Осыдан екі күн бұрын мен жақсы стартап негізін қалаушының қасиетін ақыры екі сөзге сыйғыздым: табанды әрі тапқыр (relentlessly resourceful).
Оған дейін менің қолымнан келгені — оған қарама-қарсы қасиетті бір сөзбен тұжырымдау ғана еді: дәрменсіз (hapless). Сөздіктердің көбі «hapless» сөзін «жолы болмаған» немесе «сәтсіз» деп түсіндіреді. Бірақ сөздіктер бұл жерде өз міндетін онша жақсы атқарып тұрған жоқ. Қарсыласынан басым түсіп ойнаған, бірақ төрешінің қате шешімінен ұтылған команданы жолы болмаған деуге болар, бірақ дәрменсіз деуге болмайды. Дәрменсіздік енжарлықты білдіреді. Дәрменсіз болу — жағдайдың құрбаны болу деген сөз, яғни дүниені өзіңе бағындырудың орнына, дүниенің сені ойыншық қылуына жол беру. [1]
Өкінішке қарай, «дәрменсіз» сөзіне тікелей антоним жоқ, сондықтан стартап негізін қалаушыларға неге ұмтылу керектігін айту қиын. «Дәрменсіз болма» деген сөз жігерлендіретін ұран бола алмайды.
Біз іздеп жүрген қасиетті метафоралар арқылы білдіру қиын емес. Ең жақсысы, бәлкім, американдық футболдағы раннинбек (running back) шығар. Жақсы раннинбек жай ғана табанды емес, сонымен қатар икемді де болады. Олар алаңның арғы шетіне жеткісі келеді, бірақ жоспарларын жол-жөнекей өзгертіп отырады.
Өкінішке қарай, бұл жай ғана метафора және АҚШ-тан тыс жердегі көптеген адамдар үшін онша пайдалы емес. «Раннинбек сияқты бол» деу «дәрменсіз болма» дегеннен еш артық емес.
Бірақ ақыры мен бұл қасиетті қалай тікелей білдіруге болатынын түсіндім. Мен инвесторларға арналған баяндама жазып жатқан едім, сонда негізін қалаушылардан нені көру керектігін түсіндіруім қажет болды. Дәрменсіз адамға қарама-қарсы адам қандай болар еді? Олар табанды әрі тапқыр болар еді. Тек қана табанды емес. Өйткені бірнеше қызықсыз салаларды қоспағанда, тек табандылық істің сенің қалауыңша жүруіне жеткіліксіз. Кез келген қызықты салада қиындықтар бұрын-соңды кездеспеген, жаңа болады. Бұл дегеніміз, сен оларды жай ғана күшпен бұзып өте алмайсың, себебі бастапқыда олардың қаншалықты қиын екенін білмейсің; пенопластты бұзып өткелі жатырсың ба, әлде гранитті ме, оны білмейсің. Сондықтан тапқыр болуың керек. Үнемі жаңа амалдарды байқап көріп отыруың керек.
Табанды әрі тапқыр бол.
Бұл дұрыс сияқты естіледі, бірақ бұл жай ғана жалпы табысқа жетудің сипаттамасы емес пе? Мен олай ойламаймын. Мысалы, бұл жазушылықта немесе сурет салуда табысқа жетудің рецепті емес. Мұндай жұмыстардағы рецепт көбінесе белсенді түрде білуге құмар (әуесқой) болу. Тапқырлық кедергілердің сырттан болатынын аңғартады, ал стартаптарда олар негізінен солай болады. Бірақ жазушылық пен сурет салуда кедергілер көбінесе ішкі болады; басты кедергі — өзіңнің шектеулігің (түсініксіздігің). [2]
Бәлкім, «табанды әрі тапқыр» болу табыс рецепті саналатын басқа да салалар бар шығар. Бірақ басқа салалармен ортақ болғанына қарамастан, меніңше, бұл — жақсы стартап негізін қалаушыны қандай қасиет қалыптастыратынын көрсететін біз таба алатын ең үздік қысқа сипаттама. Бұдан да дәлірек айту мүмкін емес деп ойлаймын.
Енді біз не іздеп жүргенімізді білген соң, бұл басқа сұрақтарға жетелейді. Мысалы, бұл қасиетті үйретуге бола ма? Адамдарға мұны төрт жыл бойы үйретуге тырысқаннан кейін, мен иә, таңғаларлықтай жиі үйретуге болады дер едім. Барлығына емес, бірақ көп адамға. [3] Кейбір адамдар болмысынан енжар, бірақ басқаларының бойында тек оятуды ғана қажет ететін табанды әрі тапқыр болудың жасырын қабілеті бар.
Бұл әсіресе осы уақытқа дейін үнемі қандай да бір биліктің, басшылықтың ықпалында болып келген жастарға қатысты. Табанды әрі тапқыр болу үлкен компанияларда немесе мектептердің көбінде табысқа жетудің рецепті емес екені анық. Үлкен компанияларда табыс рецепті қандай екенін ойлағым да келмейді, бірақ ол әлдеқайда ұзағырақ әрі күрделірек, ол тапқырлық, бағынушылық және одақтастар құра білудің белгілі бір үйлесімін қамтиды.
Бұл қасиетті анықтау бізді адамдар жиі қоятын тағы бір сұрақтың жауабына жақындатады: стартаптар қаншалықты көп болуы мүмкін? Кейбір адамдар ойлағандай, бұл санға қатысты ешқандай экономикалық жоғарғы шек жоқ. Дәлелдеуге болатын теоремалар санында шек жоқ сияқты, тұтынушылар сіңіре алатын жаңадан жасалған байлық көлемінде де қандай да бір шек бар деп сенуге ешқандай негіз жоқ. Сондықтан стартаптар санының шектеуші факторы — әлеуетті негізін қалаушылар тобы (пулы) болуы ықтимал. Кейбір адамдар жақсы негізін қалаушы бола алады, ал басқалары бола алмайды. Енді біз ненің адамды жақсы негізін қалаушы ететінін айта алатын болғандықтан, бұл топтың мөлшеріне қалай жоғарғы шек қою керектігін білеміз.
Бұл тест жеке адамдар үшін де пайдалы. Егер сіз стартап бастауға лайықты адамсыз ба, жоқ па — соны білгіңіз келсе, өзіңізден табанды әрі тапқырсыз ба деп сұраңыз. Ал егер біреуді серіктес ретінде қабылдау керек пе, жоқ па деп ойлансаңыз, олардың сондай екенін сұрап біліңіз.
Мұны тіпті тактикалық тұрғыдан да қолдануға болады. Егер мен стартап басқарып жүрсем, айнаға жабыстырып қоятын сөзім осы болар еді. «Адамдар қалайтын дүниені жасау» — бұл түпкі мақсат, ал «Табанды әрі тапқыр болу» — оған қалай жетудің жолы.
Ескертпелер
[1] Меніңше, сөздіктердің қателесуінің себебі — сөз мағынасының уақыт өте өзгеруінде. Бүгінде сөздікті нөлден жазып жатқан ешкім «hapless» сөзін «жолы болмаған» деп айтпас еді. Бірақ екі жүз жыл бұрын олар осылай деуі мүмкін еді. Бұрын адамдар жағдайға көбірек тәуелді болатын, соның нәтижесінде жақсы және жаман нәтижелерді сипаттау үшін қолданатын көптеген сөздеріміздің түп-төркіні сәттілікке қатысты сөздерден бастау алады.
Италияда тұрып жатқан кезімде, бірде мен біреуге қандай да бір істе онша жетістікке жете алмағанымды түсіндірмек болдым, бірақ «жетістік» сөзінің итальяншасын есіме түсіре алмадым. Айтайын деген сөзімді сипаттауға біраз уақыт жұмсадым. Соңында ол: «А! Fortuna!» — деді.
[2] Стартаптардың рецепті белсенді түрде әуесқой болуды талап ететін тұстары да бар. Істеп жатқан ісіңіз тек жаңалық ашудан ғана тұратын кездер болуы мүмкін. Өкінішке қарай, мұндай сәттер бүкіл процестің аз ғана бөлігін құрайды. Екінші жағынан, ғылыми зерттеулерде де бұл дәл солай.
[3] Мен адамдардың көпшілігіне үйретуге болады дерлік едім, бірақ мынаны түсінемін: (а) мен адамдардың көпшілігінің қандай екенін мүлде білмеймін, және (б) мен адамдардың өзгеру қабілетіне қатысты тым көзсіз оптимиспін.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққандары үшін Тревор Блэквелл мен Джессика Ливингстонға алғыс айтамын.