар ине: стартап донъяһынан тыш стартап ойоштороусыларына бер кем дә ихтирам күрһәтмәй.
Йәмғиәттә мин «Мин х тигән бер ҡасан да ишетмәгән бәләкәй стартапта эшләйем» тигәнгә ҡарағанда, «Мин Microsoft Office-та эшләнем» тип әйткәндә күпкә ҙурыраҡ ихтирам күргәнемде аңланым.
Был өлөшләтә донъяның ҡалған өлөшө стартаптарҙы бөтөнләй аңламауы арҡаһында, һәм өлөшләтә күпселек яҡшы стартап идеяларының насар булып күренеүенең сираттағы эҙемтәһе:
Әгәр идеяғыҙҙы осраҡлы кешегә һөйләһәгеҙ, 95% осраҡта кеше инстинктив рәүештә идеяның уңышһыҙ буласағын һәм һеҙҙең бушҡа ваҡыт уҙғарыуығыҙҙы уйлаясаҡ (быны улар туранан-тура әйтмәһә лә).
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был хатта танышыуҙарға ла ҡағыла:
Стартап нигеҙләүсе булыу ҡатын-ҡыҙҙар яғынан һоҡланыу уятмауы мине ғәжәпләндерҙе.
Мин был хаҡта белә инем, ләкин онотҡанмын.
19. Үҫешкән һайын барыһы ла үҙгәрә
Нигеҙләүселәр билдәләгән һуңғы ҙур көтөлмәгән хәл — улар үҫкән һайын эштәрҙең нисек үҙгәреүе ине. Иң ҙур үҙгәреш — программалау менән тағы ла аҙыраҡ шөғөлләнергә тура килеүе булды:
Техник нигеҙләүсе/CEO сифатындағы эш тасуирламағыҙ һәр 6-12 ай һайын тулыһынса яңынан яҙыла. Аҙыраҡ код яҙыу, күберәк идара итеү/планлаштырыу/компания төҙөү, ялсылар алыу, буталсыҡтарҙы таҙартыу һәм дөйөм алғанда, бер нисә айҙан һуң нимә булырға тейешлеген тәртипкә килтереү.
Атап әйткәндә, хәҙер һеҙгә йыш ҡына төрлө мотивацияға эйә хеҙмәткәрҙәр менән эшләргә тура килә:
Мин нигеҙләүсе тигеҙләмәһен белә инем һәм 19 йәшемдә стартап башларға теләгәнемде белгәндән бирле уға иғтибар бүлдем. Хеҙмәткәрҙәр тигеҙләмәһе бөтөнләй икенсе, шуға уны аңлау өсөн миңә бер аҙ ваҡыт кәрәк булды.
Бәхеткә күрә, крейсер бейеклегенә еткәс, был күпкә әҙерәк стресс килтерергә мөмкин:
Беҙ яңы башлаған ваҡыт менән сағыштырғанда стресстың 75%-ы бөттө тип әйтер инем. Хәҙер бизнес алып барыу күпкә ләззәтлерәк. Беҙ үҙебеҙгә нығыраҡ ышанабыҙ. Беҙ түҙемлерәкбеҙ. Беҙ аҙыраҡ орашабыҙ. Беҙ күберәк йоҡлайбыҙ.
Мин уңышҡа өлгәшкән һәр стартап өсөн ошолай булды тип әйтергә теләр инем, ләкин 75%, бәлки, юғарыраҡ яҡталыр.
Супер-ҡалып
Тағы бер нисә ҡалып бар ине, ләкин былар иң ҙурҙары булды. Уларҙың барыһына ҡарағанда тәүге уй — супер-ҡалып, ҡалыптарҙың ҡалыбы бармы тип һорау тыуа.
Мин быны шунда уҡ күрҙем, һәм мин исемлекте уҡып ишеттергән YC нигеҙләүсеһе лә быны аңланы. Былар көтөлмәгән хәлдәр, мин кешеләргә әйтмәгән нәмәләр булырға тейеш ине. Уларҙың бөтәһен нимә берләштерә? Уларҙың барыһы ла — мин кешеләргә һөйләгән нәмәләр. Әгәр мин нигеҙләүселәрҙең яуаптарын йомғаҡламаған, ошондай уҡ планы булған яңы эссе яҙһам, һәр кем минең идеяларым бөттө һәм мин үҙемде ҡабатлайым ғына тип әйтер ине.
Бында ни бара һуң?
Яуаптарға ҡарағанымда, дөйөм тема шул ине: стартап башҡарыу мин әйткәнсә булған, тик күпкә артығыраҡ. Кешеләр уны үҙҙәре эшләмәйенсә, уның ни тиклем айырылып торғанын аңламайҙар шикелле. Ни өсөн? Был йомаҡтың асҡысы — нимәнән айырыла тип һорауҙа. Шулай тип әйткәс, яуап асыҡ: ябай эштән. Һәр кемдең хеҙмәт моделе — ялланған эш. Ул бөтә ергә таралған. Хатта һеҙҙең бер ҡасан да эшегеҙ булмаһа ла, ата-әсәгеҙҙең, шулай уҡ һеҙ осратҡан башҡа өлкәндәрҙең барыһының да тиерлек булған.
Аңһыҙ рәүештә һәр кем стартаптың ябай эш кеүек булыуын көтә, һәм был көтөлмәгән хәлдәрҙең күбеһен аңлата. Ни өсөн кешеләр авторҙаштарҙы ни тиклем ентекле һайларға һәм мөнәсәбәттәрҙе һаҡлау өсөн ни тиклем тырышырға кәрәклегенә ғәжәпләнеүен аңлата. Хеҙмәттәштәр менән быны эшләргә кәрәкмәй. Ни өсөн өҫкә күтәрелеүҙәр һәм аҫҡа төшөүҙәр көтөлмәгәнсә ҡырҡа булыуын аңлата. Ғәҙәти эштә барыһы ла күпкә тотороҡлораҡ. Ләкин был шулай уҡ яҡшы ваҡыттарҙың ни өсөн таң ҡалырлыҡ яҡшы булыуын да аңлата: күпселек кеше бындай иреклекте күҙ алдына ла килтерә алмай. Исемлек буйлап түбән төшкән һайын, бөтә көтөлмәгән хәлдәр ҙә тиерлек стартаптың ябай эштән ни тиклем айырылыуы менән ғәжәпләндерә.
Һеҙ үҫкән хеҙмәт моделе кеүек киң таралған бер нәмәне лә еңә алмауығыҙ ихтимал. Шуға күрә иң яҡшы сиселеш — быны аңлы рәүештә төшөнөү. Стартапҡа ингәндә, һеҙ «барыһы ла был бик сиктән тыш ауыр тип әйтә» тип уйларһығыҙ. Киләһе уйығыҙ моғайын: «ләкин был шул тиклем насар булыр тип ышана алмайым» булыр. Әгәр ғәжәпләнеүҙән ҡасырға теләһәгеҙ, унан һуңғы уй ошондай булырға тейеш: «һәм бының шул тиклем насар буласағына ышанмауымдың сәбәбе — минең хеҙмәт моделемдең ябай эш булыуында».
Иҫкәрмәләр
[1] Аспиранттар быны аңларға мөмкин. Аспирантурала һин һәр ваҡыт үҙ диссертацияң өҫтөндә эшләргә тейешлеген тояһың. Был дәрестәр кеүек һәр семестр һайын бөтмәй.
[2] Стартап өсөн аҡрын эшләүсе ойошмалар менән бәйләнешкә инеүҙең иң яҡшы юлы — улар менән эш итеү өсөн айырым процестар булдырыу. Улар һеҙҙең өсөн иң мөһим юлда булғанда — алға барыу өсөн килешеүгә ҡул ҡуйыуға бәйле булғанда — улар һеҙҙе үлтерә. Бынан ҡасыу өсөн ҡырҡа саралар күреүгә ләйеҡ.
[3] Был Рид Хоффмандың, әгәр һеҙ сығарған нәмә өсөн оялмаһағыҙ, тимәк һеҙ сығарыу менән артыҡ оҙаҡ тотҡарландығыҙ, тигән принцибының бер төрө.
[4] Үҙегеҙ төҙөгән нәмә тураһында һорарға тейешле һорау уның яҡшымы-юҡмы икәнендә түгел, ә талап ителгән активлашыу энергияһын тәьмин итеү өсөн етерлек яҡшымы-юҡмы икәнендә.
[5] Ҡайһы бер венчур инвесторҙар технологияны ысындан да аңлаған кеүек тойола, ләкин был артыҡ; төп һынау — улар хаҡында сикләнгән партнерҙарҙы ышандырырлыҡ итеп һөйләй алыуығыҙҙа.
[6] Был хәрби заказсылар йәки мода брендтары менән күргән шул уҡ күренеш. Клиенттар ни тиклем аҡылһыҙыраҡ булһа, һеҙ һатҡан нәмәне эшләүгә ҡарағанда, уларға нәмә һатыу процесына шул тиклем күберәк тырышлыҡ һалаһығыҙ.
Рәхмәт белдереү: бының ҡараламаларын уҡып сыҡҡаны өсөн Джессика Ливингстонға һәм минең электрон хатыма яуап биргән барлыҡ нигеҙләүселәргә.
Бәйле темалар: