Бер нисә көн элек мин яҡшы стартап нигеҙләүсеһе булыуҙы ике һүҙгә генә ҡайтарып ҡалдыра алдым: туҡтауһыҙ хәйләкәр (тапҡыр).
Уға тиклем минең ҡулымдан килгән иң яҡшыһы — ҡапма-ҡаршы сифатты бер һүҙ менән билдәләү ине: хәлһеҙ/бәхетһеҙ (hapless). Күпселек һүҙлектәрҙә hapless һүҙе «уңышһыҙ» тип аңлатыла. Ләкин һүҙлектәр үҙ эшен бик үк яҡшы башҡармай. Дәғүәселәренән күпкә яҡшыраҡ уйнап та, судьяның хаталы ҡарары арҡаһында еңелгән команданы бәхетһеҙ тип атап булыр ине, ләкин hapless түгел. Hapless пассивлыҡты күҙ уңында тота. Бындай кеше булыу — шарттарға буйһоноу тигәнде аңлата: донъяны үҙеңсә ҡороу урынына, донъяның һинең менән теләгәнен эшләүенә юл ҡуйыу. [1]
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, hapless һүҙенең антонимы юҡ, шуға күрә стартап нигеҙләүселәргә нимәгә ынтылырға кәрәклеген әйтеүе ҡыйын. «Ҡул ҡаушырып ултырмағыҙ» тигән саҡырыу артыҡ илһамландырғыс түгел.
Беҙ эҙләгән сифатты метафоралар менән аңлатыу ҡыйын түгел. Иң яҡшыһы, бәлки, америка футболындағы раннинбек (туп менән йүгереүсе) булыр. Яҡшы раннинбек тәүәккәл генә түгел, ә бик һығылмалы ла. Ул майҙан буйлап алға барырға теләй, ләкин үҙ пландарын хәрәкәт ваҡытында уҡ үҙгәртә.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был бары тик метафора ғына һәм АҠШ-тан ситтәге күпселек кешеләр өсөн ул файҙалы түгел. «Раннинбек кеүек булығыҙ» тиеү «хәлһеҙ булмағыҙ» тигәндән әллә ни яҡшыраҡ түгел.
Ниһайәт, мин был сифатты нисек туранан-тура әйтергә кәрәклеген аңланым. Мин инвесторҙар өсөн телмәр яҙа инем һәм нигеҙләүселәрҙә нимәгә иғтибар итергә кәрәклеген аңлатырға тейеш булдым. Hapless төшөнсәһенә ҡапма-ҡаршы булған кеше ниндәй булыр ине? Улар туҡтауһыҙ хәйләкәр булыр ине. Бары тик туҡтауһыҙ ғына түгел. Бер нисә ҡыҙыҡһыҙ өлкәне иҫәпкә алмағанда, эштәр һеҙ теләгәнсә барһын өсөн был ғына етмәй. Теләһә ниндәй ҡыҙыҡлы өлкәлә ауырлыҡтар яңы буласаҡ. Тимәк, һеҙ уларҙы еңел генә үтә алмайһығыҙ, сөнки башта уларҙың ни тиклем ҡатмарлы икәнен белмәйһегеҙ; һеҙ көпшәк поролон аша үтергә тораһығыҙмы әллә гранит ҡаяға бәреләһегеҙме — быны белмәйһегеҙ. Шуға күрә тапҡыр, хәйләкәр булырға кәрәк. Һәр ваҡыт яңы юлдарҙы һынап ҡарарға тура киләсәк.
Туҡтауһыҙ хәйләкәр булығыҙ.
Был дөрөҫ яңғырай, ләкин был дөйөм уңышҡа өлгәшеүҙең ябай ғына тасуирламаһы түгелме? Мин улай тип уйламайым. Мәҫәлән, яҙыусылыҡта йәки һынлы сәнғәттә был уңыш рецебы түгел. Бындай эштә уңыш серҙәре күберәк әүҙем ҡыҙыҡһыныусан булыуҙа. Сара тапҡыс булыу кәртәләрҙең тышҡы булыуын фаразлай, стартаптарҙа улар ғәҙәттә шулай. Ә яҙыусылыҡта һәм рәсем сәнғәтендә ҡаршылыҡтар күберәк эске була; кәртә — һеҙҙең үҙегеҙҙең аңҡаулығығыҙ. [2]
Бәлки, «туҡтауһыҙ тапҡыр» булыу уңыш рецебы булған башҡа өлкәләр ҙә барҙыр. Ләкин улар оҡшаш булһа ла, минеңсә, был яҡшы стартап нигеҙләүсеһен иң яҡшы ҡыҫҡаса тасуирлау булып тора. Бынан да анығыраҡ итеп әйтеп булыуына шикләнәм.
Хәҙер беҙ нимә эҙләгәнебеҙҙе белгәс, был башҡа һорауҙарға алып килә. Мәҫәлән, был сифатҡа өйрәтеп буламы? Дүрт йыл дауамында кешеләрҙе быға өйрәтергә тырышҡандан һуң, эйе, ғәжәпләнерлек дәрәжәлә йыш өйрәтеп була, тип әйтер инем. Бөтәһен дә түгел, ләкин күптәрҙе. [3] Ҡайһы бер кешеләр тәбиғәттәренән үк пассив, ләкин башҡаларҙа туҡтауһыҙ тапҡыр булыу һәләте йәшеренгән, уны бары тик асырға ғына кәрәк.
Был бигерәк тә ошоғаса ниндәйҙер етәкселек йоғонтоһо аҫтында булған йәштәргә ҡағыла. Туҡтауһыҙ тапҡыр булыу — ҙур компанияларҙа йәки күпселек мәктәптәрҙә уңышҡа өлгәшеү сере түгел. Мин хатта ҙур компанияларҙағы уңыш рецебы ниндәй булыуы тураһында уйларға ла теләмәйем, ләкин ул, һис шикһеҙ, оҙонораҡ һәм буталсығыраҡ, ул үҙ эсенә хәйләкәрлек, буйһоноусанлыҡ һәм берлектәр төҙөү ҡатнашмаһын ала.
Был сифатты асыҡлау кешеләрҙе йыш ҡыҙыҡһындырған бер һорауға яуап табырға ла ярҙам итә: күпме стартап булыуы мөмкин? Ҡайһы берәүҙәр уйлағанса, был һандың бер ниндәй ҙә иҡтисади өҫкө сиге юҡ. Иҫбат итеп булған теоремалар һанына сикләү булмаған кеүек, ҡулланыусылар ҡабул итә алған яңы булдырылған байлыҡ күләменә лә сик булыуына ышанырға бер ниндәй сәбәп юҡ. Шуға күрә стартаптар һанын сикләүсе фактор — ул потенциаль нигеҙләүселәр даирәһелер. Ҡайһы бер кешеләр яҡшы нигеҙләүсе булыр ине, ә икенселәре — юҡ. Хәҙер беҙ яҡшы нигеҙләүсенең ниндәй булыуын белгәс, был даирәнең ҙурлығына нисек сик ҡуйырға кәрәклеген дә беләбеҙ.
Был һынау айырым шәхестәр өсөн дә файҙалы. Әгәр һеҙ стартап башлар өсөн яраҡлы кеше булыу-булмауығыҙҙы белергә теләһәгеҙ, үҙегеҙҙән туҡтауһыҙ тапҡыр булыуығыҙҙы һорағыҙ. Әгәр берәйһен берлектәге нигеҙләүсе итеп алырғамы-юҡмы икәнен белергә теләһәгеҙ, уларҙың шундай булыуын асыҡлағыҙ.
Һеҙ быны хатта тактик йәһәттән дә ҡуллана алаһығыҙ. Әгәр мин стартап менән идара итһәм, был нәҡ көҙгөгә йәбештереп ҡуясаҡ фразам булыр ине. «Кешеләр теләгән нәрсәне эшләгеҙ» — был төп маҡсат, ә «Туҡтауһыҙ хәйләкәр булығыҙ» — уға нисек барып етеү юлы.
Иҫкәрмәләр
[1] Минеңсә, һүҙлектәрҙең яңылышыу сәбәбе — һүҙҙең мәғәнәһенең үҙгәреүендә. Бөгөн һүҙлекте нулдән башлап яҙған бер кем дә hapless һүҙен уңышһыҙ тип аңлатмаҫ ине. Ләкин ике йөҙ йыл элек улар шулай эшләргә мөмкин булған. Элек кешеләр шарттарға нығыраҡ буйһонған, һөҙөмтәлә беҙ яҡшы һәм насар һөҙөмтәләр өсөн ҡулланған күп кенә һүҙҙәр уңыш һәм бәхет тураһындағы һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан.
Мин Италияла йәшәгәндә, бер тапҡыр кемгәлер бер эштә бик уңышҡа өлгәшмәүем тураһында әйтергә тырыштым, ләкин «уңыш» тигән итальян һүҙен хәтерләй алманым. Мин нимәне күҙ уңында тотҡанымды оҙаҡ ҡына тасуирланым. Ахырҙа ул: «Аһ! Fortuna!» — тине.
[2] Стартаптарҙың шундай яҡтары бар, унда уңыш сере — әүҙем ҡыҙыҡһыныусан булыу. Эшләгән эшегеҙ бары тик асыштарҙан ғына торған мәлдәр ҙә булыуы мөмкин. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бындай мәлдәр дөйөм эштең бәләкәй генә өлөшөн алып тора. Икенсе яҡтан, ғилми тикшеренеүҙәрҙә лә шулай.
[3] Мин «күпселек кешеләрҙе» тип әйтер инем, ләкин аңлайым: (а) күпселек кешеләрҙең ниндәй булыуын бөтөнләй белмәйем, һәм (б) мин кешеләрҙең үҙгәрә алыу һәләтенә патологик рәүештә оптимистик ҡарайым.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға һәм Джессика Ливингстонға рәхмәт белдерәм.