Күптән түгел мин башымда бергә кушылса шартлый торган ике фикер йөртүемне аңладым.
Беренчесе: стартаплар Сәнәгать инкыйлабы масштабындагы яңа икътисадый чорны гәүдәләндерә ала. Мин моңа тулысынча ышанып бетмим, ләкин моның дөрес булу ихтималы шактый зур. Кешеләр стартапларны нигезләүче яки аларның беренче хезмәткәрләре буларак күпкә нәтиҗәлерәк эшли — Ларри белән Сергей зур компаниягә эшкә урнашкан булсалар, күпмегә азрак нәрсәгә ирешерләр иде икәнен күз алдына китерегез — һәм мондый дәрәҗәдәге нәтиҗәлелек үсеше социаль гадәтләрне үзгәртә ала.
Икенче фикер: стартаплар — бу өлкәдә махсуслашкан билгеле бер урыннарда гына чәчәк ата торган бизнес төре. Лос-Анджелес кино, ә Нью-Йорк финанс өлкәсендә махсуслашкан кебек, Силикон үзәне дә стартапларда махсуслаша. [1]
Әгәр икесе дә дөрес булса нишләргә? Әгәр стартаплар бер үк вакытта яңа икътисадый чор да, билгеле бер үзәкләрдә генә чәчәк ата торган бизнес төре дә булса?
Әгәр шулай булса, бу инкыйлаб аеруча гадәти булмаган инкыйлаб булачак. Элеккеге бөтен инкыйлаблар да киң таралган иде. Игенчелек, шәһәрләр һәм индустриальләштерү — барысы да киң таралды. Әгәр стартаплар, берничә генә үзәге һәм бер доминант үзәге булган кино бизнесы кебек булып чыкса, моның элек күрелмәгән нәтиҗәләре булачак.
Стартапларның әллә ни яхшы таралмавы ихтималлыгын күрсәтүче галәмәтләр инде бар. Хәзер элемтә чаралары күпкә тизрәк булуга карамастан, стартапларның таралуы Сәнәгать инкыйлабының таралуына караганда әкренрәк бара кебек тоела.
Boulton & Watt компаниясе нигезләнгәннән соң берничә дистә ел эчендә үк Төньяк Европа һәм Төньяк Америка буйлап пар двигательләре сибелгән иде. Индустриальләштерү берникадәр вакыт бу төбәкләрдән тыш артык таралмады. Ул көчле урта сыйныфы булган урыннарга гына таралды — гади ватандаш байлыгы тартып алынудан курыкмыйча акча эшли алган илләргә. Юкса завод-фабрикаларга инвестицияләр кертүнең мәгънәсе булмас иде. Ләкин көчле урта сыйныфы булган илдә сәнәгать технологияләре җиңел тамыр җәйде. Аерым бер шахта яки фабрика хуҗасы пар двигателе урнаштырырга карар кыла һәм берничә ел эчендә үзенә шундыйны ясап бирә алырдай җирле берәр кешене таба ала иде. Шуңа күрә пар двигательләре тиз таралды. Һәм алар киң таралды, чөнки шахталар һәм фабрикаларның урнашу урыны елгалар, портлар һәм чимал чыганаклары кебек табигый шартлар белән билгеләнә иде. [2]
Стартаплар исә бик яхшы таралмый кебек, бер яктан, чөнки алар техник күренешкә караганда күбрәк социаль күренеш, икенче яктан, чөнки алар географик шартларга бәйләнмәгән. Аерым бер Европа җитештерүчесе сәнәгать технологияләрен читтән кертә ала иде һәм алар бик әйбәт эшли иде. Стартаплар белән бу бик барып чыкмый: монда, кино бизнесындагы кебек, тәҗрибәле профессионаллар берләшмәсе кирәк. [3] Моннан тыш, стартапларны таралырга мәҗбүр итүче андый ук этәргеч көчләр юк. Тимер юллар яки электр челтәрләре уйлап табылгач, алар һәр төбәккә кирәк иде. Тимер юлсыз яки электрсыз төбәк бай потенциаль базар санала иде. Ләкин стартаплар очрагында бу алай түгел. Франциягә үзенең Microsoft'ы, ә Германиягә үзенең Google'ы булу кирәкми.
Хөкүмәтләр стартапларны үзләрендә үстерергә телибез дип карар кыла ала, ләкин дәүләт сәясәте чын ихтыяҗ тудыра алган нәрсәне ясалма рәвештә барлыкка китерә алмый.
Болар барысы ничек үсәр соң? Әгәр хәзер алдан әйтергә туры килсә, мин стартаплар таралыр, ләкин бик әкрен таралыр дип әйтер идем. Чөнки аларның таралуына дәүләт сәясәте (бу эшләмәячәк) яки базар ихтыяҗы (ул юк) этәргеч бирмәячәк, әгәр бу бөтенләй дә булса, стартап мәдәниятенең хәзергәчә таралуына сәбәп булган шул ук очраклы факторлар этәргеч бирәчәк. Һәм мондый очраклы факторларны көннән-көн киңрәк рәвештә булган стартап үзәкләренең тарту көче басып китәчәк.
Силикон үзәне бүгенге урынында, чөнки Уильям Шокли үзе үскән Пало-Альтога кайтырга теләгән, һәм ул үзе белән эшләргә көнбатышка кызыктырып алып килгән белгечләргә монда шулкадәр ошаган ки, алар монда калганнар. Сиэтл үзенең технологик үзәк дәрәҗәсенә шул ук сәбәп аркасында иреште: Гейтс белән Аллен өйләренә кайтырга теләделәр. Югыйсә рейтингларда Сиэтл урынын Альбукерке алыр иде. Бостон — технологик үзәк, чөнки ул АКШның һәм, бәлки, бөтен дөньяның интеллектуаль башкаласы. Ә әгәр Battery Ventures үз вакытында Facebook'тан баш тартмаган булса, Бостон хәзер стартап радарында күпкә зуррак урын алып торыр иде.
Ләкин, әлбәттә, Facebook'ның Бостонда түгел, ә Үзәндә инвестицияләр табуы очраклылык түгел. Силикон үзәнендә инвесторлар Бостонга караганда күбрәк һәм кыюрак, һәм моны хәтта студентлар да белә.
Бостон очрагы уенның мондый соңгы этабында яңа стартап үзәге булдыру никадәр кыен икәнен күрсәтә. Әгәр сез булганнарының барлыкка килү юлын кабатлап яңа стартап үзәге ясарга теләсәгез, моны эшләү ысулы — бай кешеләр яшәргә теләрлек бик матур урында беренче класслы фәнни-тикшеренү университеты булдыру булыр иде. Шул чакта бу шәһәр сезгә кирәк булган ике төркем өчен дә уңайлы булыр иде: нигезләүчеләр өчен дә, инвесторлар өчен дә. Силикон үзәнен нәкъ менә шул комбинация барлыкка китерде. Ләкин ул вакытта Силикон үзәненең ярышырлык Силикон үзәне юк иде. Хәзер сез яхшы урында шәп университет төзеп стартап үзәге булдырырга тырышсагыз, эшне башлап җибәрү күпкә кыенрак булыр иде, чөнки ул җитештергән иң яхшы стартапларның күбесен булган стартап үзәкләре үзенә суырып алыр иде.
Күптән түгел мин потенциаль кыскарак юл тәкъдим иттем: стартапларга күченү өчен акча түләргә. Бер урында яхшы стартаплар җитәрлек күләмдә туплангач, бу үзен үзе тәэмин итә торган чылбырлы реакция тудырыр иде. Нигезләүчеләр анда түләүсез дә күченә башлар иде, чөнки аларның хезмәттәшләре шунда, һәм инвесторлар да пәйда булыр иде, чөнки килешүләр шунда төзелә.
Гәмәлдә, берәр хөкүмәтнең моны эшләп карарга кыюлыгы яисә дөрес эшләргә акылы җитәр дип шикләнәм. Мин моны гамәли тәкъдим буларак түгел, ә махсус рәвештә стартап үзәге булдыру өчен кирәк булган нәрсәнең иң түбән чиген тикшерү буларак күз алдында тоттым.
Иң ихтимал сценарий: (1) бернинди хөкүмәт тә уңышлы стартап үзәге булдыра алмаячак, һәм (2) стартап мәдәниятенең таралуына шул рәвешле аны хәзергәчә йөрткән очраклы факторлар этәргеч бирәчәк, ләкин (3) бу факторларны булган стартап үзәкләренең тарту көче көннән-көн басып китәчәк. Нәтиҗә: бу инкыйлаб, әгәр ул чынлап та инкыйлаб булса, гадәттән тыш локальләшкән булачак.
Искәрмәләр
[1] Стартапларның ике бөтенләй төрле төре бар: бер төре табигый рәвештә үсә, ә икенче төре фәнни ачышны «коммерцияләштерү» өчен барлыкка китерелә. Хәзерге компьютер/программа тәэминаты стартапларының күбесе — беренче төргә, ә фармацевтика стартапларының күбесе икенче төргә карый. Бу эсседа стартаплар турында сөйләгәндә, мин I төрдәге стартапларны күздә тотам. II төрдәге стартапларны тарату бернинди кыенлык тудырмый: бары тик медицина тикшеренү лабораторияләрен финансларга гына кирәк; галимнәр ачкан теләсә нинди яңа ачышларны коммерцияләштерү яңа аэропорт төзү кебек үк гади нәрсә. II төрдәге стартапларга стартап мәдәнияте кирәк тә түгел, алар аны тудырмый да. Ләкин бу дигән сүз: II төрдәге стартапларга ия булу сезгә I төрдәге стартапларны бирмәячәк. Филадельфия — моның ачык мисалы: анда II төрдәге стартаплар бик күп, ләкин I төрдәгеләре диярлек юк.
Әйткәндәй, Google II төрдәге стартап үрнәге кебек күренергә мөмкин, ләкин алай түгел иде. Google — ул коммерцияләштерелгән pagerank түгел. Алар башка берәр алгоритм куллана алыр иде һәм барысы да нәкъ шулай килеп чыгар иде. Google'ны Google иткән нәрсә — челтәр (web) эволюциясенең критик мизгелендә эзләү системасын сыйфатлы итеп эшләргә омтылулары булды.
[2] Уатт пар двигателен уйлап тапмаган. Аның иң мөһим ачышы — пар двигательләрен сизелерлек дәрәҗәдә нәтиҗәлерәк иткән камилләштерү: аерым конденсатор. Ләкин бу аның ролен гадиләштереп күрсәтү булыр иде. Аның бу проблемага карашы шулкадәр үзенчәлекле һәм ул моңа шулкадәр зур дәрт белән якынлашты ки, бу тармакны бөтенләй үзгәртте. Ихтимал, иң дөресе Уатт пар двигателен яңадан уйлап тапты дип әйтү булыр иде.
[3] Мондагы иң зур каршы мисал — Skype. Әгәр сез АКШта ябылачак берәр нәрсә белән шөгыльләнәсез икән, башка берәр җирдә урнашу өстенлеккә әйләнә. Менә ни өчен Napster урынын Kazaa алды. Һәм нигезләүчеләрнең Kazaa белән идарә итүдән алган тәҗрибәсе һәм элемтәләре Skype'ның уңышын тәэмин итәргә ярдәм итте.
Мондагы караламаларны укып чыкканнары өчен Патрик Коллисонга, Джессика Ливингстонга һәм Фред Уилсонга рәхмәтемне белдерәм.