Күптән түгел мин башымда берләшһә шартлаясаҡ ике фекер йөрөтөүемде аңланым.
Беренсеһе — стартаптар Сәнәғәт революцияһы масштабындағы яңы иҡтисади баҫҡыс булыуы ихтимал. Мин быға тулыһынса ышанмайым, әммә бының дөрөҫ булыу ихтималлығы шаҡтай юғары. Кешеләр стартап нигеҙләүселәре йәки уларҙың тәүге хеҙмәткәрҙәре булараҡ күпкә һөҙөмтәлерәк эшләй — әгәр Ларри менән Сергей ҙур компанияға эшкә ингән булһа, күпмегә аҙыраҡ уңышҡа өлгәшер ине, күҙ алдына килтерегеҙ — һәм бындай масштабтағы яҡшырыу ижтимағи йолаларҙы үҙгәртә ала.
Икенсе идея — стартаптар үҙҙәре өсөн махсуслашҡан билдәле бер урындарҙа сәскә ата торған бизнес төрө. Мәҫәлән, Лос-Анджелес кино, ә Нью-Йорк финанс өлкәһенә махсуслашҡан кеүек, Кремний үҙәне лә стартаптарға махсуслашҡан. [1]
Әгәр икеһе лә дөрөҫ булһа нисек булыр? Әгәр стартаптар бер үк ваҡытта яңы иҡтисади баҫҡыс та, һәм шулай уҡ тик билдәле бер үҙәктәрҙә генә сәскә ата торған бизнес төрө лә булһа?
Әгәр шулай булһа, был революция үҙенсәлекле рәүештә революцион буласаҡ. Быға тиклемге бөтә революциялар таралған. Ауыл хужалығы, ҡалалар һәм индустриялаштырыу киң таралған. Әгәр стартаптар бер нисә генә үҙәге һәм бер өҫтөнлөклө урыны булған кино бизнесы кеүек булып сыҡһа, бының бығаса күрелмәгән эҙемтәләре буласаҡ.
Стартаптарҙың бик яҡшы таралмауы ихтималлығын күрһәткән билдәләр бар инде. Хәҙер бәйләнеш күпкә шәберәк булыуға ҡарамаҫтан, стартаптарҙың таралыуы Сәнәғәт революцияһының таралыуына ҡарағанда аҡрыныраҡ бара кеүек.
Boulton & Watt компанияһына нигеҙ һалынғандан һуң бер нисә тиҫтә йыл эсендә пар двигателдәре төньяҡ Европа һәм Төньяҡ Америка буйлап таралған. Индустриялаштырыу бер ни тиклем ваҡыт был төбәктәрҙән ситкә бик таралмаған. Ул тик көслө урта синыфы булған урындарға — шәхси граждандар үҙ мөлкәтен тартып алыныуҙан ҡурҡмайынса байлыҡ туплай алған илдәргә генә таралған. Кире осраҡта заводтарға аҡса һалыуҙың мәғәнәһе булмаған. Әммә көслө урта синыфы булған илдә сәнәғәт алымдарының тамыр йәйеүе еңел булған. Айырым бер рудник йәки фабрика хужаһы пар машинаһын ҡуйырға ҡарар итә алған, һәм бер нисә йыл эсендә ул урында уны эшләп бирерлек кешене таба алған. Шуға күрә пар машиналары тиҙ таралған. Һәм улар киң таралған, сөнки рудниктар һәм фабрикаларҙың урынлашыуы йылғалар, гавандар һәм сеймал сығанаҡтары кеүек шарттар менән билдәләнгән. [2]
Стартаптар шул тиклем яҡшы таралмай кеүек, бер яҡтан, сөнки улар техник күренешкә ҡарағанда күберәк ижтимағи күренеш, икенсе яҡтан, сөнки улар географияға бәйләнмәгән. Айырым бер Европа етештереүсеһе сәнәғәт алымдарын ситтән индерә алған һәм улар яҡшы эшләгән. Стартаптар менән был бик үк эшләмәй кеүек: кино бизнесындағы кеүек, һеҙгә тәжрибәле белгестәр берләшмәһе кәрәк. [3] Бынан тыш, стартаптарҙың таралыуына этәргес биреүсе сәбәптәр ҙә юҡ. Бер ваҡыт тимер юлдар йәки электр селтәрҙәре уйлап табылғас, һәр төбәккә улар кәрәк булған. Тимер юлһыҙ йәки электрһыҙ төбәк ҙур потенциаль баҙар ине. Әммә был стартаптарға ҡарата дөрөҫ түгел. Францияның үҙ Microsoft-ына йәки Германияның үҙ Google-ына ихтыяж юҡ.
Хөкүмәттәр стартаптарҙы үҙҙәрендә үҫтерергә теләй ала, әммә дәүләт сәйәсәте уларҙы ысын ихтыяж тыуҙырған кеүек барлыҡҡа килтерә алмай.
Былар барыһы нисек үҫешер һуң? Әгәр миңә хәҙер фараз итергә кәрәк булһа, мин стартаптар тараласаҡ, әммә бик яй тараласаҡ, тип әйтер инем, сөнки уларҙың таралыуына дәүләт сәйәсәте (ул эшләмәйәсәк) йәки баҙар ихтыяжы (ул юҡ) түгел, ә әгәр ул бөтөнләй булһа, стартап мәҙәниәтенең ошоғаса таралыуына сәбәп булған шул уҡ осраҡлы факторҙар этәргес бирәсәк. Һәм бындай осраҡлы факторҙарҙың роле булған стартап үҙәктәренең тартыу көсө арҡаһында көндән-көн кәмейәсәк.
Кремний үҙәненең хәҙерге урында булыуының сәбәбе — Уильям Шокли үҙе үҫкән Пало-Альтоға кире күсергә теләгән, һәм уның менән бергә эшләргә көнбайышҡа саҡырып килтерелгән белгестәргә был урын шул тиклем оҡшаған, хатта улар шунда ҡалған. Сиэтл үҙенең технология үҙәге булараҡ тотҡан урыны менән ошо уҡ сәбәпкә бурыслы: Гейтс менән Аллен өйҙәренә ҡайтырға теләгән. Кире осраҡта рейтингтарҙа Сиэтл урынында Альбукерке булыр ине. Бостон технология үҙәге булып тора, сөнки ул — АҠШ-тың, бәлки, бөтә донъяның интеллектуаль баш ҡалаһы. Әгәр Battery Ventures Facebook-тан баш тартмаған булһа, Бостон стартап радарында хәҙер күпкә ҙурыраҡ булыр ине.
Әммә, әлбиттә, Facebook-тың Бостонда түгел, ә тап Үҙәндә финансланыуы осраҡлы түгел. Кремний үҙәнендә Бостонға ҡарағанда инвесторҙар күберәк һәм батырыраҡ, һәм быны хатта студенттар ҙа белә.
Бостон осрағы уйындың был этабында яңы стартап үҙәген булдырыуҙың ни тиклем ҡатмарлы булыуын күрһәтә. Әгәр һеҙ булғандарының барлыҡҡа килеү юлын ҡабатлап, стартап үҙәге булдырырға теләһәгеҙ, быны эшләү юлы — бай кешеләр йәшәргә теләрлек матур урында беренсе класлы тикшеренеү университетын булдырыу булыр ине. Ул саҡта ҡала һеҙгә кәрәк булған ике төркөм өсөн дә уңайлы булыр ине: нигеҙләүселәр өсөн дә, инвесторҙар өсөн дә. Бына ошо ярашыу Кремний үҙәнен барлыҡҡа килтерҙе лә инде. Әммә Кремний үҙәненең ярышырға Кремний үҙәне булмаған. Әгәр һеҙ хәҙер яҡшы бер урында шәп университет булдырып, стартап үҙәген ойошторорға тырышһағыҙ, уға эште башлап ебәреү ҡыйыныраҡ булыр ине, сөнки ул сығарған иң яҡшы стартаптарҙың күбеһе булған стартап үҙәктәренә тартылып китер ине.
Күптән түгел мин бер ҡыҫҡараҡ юл тәҡдим иткәйнем: стартаптарға күсеү өсөн аҡса түләргә. Бер урында етерлек кимәлдә яҡшы стартаптар тупланһа, был үҙен-үҙе тәьмин итеүсе сынйырлы реакция тыуҙырыр ине. Нигеҙләүселәр унда аҡса алмаһалар ҙа күсә башлар ине, сөнки уларҙың тиңдәштәре шунда булыр ине, инвесторҙар ҙа барлыҡҡа килер ине, сөнки килешеүҙәр шунда төҙөлөр ине.
Ғәмәлдә, берәй хөкүмәттең быны эшләргә батырлығы, йәки дөрөҫ итеп атҡарырға аҡылы етер тип шикләнәм. Мин быны практик тәҡдим булараҡ түгел, ә махсус рәүештә стартап үҙәге булдырыу өсөн кәрәк булған минималь талаптарҙы өйрәнеү булараҡ ҡына күҙ уңында тотҡайным.
Иң ихтимал сценарий түбәндәгесә: (1) бер хөкүмәт тә стартап үҙәген уңышлы булдыра алмаясаҡ, һәм (2) шуға күрә стартап мәҙәниәтенең таралыуына уны ошоғаса алып барған осраҡлы факторҙар этәргес буласаҡ, әммә (3) был факторҙар булған стартап үҙәктәренең тартыу көсө алдында көндән-көн әһәмиәтен юғалтасаҡ. Һөҙөмтә: был революция, әгәр ул ысынлап та революция булһа, ғәҙәттән тыш локалләшкән буласаҡ.
Иҫкәрмәләр
[1] Стартаптарҙың ике бик төрлө төрө бар: береһе — тәбиғи рәүештә үҫешкәне, икенсеһе — ғилми асышты «коммерциялаштырыу» өсөн булдырылғаны. Хәҙерге компьютер/программа тәьминәте стартаптарының күбеһе — беренсе төргә, ә фармацевтика стартаптарының күбеһе — икенсе төргә ҡарай. Был эссела стартаптар тураһында һөйләгәндә, мин I төр стартаптарҙы күҙ уңында тотам. II төр стартаптарҙы таратыу бер ниндәй ҙә ҡыйынлыҡ тыуҙырмай: һеҙгә бары тик медицина тикшеренеү лабораторияларын финансларға кәрәк; ғалимдар асҡан яңы асыштарҙы коммерциялаштырыу яңы аэропорт төҙөү кеүек ябай. II төр стартаптар стартап мәҙәниәтен талап итмәй ҙә, уны тыуҙырмай ҙа. Әммә был шуны аңлата: II төр стартаптарға эйә булыу һеҙгә I төр стартаптарҙы бирмәйәсәк. Филадельфия быға асыҡ миҫал булып тора: унда II төр стартаптар бик күп, әммә I төр стартаптар бөтөнләй тиерлек юҡ.
Әйткәндәй, Google II төр стартап өлгөһө булып күренергә мөмкин, әммә ул ундай түгел ине. Google — ул коммерциялаштырылған PageRank түгел. Улар икенсе алгоритм ҡуллана алыр ине һәм барыһы ла шул уҡ килеп сығыр ине. Google-ды Google иткән нәмә — уларҙың селтәр үҫешенең мөһим мәлендә эҙләүҙе яҡшы итеп башҡарыу тураһында хәстәрлек күреүе булды.
[2] Уатт пар машинаһын уйлап тапмаған. Уның мөһим асышы — пар машиналарының һөҙөмтәлелеген һиҙелерлек арттырған камиллаштырыу: айырым конденсатор. Әммә был уның ролен саманан тыш ябайлаштыра. Уның был мәсьәләгә ҡарашы шул тиклем икенсе төрлө һәм ул уға шундай дәрт менән тотондо, хатта был өлкәне бөтөнләй үҙгәртеп ҡорҙо. Моғайын, иң дөрөҫө — Уатт пар машинаһын яңынан ижад итте, тип әйтеү булыр.
[3] Бында иң ҙур ҡаршы миҫал — Skype. Әгәр һеҙ АҠШ-та ябыласаҡ эш менән шөғөлләнәһегеҙ икән, башҡа урында урынлашыу өҫтөнлөккә әйләнә. Бына ни өсөн Kazaa Napster-ҙың урынын алды. Һәм нигеҙләүселәрҙең Kazaa менән идара итеүҙән алған тәжрибәһе менән бәйләнештәре Skype-тың уңышын тәьмин итергә ярҙам итте.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға һәм Фред Уилсонға рәхмәт белдерәм.