Жақында мен басымда біріктірсе жарылыс тудыратын екі ойды қатар ұстап жүргенімді байқадым.
Біріншісі — стартаптар Өндірістік революция ауқымындағы жаңа экономикалық кезеңді білдіруі мүмкін. Мен бұған толық сенімді емеспін, бірақ бұл шындық болуы әбден ықтимал. Адамдар стартаптардың негізін қалаушылар немесе алғашқы қызметкерлері ретінде әлдеқайда өнімдірек жұмыс істейді — егер Ларри мен Сергей үлкен компанияға жұмысқа тұрғанда қаншалықты аз жетістікке жетер еді, соны көз алдыңызға елестетіп көріңізші — және мұндай ауқымдағы өсім әлеуметтік дәстүрлерді өзгерте алады.
Екінші идея — стартаптар бұл салаға мамандандырылған белгілі бір жерлерде ғана гүлденетін бизнестің түрі — Лос-Анджелес киноға, ал Нью-Йорк қаржыға қалай маманданса, Кремний алқабы да стартаптарға дәл солай маманданған. [1]
Ал егер екеуі де рас болса ше? Егер стартаптар бір жағынан жаңа экономикалық кезең, ал екінші жағынан тек белгілі бір орталықтарда ғана гүлденетін бизнес түрі болса ше?
Егер солай болса, бұл революция ерекше төңкеріс болмақ. Бұған дейінгі барлық революциялар кеңінен таралған болатын. Ауыл шаруашылығы, қалалар және индустрияландыру кең ауқымда таралды. Егер стартаптар небәрі санаулы ғана орталығы және бір үстем ошағы бар кинобизнес сияқты болып шықса, бұның бұрын-соңды болмаған салдарлары болады.
Стартаптардың аса жақсы таралмауы мүмкін екендігінің белгілері қазірдің өзінде бар. Байланыс құралдарының қазір әлдеқайда жылдам екеніне қарамастан, стартаптардың таралуы Өндірістік революцияның таралуына қарағанда баяу жүріп жатқан сияқты.
Boulton & Watt компаниясы құрылғаннан кейін бірнеше онжылдықтың ішінде-ақ солтүстік Еуропа мен Солтүстік Американың түкпір-түкпірінде бу машиналары пайда болды. Біраз уақыт бойы индустрияландыру бұл аймақтардан тыс жерлерге аса қатты тарай қойған жоқ. Ол тек күшті орта табы бар жерлерге — жеке азамат дүние-мүлкі тәркіленбей байлық жинай алатын елдерге ғана таралды. Әйтпесе зауыттарға инвестиция салудың мәні болмас еді. Бірақ орта табы күшті елде өндірістік технологиялардың тамыр жаюы оңай болды. Жекелеген кеніш немесе зауыт иесі бу машинасын орнатуды ұйғарса болғаны, бірнеше жыл ішінде оны өзіне жасап беретін жергілікті маманды таба алатын еді. Сондықтан бу машиналары тез таралды. Әрі олар кең көлемде таралды, өйткені шахталар мен фабрикалардың орналасуы өзендер, айлақтар және шикізат көздері сияқты факторлармен анықталатын. [2]
Стартаптар онша жақсы таралмайтын сияқты, бұның бір себебі — олардың техникалық емес, көбірек әлеуметтік құбылыс болуында, ал екінші себебі — географияға тәуелді еместігінде. Жекелеген еуропалық өндіруші өндірістік әдістерді импорттап, оларды сәтті пайдалана алатын еді. Ал бұл стартаптарда онша іске аса бермейді: кинобизнестегі сияқты, сізге де білікті сарапшылар қауымдастығы қажет. [3] Оның үстіне, стартаптардың таралуына түрткі болатын дәл сондай қозғаушы күштер жоқ. Теміржолдар немесе электр желілері пайда болған соң, әрбір аймаққа олар ауадай қажет болды. Теміржолы немесе қуат көзі жоқ аймақ мол әлеуетті нарыққа айналды. Бірақ бұл стартаптарға қатысты емес. Францияға өзінің Microsoft-ы немесе Германияға өзінің Google-ы болуының қажеті жоқ.
Үкіметтер стартаптарды жергілікті деңгейде ынталандырғысы келуі мүмкін, бірақ үкіметтік саясат оларды шынайы сұраныс сияқты өмірге әкеле алмайды.
Мұның бәрі қалай өрбиді? Егер мен қазір болжам жасауым керек болса, стартаптар бәрібір таралады, бірақ өте баяу таралады дер едім; өйткені олардың таралуына үкіметтің саясаты (ол нәтиже бермейді) немесе нарық сұранысы (ол жоқ) емес, егер бұл мүлде орын алса, осы күнге дейін стартап мәдениетінің таралуына себеп болған кездейсоқ факторлар ғана қозғаушы болады. Ал мұндай кездейсоқ факторларды қазіргі бар стартап-хабтардың тартылыс күші барған сайын басып озатын болады.
Кремний алқабының дәл сол жерде орналасу себебі — Уильям Шоклидің өзі өскен Пало-Альтоға қайта көшкісі келгендігінде және онымен бірге жұмыс істеу үшін батысқа шақырған мамандарының бұл жерді ұнатып, осында қалып қойғандығында. Сиэтлдің технологиялық орталық ретіндегі өз орны да көбінесе осы себепке байланысты: Гейтс пен Аллен өз үйлеріне оралғысы келді. Әйтпесе рейтингтердегі Сиэтлдің орнын Альбукерке басуы мүмкін еді. Бостон болса АҚШ-тың, тіпті мүмкін бүкіл әлемнің интеллектуалдық астанасы болғандықтан технологиялық орталыққа айналды. Ал егер Battery Ventures компаниясы Facebook-тен бас тартпағанда, Бостон қазіргі стартаптар радарында әлдеқайда үлкен орын алар еді.
Бірақ, әрине, Facebook-тің Бостонда емес, Алқапта қаржыландырылуы кездейсоқтық емес. Кремний алқабында Бостонға қарағанда инвесторлар әлдеқайда көп әрі батылырақ, мұны тіпті студенттер де біледі.
Бостонның мысалы ойын осы деңгейге жеткенде жаңа стартап-хаб құрудың қаншалықты қиын екенін көрсетеді. Егер сіз бұрыннан бар орталықтардың қалай пайда болғанын қайталау арқылы жаңа стартап-хаб құрғыңыз келсе, мұны істеудің жолы — бай адамдар тұрғысы келетіндей тамаша жерде бірінші дәрежелі зерттеу университетін құру болар еді. Сонда қала сізге қажет екі топқа да қолайлы болар еді: негізін қалаушыларға да, инвесторларға да. Міне, Кремний алқабын қалыптастырған үйлесім осы. Бірақ ол кезде Кремний алқабы бәсекелесетін басқа бір Кремний алқабы болған жоқ. Егер сіз қазір керемет жерде мықты университет ашу арқылы стартап-хаб құруға тырыссаңыз, оның аяққа тұрып кетуі әлдеқайда қиын болар еді, өйткені ол өсіріп шығарған ең жақсы стартаптардың көбін қазіргі бар стартап-хабтар өзіне тартып әкетер еді.
Жақында мен оңайырақ ықтимал жолды ұсындым: стартаптарға көшіп келуі үшін ақша төлеу. Бір жерде жақсы стартаптардың саны жеткілікті болғаннан кейін, ол өзін-өзі қамтамасыз ететін тізбекті реакцияны тудырар еді. Негізін қалаушылар ақшасыз-ақ сол жерге көше бастар еді, өйткені олардың теңдестері сол жерде болар еді; инвесторлар да келер еді, өйткені мәмілелер сол жерде жасалып жатар еді.
Іс жүзінде қайсыбір үкіметтің мұны байқап көруге жүрегі дауалайтынына немесе оны дұрыс іске асыруға ақылы жететініне күмәнім бар. Мен мұны нақты іс жүзіндегі ұсыныс ретінде емес, стартап-хабты әдейілеп қолдан құру үшін не қажет екенінің ең төменгі шегін зерттеу ретінде айттым.
Ең ықтимал сценарий мынадай: (1) ешбір үкімет стартап-хабты ойдағыдай құра алмайды, (2) сәйкесінше стартап мәдениетінің таралуы осыған дейін оған қозғау болған кездейсоқ факторларға ғана сүйенеді, бірақ (3) бұл факторларды қазіргі стартап-хабтардың тартылыс күші барған сайын ығыстырып тастайды. Нәтиже: бұл революция, егер шынымен солай болса, өте жергілікті сипатқа ие болады.
Ескертпелер
[1] Стартаптардың бір-бірінен мүлде бөлек екі түрі бар: біріншісі — табиғи түрде дамитындар, екіншісі — ғылыми жаңалықты «коммерцияландыру» үшін өмірге келетіндер. Қазіргі компьютерлік/бағдарламалық стартаптардың көбі — бірінші типке, ал фармацевтикалық стартаптардың көбі — екінші типке жатады. Бұл эсседе стартаптар туралы айтқанда, мен I типтегі стартаптарды меңзеймін. II типтегі стартаптарды тарату еш қиындық тудырмайды: ол үшін тек медициналық зерттеу зертханаларын қаржыландыру жеткілікті; ғалымдар ашқан кез келген жаңалықты коммерцияландыру жаңа әуежай салу сияқты қарапайым нәрсе. II типтегі стартаптар стартап мәдениетін талап етпейді де, тудырмайды да. Бірақ бұл II типтегі стартаптардың болуы сізге I типтегі стартаптарды әкелмейтінін білдіреді. Филадельфия бұған айқын мысал бола алады: II типтегі стартаптар өте көп, бірақ I типтегілері іс жүзінде жоқтың қасы.
Айтпақшы, Google II типтегі стартаптың үлгісі сияқты көрінуі мүмкін, бірақ олай емес еді. Google бұл коммерцияланған pagerank емес. Олар басқа алгоритмді қолдануы да мүмкін еді және бәрібір солай аяқталар еді. Google-ды Google еткен нәрсе — олардың ғаламтор эволюциясының шешуші кезеңінде іздеу жүйесін сапалы жасауға баса назар аударғандығы.
[2] Уатт бу машинасын ойлап тапқан жоқ. Оның шешуші өнертабысы — бу машиналарын айтарлықтай тиімдірек еткен жақсарту: бөлек конденсатор болды. Бірақ бұл оның рөлін тым қарапайым етіп көрсетеді. Оның мәселеге деген көзқарасы мүлдем басқаша болды және ол бұл іске соншалықты жігермен кіріскені сонша, осы саланы түбегейлі өзгертті. Мүмкін ең дәл анықтамасы — Уатт бу машинасын қайтадан ойлап тапты деу болар.
[3] Бұған ең үлкен қарама-қарсы мысал — Skype. Егер сіз АҚШ-та жабылып қалуы мүмкін іспен айналысып жатсаңыз, басқа жерде орналасу артықшылыққа айналады. Kazaa-ның Napster-дің орнын басу себебі де осында. Ал оның негізін қалаушылардың Kazaa-ны басқарудан алған тәжірибесі мен байланыстары Skype-тың табысты болуын қамтамасыз етуге көмектесті.
Осы мәтіннің нобайын оқып шыққандары үшін Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға және Фред Уилсонға алғыс айтамын.