Берничә көн элек мин яхшы стартап нигезләүчесе сыйфатын ниһаять ике сүз белән белдерә алдым: туктаусыз тапкыр (relentlessly resourceful).
Аңа кадәр моның капма-каршы сыйфатын бер сүз белән генә аңлата идем: чарасыз (hapless). Сүзлекләрнең күбесендә hapless сүзе «бәхетсез» яки «уңышсыз» дип аңлатыла. Ләкин сүзлекләр моны бик үк яхшы аңлатмый. Көндәшләреннән яхшырак уйнаган, ләкин хөкемдарның хаталы карары аркасында оттырган команданы бәхетсез дип атарга мөмкин, әмма аны һич тә чарасыз дип булмый. «Чарасыз» сүзе пассивлыкны аңлата. Чарасыз булу — ул шартларның корбаны булу, дөньяга үзең хуҗа булу урынына дөньяның синең белән теләсә нәрсә итүенә юл кую дигән сүз. [1]
Кызганычка каршы, «hapless» сүзенә антоним юк, шуңа күрә стартап нигезләүчеләргә нәрсәгә омтылырга кирәклеген аңлатуы авыр. «Чарасыз булма» дигән сүз бернинди дә өндәү шигаре түгел.
Без эзләгән сыйфатны метафоралар белән белдерүе кыен түгел. Иң яхшысы, мөгаен, Америка футболындагы раннинбэк (running back) булыр. Яхшы раннинбэк тәвәккәл генә түгел, сыгылмалы да. Ул алга омтыла, ләкин планын хәлгә карап юл өстендә үзгәртә.
Кызганычка каршы, бу нибары метафора гына, һәм ул АКШ-тан читтәге күпчелек кешеләр өчен файдалы түгел. «Раннинбэк кебек бул» дию «Чарасыз булма» диюдән артык түгел.
Ләкин ниһаять мин бу сыйфатны турыдан-туры ничек белдерергә икәнен аңладым. Мин инвесторлар өчен чыгыш яза идем, һәм миңа нигезләүчеләрдә нинди сыйфат эзләргә кирәклеген аңлатырга туры килде. «Чарасыз»ның капма-каршысы булган кеше нинди булыр иде? Ул туктаусыз тапкыр булыр иде. Тәвәккәл, туктаусыз гына түгел. Берничә кызыксыз өлкәдән кала, эшне үз файдаңа хәл итү өчен туктаусыз булу гына җитми. Теләсә кайсы кызыклы өлкәдә кыенлыклар һәрвакыт яңа булачак. Димәк, син аларны басым белән генә үтеп чыга алмыйсың, чөнки башта аларның никадәр авыр икәнен белмисең; каршыңда пенопластмы яки гранит блогымы икәнен төгәл белмисең. Шуңа күрә сиңа тапкыр булырга кирәк. Син даими рәвештә яңа ысуллар сынап карарга тиешсең.
Туктаусыз тапкыр бул.
Бу дөрес яңгырый, ләкин бу гомумән алганда уңышка ирешү юлын тасвирлау гына түгелме? Алай дип уйламыйм. Мәсәлән, язучылыкта яки рәсем ясауда уңыш рецепты бу түгел. Андый хезмәттә уңыш серләре күбрәк актив кызыксынучанлыкка бәйле. «Тапкыр» сүзе киртәләрнең тышкы булуын күздә тота, стартапларда исә алар гадәттә шулай була да. Ә менә язучылыкта һәм нәкыштә киртәләр күбесенчә эчке; төп киртә — синең үз зиһен сайлыгың. [2]
Мөгаен, «туктаусыз тапкыр» булу уңыш рецепты булган башка өлкәләр дә бардыр. Ләкин башка өлкәләргә туры килсә дә, бу — яхшы стартап нигезләүчесен нәрсә булдыруын иң яхшы кыскача тасвирлау дип саныйм. Моннан да төгәлрәк әйтеп булуына шикләнәм.
Хәзер без нәрсә эзләгәнебезне белгәч, бу башка сорауларга китерә. Мәсәлән, бу сыйфатка өйрәтеп буламы? Күпмедер вакыт дәвамында кешеләргә моны өйрәтергә тырышкан дүрт елдан соң, гаҗәпләнүемә каршы, күп очракта өйрәтеп була дияр идем. Барысына да түгел, ләкин күпләргә. [3] Кайбер кешеләр табигатьләре белән үк пассив, әмма башкаларда исә бары уятып чыгарасы гына калган туктаусыз тапкыр булуның яшерен сәләте бар.
Бу бигрәк тә моңарчы гел ниндидер хакимият, җитәкче кулы астында яшәгән яшьләргә кагыла. Зур компанияләрдә яки мәктәпләрнең күбесендә туктаусыз тапкыр булу һич тә уңыш китерми. Зур компанияләрдәге уңыш рецепты турында уйлыйсым да килми, ләкин ул, әлбәттә, озынрак һәм буталчыграк, үзендә тапкырлык, буйсынучанлык һәм союздашлар табу кушылмасын берләштерә.
Бу сыйфатны ачыклау безне кешеләрне еш кызыксындырган тагын бер сорауга җавап бирүгә якынайта: стартаплар күпме була ала? Кайберәүләр уйлаганча, бу санның бернинди дә икътисади югары чиге юк. Кулланучылар үзләштерә алырлык яңа тудырылган байлык күләменә ниндидер чик бар дип ышанырга бернинди нигез дә юк, нәкъ исбатланырга мөмкин булган теоремалар санына чик булмаган кебек. Шуңа күрә стартаплар санындагы чикләүче фактор, мөгаен, потенциаль нигезләүчеләр даирәсе генәдер. Кайбер кешеләрдән яхшы нигезләүчеләр чыгар, ә икенчеләреннән — юк. Һәм хәзер без яхшы нигезләүчене нәрсә тәшкил иткәнен аңлагач, бу даирәнең югары чиген ничек куярга икәнен беләбез.
Бу сынау аерым шәхесләр өчен дә файдалы. Әгәр сез стартап башлау өчен туры килә торган кешеме-юкмы икәнегезне белергә теләсәгез, үзегездән туктаусыз тапкырмы-юкмы икәнегезне сорагыз. Әгәр берәр кемне хезмәттәш (кофаундер) итеп алыргамы дип уйлансагыз, аның шундый булу-булмавы турында сорагыз.
Сез моны хәтта тактик яктан да куллана аласыз. Әгәр мин стартап алып барсам, көзгемә ябыштырып куярлык гыйбарә бу булыр иде. «Кешеләр теләгән нәрсәне ясагыз» — бу максат, әмма «Туктаусыз тапкыр бул» — аңа ничек барып җитү ысулы.
Искәрмәләр
[1] Минемчә, сүзлекләрнең ялгышу сәбәбе — сүзнең мәгънәсе үзгәрүдә. Бүген сүзлекне нульдән язган беркем дә «hapless» сүзен «бәхетсез» дип атамас иде. Әмма бер-ике йөз ел элек алар шулай итә алыр иде. Элек кешеләр шартларга күбрәк бәйле булган, нәтиҗәдә яхшы һәм начар нәтиҗәләр өчен без куллана торган күп кенә сүзләр бәхет-уңыш турындагы сүзләрдән килеп чыккан.
Мин Италиядә яшәгәндә, бервакыт кемгәдер ниндидер эшне уңышлы башкара алмавым турында сөйләргә тырыштым, ләкин уңышны аңлата торган итальян сүзен хәтерли алмадым. Мин әйтергә теләгән сүзне тасвирлап берникадәр вакыт үткәрдем. Ахырда ул: «Аһ! Fortuna!» — диде.
[2] Стартапларның шундый яклары бар, анда төп рецепт — актив кызыксынучан булу. Сез эшләгән нәрсә бөтенләй диярлек ачыш ясаудан гыйбарәт булган вакытлар да булырга мөмкин. Кызганычка каршы, мондый вакытлар гомуми эшнең бик аз өлешен генә тәшкил итә. Икенче яктан, фәнни тикшеренүләрдә дә бу шулай.
[3] Мин хәтта күпчелек кешеләргә дип әйтергә җыена идем, ләкин аңлыйм: (а) күпчелек кешеләрнең нинди булуын мин белмим, һәм (б) кешеләрнең үзгәрү сәләтенә мин чиктән тыш, патологик дәрәҗәдә оптимистик карыйм.
Моның караламаларын укып чыкканнары өчен Тревор Блэквеллга һәм Джессика Ливингстонга рәхмәт белдерәм.