1982 йылдан алып йыл һайын Forbes журналы иң бай американдарҙың исемлеген баҫтырып сығара. Әгәр 1982 йылдағы иң бай 100 кешене 2020 йылдағы 100 кеше менән сағыштырһаҡ, ҙур айырмаларҙы күрербеҙ.
1982 йылда байлыҡтың иң таралған сығанағы мираҫ ине. Иң бай 100 кешенең 60-ы уны ата-бабаларынан мираҫ итеп алғайны. du Pont ғаиләһенең генә 10 вариҫы бар ине. 2020 йылға вариҫтар һаны ике тапҡырға кәмене һәм иң ҙур 100 байлыҡтың 27-һен генә тәшкил итте.
Ни өсөн вариҫтар өлөшө кәмегән? Мираҫҡа һалымдар артҡанға күрә түгел. Ысынында иһә, был осорҙа улар һиҙелерлек кәмене. Вариҫтар өлөшөнөң кәмеү сәбәбе — ҙур байлыҡты мираҫ итеп алыусылар һанының аҙайыуында түгел, ә уны үҙҙәре эшләп тапҡан кешеләрҙең күбәйеүендә.
Кешеләр был яңы байлыҡтарҙы нисек таба? Яҡынса 3/4 өлөшөн компаниялар асып, ә 1/4 өлөшөн инвестициялар яһап. 2020 йылдағы 73 яңы байлыҡтың 56-һы ойоштороусыларҙың йәки тәүге хеҙмәткәрҙәрҙең өлөшөнән (52 ойоштороусы, 2 тәүге хеҙмәткәр һәм ойоштороусыларҙың 2 ҡатыны), ә 17-һе инвестиция фондтары менән идара итеүҙән килә.
1982 йылда иң бай 100 американдар араһында фонд идарасылары юҡ ине. Хедж-фондтар һәм шәхси инвестиция фирмалары 1982 йылда ла булған, әммә уларҙы ойоштороусыларҙың береһе лә тәүге 100 исемлеккә инерлек дәрәжәлә бай булмаған. Ике нәмә үҙгәрҙе: фонд идарасылары юғары килем алыуҙың яңы юлдарын тапты, һәм күберәк инвесторҙар үҙ аҡсаларын уларға ышанып тапшырырға әҙер булды. [1]
Ләкин хәҙер яңы байлыҡтарҙың төп сығанағы — компаниялар асыу, һәм мәғлүмәттәргә ҡараһағыҙ, унда ла ҙур үҙгәрештәр күрерһегеҙ. Хәҙер кешеләр компаниялар асҡан өсөн 1982 йылға ҡарағанда байыраҡ була, сөнки был компаниялар бөтөнләй башҡа эштәр менән шөғөлләнә.
1982 йылда яңы байлыҡтың ике өҫтөнлөклө сығанағы бар ине: нефть һәм күсемһеҙ милек. 1982 йылдағы 40 яңы байлыҡтың кәмендә 24-е башлыса нефть йәки күсемһеҙ милек арҡаһында булған. Хәҙер иһә уларҙың бик аҙ өлөшө генә: 2020 йылдағы 73 яңы байлыҡтың 4-әүһе күсемһеҙ милеккә, ә 2-һе генә нефткә бәйле ине.
2020 йылға яңы байлыҡтың иң ҙур сығанағы тип «технологик» компаниялар аталғандар булды. 73 яңы байлыҡтың 30-ға яҡыны шундай компанияларҙан килә. Улар байҙарҙың иң байҙары араһында бигерәк тә күп: 2020 йылдағы тәүге 10 байлыҡтың 8-е ошо төрҙәге яңы байлыҡтар ине.
Технологияны айырым категория тип иҫәпләү бер аҙ яңылыштырырға мөмкин. Amazon ысынында ваҡлап һатыусы, ә Tesla — автомобиль етештереүсе түгелме ни? Эйе лә, юҡ та. Бәлки, 50 йылдан һуң, беҙ технология тип атаған нәмә ғәҙәти күренешкә әйләнгәс, был ике бизнесты бер категорияға ҡуйыу дөрөҫ булмаҫ. Ләкин әлеге ваҡытта, һәр хәлдә, уларҙы башҡаларҙан айырып торған уртаҡ бер нәмә бар. Ниндәй сауҙагәр AWS кеүек система башлай ала? Ҡайһы автомобиль етештереүсе менән бер үк ваҡытта ракета компанияһына ла эйә булған кеше идара итә?
Тәүге 100 байлыҡ артында торған технологик компаниялар шулай уҡ венчур инвесторҙары теләп инвестиция һалырға әҙер булған, ә башҡалар башлыса ундай булмаған аныҡ төркөмдө барлыҡҡа килтерә. Бының сәбәбе лә бар: был компаниялар бары тик тырыш һәм килешеүҙәр төҙөргә оҫта булған генераль директорға эйә булыу арҡаһында түгел, ә яҡшыраҡ технологияларға эйә булыу иҫәбенә еңә.
Ошо йәһәттән технологик компанияларҙың үҫеше сифат яғынан үҙгәреште күрһәтә. 1982 йылғы Forbes 400 исемлегендәге нефть һәм күсемһеҙ милек магнаттары яҡшыраҡ технологиялар булдырып еңмәгән. Улар үтә тырыш һәм килешеүҙәр төҙөргә оҫта булған өсөн еңгән. [2] Һәм ысынында, байыуҙың был ысулы шул тиклем иҫке, хатта ул Сәнәғәт инҡилабына тиклем үк барлыҡҡа килгән. XVI һәм XVII быуаттарҙа Европа батша һарайҙарына (формаль) хеҙмәт итеп байыған түрәләр ҙә, ҡағиҙә булараҡ, бик тырыш һәм килешеүҙәр төҙөргә оҫта булған.
Джини коэффициентынан тәрәнерәк ҡарамаған кешеләр 1982 йылғы донъяға яҡшы иҫке замандар кеүек ҡарай, сөнки ул ваҡытта байығандар хәҙерге кеүек үк ныҡ байымаған. Ләкин уларҙың нисек байығанына тәрәнерәк төшөнһәгеҙ, иҫке замандар шул тиклем яҡшы күренмәй. 1982 йылда иң бай 100 кешенең 84%-ы мираҫ, тәбиғи ресурстарҙы сығарыу йәки күсемһеҙ милек менән алыш-биреш иҫәбенә байыған. Иң бай кешеләр технологик компаниялар асып байыған донъянан был ысынлап та яҡшыраҡмы?
Ни өсөн кешеләр элеккегә ҡарағанда күпкә күберәк яңы компаниялар аса, һәм ни өсөн улар бынан шул тиклем байый? Беренсе һорауға яуап, ғәжәп булһа ла, уның дөрөҫ ҡуйылмауында. Беҙ кешеләрҙең ни өсөн компаниялар асҡанын түгел, ә ни өсөн уларҙы ҡабаттан аса башлағанын һорарға тейешбеҙ. [3]
1892 йылда New York Herald Tribune гәзите Америкалағы бөтә миллионерҙарҙың исемлеген төҙөгән. Улар 4047 шундай кешене тапҡан. Уларҙың күпмеһе ул ваҡытта үҙ байлығын мираҫ итеп алған булған? Яҡынса 20% тирәһе генә, был бөгөнгө вариҫтар өлөшөнән дә кәмерәк. Ә яңы байлыҡ сығанаҡтарын тикшергәндә, 1892 йыл хәҙерге заманға тағы ла оҡшашыраҡ булып күренә. Хью Рокофф асыҡлауынса, «иң байҙарҙың күбеһе ... тәүге өҫтөнлөктәрен күпләп етештереүҙең яңы технологияларынан алған». [4]
Шуға күрә бында аномалия — 2020 йыл түгел, ә 1982 йыл. Төп һорау — ни өсөн 1982 йылда компаниялар асып байыған кешеләр шул тиклем аҙ булған. Яуап шунда: хатта Herald Tribune исемлеге төҙөлгән ваҡытта ла Америка иҡтисады буйлап берләшеү (консолидация) тулҡыны үткән. XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында J. P. Morgan кеүек финансистар меңдәрсә бәләкәй компанияларҙы масштаб өҫтөнлөгөнә эйә булған бер нисә йөҙ ҙур гигантҡа берләштергән. Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағына, Майкл Линд яҙғанса, «иҡтисадтың төп тармаҡтары йә дәүләт хуплаған картелдәр итеп ойошторолған, йә бер нисә олигополик корпорация тарафынан контролдә тотолған». [5]
1960 йылда бөгөн стартап асҡан кешеләрҙең күбеһе ана шул гиганттарҙың береһенә эшкә барыр ине. 1890 йылда һәм 2020 йылда үҙ компанияңды асып байып була ине, әммә 1960 йылда был ғәмәлдә яраҡлы вариант түгел ине. Баҙарға сығыу өсөн олигополияларҙы еңеп сығыу мөмкин түгел ине. Шуға күрә 1960 йылда абруйлы юл — үҙ компанияңды асыу түгел, ә булған бер компанияла карьера баҫҡысы буйлап үрләү булған. [6]
Һәр кемде корпоратив хеҙмәткәр итеү иҡтисади тигеҙһеҙлекте (һәм башҡа барлыҡ төрлөлөктө) кәметте, әммә норма өлгөһө итеп XX быуат уртаһын алһағыҙ, был яҡтан һеҙ бик ныҡ яңылышҡан булаһығыҙ. J. P. Morgan иҡтисады бары тик бер осор ғына булып сыҡты, һәм 1970-се йылдарҙан башлап ул тарҡала башланы.
Ни өсөн ул тарҡалды? Бер яҡтан, ҡартайыу арҡаһында. 1930 йылда масштаб һәм һөҙөмтәлелек үрнәге булып күренгән ҙур компаниялар 1970 йылға йомшаҡ һәм ҡабарынҡы булып киткәйне. 1970 йылға иҡтисадтың ҡаты структураһы төрлө төркөмдәрҙең баҙар көстәренән һаҡланыу өсөн ҡорған йылы оялары менән тулған ине. Картер хакимиәте осоронда федераль хөкүмәт нимәнеңдер дөрөҫ түгеллеген аңланы һәм «дерегуляция» тип аталған процесс ярҙамында олигополияларҙы терәкләп торған сәйәсәттәрҙе кире ҡаға башланы.
Ләкин J. P. Morgan иҡтисадын бары тик эстән тарҡалыу ғына емермәне. Ситтән дә баҫым булды: яңы технологиялар, бигерәк тә микроэлектроника рәүешендә. Ни булғанын күҙ алдына килтереүҙең иң яҡшы ысулы — өҫтө боҙ менән ҡапланған быуаны күҙ алдына килтереү. Тәүҙә төптән өҫкә сығыуҙың берҙән-бер юлы — ситтәр буйлап барыу. Ләкин боҙ ҡатығы көсһөҙләнгәс, тура уртаһынан тишеп сыға башларға мөмкин.
Быуаның ситтәре саф технология ине: үҙҙәрен ысынында электроника йәки программа менән тәьмин итеү бизнесында тип атаған компаниялар. 1990 йылда «стартап» һүҙен ҡулланғанда нәҡ ошо күҙ уңында тотола ине. Ә хәҙер стартаптар тап боҙ ҡабығының уртаһын тишеп сыға һәм сауҙа селтәрҙәре, телеканалдар һәм автомобиль компаниялары кеүек элекке өҫтөнлөк итеүселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығара. [7]
Ләкин J. P. Morgan иҡтисадының тарҡалыуы технологик йәһәттән яңы донъя яһаһа ла, социаль мәғәнәлә был нормаға кире ҡайтыу ине. Әгәр һеҙ XX быуат уртаһына тиклем генә ҡараһағыҙ, үҙ компанияларын асып байыған кешеләр яңы күренеш кеүек тойола. Ләкин тәрәнерәк ҡараһағыҙ, был ысынында тәбиғи хәл икәнен аңлайһығыҙ. Шуға күрә киләсәктә беҙ ошо уҡ хәлдең дауам итеүен көтөргә тейешбеҙ. Ысынлап та, нигеҙ һалыусыларҙың һаны ла, байлығы ла артыр тип көтөргә кәрәк, сөнки һәр тиҫтә йыл һайын стартап асыу еңеләйә бара.
Стартап башлауҙың еңелләшеү сәбәптәренең бер өлөшө — социаль сәбәптәр. Йәмғиәт был төшөнсәне яңынан үҙләштерә. Хәҙер стартап башлаһағыҙ, ата-әсәйегеҙ бер быуын элекке кеүек паникаға төшмәйәсәк, һәм быны нисек эшләргә кәрәклеге тураһында белем күпкә киңерәк таралған. Ләкин бөгөн стартап башлауҙың еңелерәк булыуының төп сәбәбе — уның арзаныраҡ булыуы. Технология продукттар етештереү һәм клиенттарҙы йәлеп итеү сығымдарын ныҡ төшөрҙө.
Стартап асыу хаҡының кәмеүе, үҙ сиратында, нигеҙ һалыусылар менән инвесторҙар араһындағы көстәр балансын үҙгәртте. Элек стартап асыу фабрика төҙөүҙе аңлатҡан ваҡытта, быны эшләргә бөтөнләй инвесторҙарҙың рөхсәте кәрәк ине. Ә хәҙер инвесторҙар нигеҙ һалыусыларға мохтажыраҡ, ә нигеҙ һалыусылар инвесторҙарға түгел, һәм был, венчур капиталы күләменең артыуы менән бергә, компанияларҙың баһаһын үҫтерҙе. [8]
Шулай итеп, стартап башлау хаҡының кәмеүе бай кешеләрҙең һанын ике яҡлап арттыра: күберәк кеше уларҙы аса, ә асҡандар аҡсаны яҡшыраҡ шарттарҙа йәлеп итә ала.
Ләкин бында өсөнсө фактор ҙа бар: компаниялар үҙҙәре ҡиммәтерәк, сөнки яңы асылған компаниялар элеккегә ҡарағанда тиҙерәк үҫә. Технология нимәнелер эшләүҙе һәм таратыуҙы арзаныраҡ ҡына түгел, ә тиҙерәк тә итте.
Был тенденция оҙаҡ ваҡыт бара. 1896 йылда нигеҙ һалынған IBM компанияһына 2020 йылғы доллар менән бер миллиард килемгә етеү өсөн 45 йыл кәрәк булған. 1939 йылда ойошторолған Hewlett-Packard компанияһына — 25 йыл. 1975 йылда асылған Microsoft-ҡа — 13 йыл. Хәҙер тиҙ үҫеүсе компаниялар өсөн норма — 7 йәки 8 йыл. [9]
Тиҙ үҫеш нигеҙ һалыусыларҙың акциялары ҡиммәтенә икеләтә йоғонто яһай. Компанияның ҡиммәте уның килеменән һәм уның үҫеш тиҙлегенән тора. Шуға күрә компания тиҙерәк үҫһә, һеҙ бер миллиард доллар килемгә иртәрәк кенә өлгәшеп ҡалмайһығыҙ, ә был нөктәгә еткәс, компания яй үҫкәнгә ҡарағанда күпкә ҡиммәтерәк тә була.
Бына ни өсөн хәҙер нигеҙ һалыусылар ҡайһы ваҡыт шундай йәш килеш ныҡ байый. Стартапты башлауҙың түбән башланғыс хаҡы нигеҙ һалыусыларҙың йәш көйө башлай алыуын аңлата, ә бөгөн компанияларҙың тиҙ үҫеүе уңышҡа өлгәшкән осраҡта бер нисә йылдан һуң уларҙың ғәжәпләнерлек дәрәжәлә бай булыуын фаразлай.
Хәҙер компания асыу һәм уны үҫтереү ҡасан да булғандан еңелерәк. Тимәк, уларҙы күберәк кеше аса, асҡандар инвесторҙарҙан яҡшыраҡ шарттар ала, һәм барлыҡҡа килгән компаниялар ҡиммәтерәк була. Был механизмдарҙың нисек эшләгәнен һәм XX быуаттың ҙур өлөшөндә стартаптарҙың баҫылып килгәнен аңлағас, Америкала Джини коэффициентының ни өсөн артыуын аңлатыу өсөн Рейган осоронда илдең уңға боролоуы тураһындағы аңлайышһыҙ һүҙҙәргә таянырға кәрәкмәй. Әлбиттә, Джини коэффициенты арта. Күберәк кеше ҡиммәтерәк компаниялар асҡанда, ул нисек артмаһын ти инде?
Иҫкәрмәләр
[1] Хеҙмәт министрлығының 1978 йылдағы норматив үҙгәреше пенсия фондтарына инвестиция фирмаларына аҡса һалырға рөхсәт иткәндән һуң, улар бик тиҙ үҫте, әммә был үҫештең эҙҙәре 1982 йылғы иң ҙур 100 байлыҡта әле күренмәй ине.
[2] Джордж Митчеллды айырым осраҡ булараҡ телгә алырға кәрәк. Ул ныҡ тырыш һәм килешеүҙәр төҙөргә оҫта булыуҙан тыш, һәүерташтан тәбиғи газ табыу өсөн гидроярыу (фрекинг) ҡулланыуҙы тәүләп аңлап ҡалған кеше булды.
[3] Мин кешеләр күберәк компаниялар аса тип әйткәндә, бик ныҡ үҫергә тейешле компаниялар төрөн күҙ уңында тотам. Ысынында, һуңғы ике тиҫтә йылда яңы компанияларҙың дөйөм һаны кәмене. Ләкин компанияларҙың баҫым яһаусы күпселеге — бәләкәй сауҙа һәм хеҙмәтләндереү бизнесы. Шуға күрә яңы бизнестар һанының кәмеүе тураһындағы статистика кешеләрҙең аяҡ кейеме магазиндарын һәм сәс алыу салондарын аҙыраҡ аса башлауын аңлата.
Кешеләр «startups» тип аталған графиктың түбәнәйгәнен күргәндә ҡайһы саҡта бутала, сөнки «стартап» һүҙенең ике мәғәнәһе бар: (1) яңы компания асыу, һәм (2) тиҙ арала ҙур булып үҫеү өсөн тәғәйенләнгән айырым компания төрө. Был статистика (2) түгел, ә (1) мәғәнәһендәге стартаптарҙы аңлата.
[4] Rockoff, Hugh. "Great Fortunes of the Gilded Age." NBER Working Paper 14555, 2008.
[5] Lind, Michael. Land of Promise. HarperCollins, 2012.
Моғайын, XX быуат уртаһындағы юғары һалым ставкаһы ла кешеләрҙе үҙ компанияларын асыуҙан туҡтатҡандыр. Үҙ компанияңды асыу — хәүефле эш, ә хәүеф бүләкләнмәгәндә, кешеләр уның урынына хәүефһеҙлекте һайлай.
Ләкин был ябай ғына сәбәп һәм эҙемтә түгел ине. XX быуат уртаһындағы олигополиялар һәм юғары һалым ставкалары бер бөтөн ине. Түбәнерәк һалымдар — эшҡыуарлыҡтың сәбәбе генә түгел, ә эҙемтәһе лә: XX быуат уртаһында күсемһеҙ милек һәм нефть ятҡылыҡтарын эҙләүҙән байыған кешеләр үҙҙәренә ҙур һалым ташламалары алыуға ирештеләр, был уларҙың ғәмәлдәге һалым ставкаһын күпкә түбәнәйтте, һәм яңы технологиялар төҙөп ҙур компаниялар үҫтереү ғәҙәтиерәк булһа, бының менән шөғөлләнгән кешеләр ҙә үҙҙәре өсөн ташламалар тапҡан булыр ине.
[6] Бына ни өсөн XX быуат уртаһында байыған кешеләр йыш ҡына нефть разведкаһы йәки күсемһеҙ милек иҫәбенә байыны. Был иҡтисадтың берләшеүгә бирешмәгән ике ҙур тармағы ине.
[7] Саф технологик компанияларҙы элек «юғары технологиялы» стартаптар тип атай торғайнылар. Ләкин хәҙер стартаптар боҙ ҡабығының уртаһын тишеп сыға ала, шуға күрә ситтәр өсөн айырым исем кәрәкмәй, һәм «юғары технологиялы» (high-tech) термины асыҡтан-асыҡ ретро булып яңғырай.
[8] Юғарыраҡ баһалау билдәле бер суммалағы аҡса өсөн йә аҙыраҡ акция һатыуығыҙҙы, йәки билдәле бер күләмдәге акция өсөн күберәк аҡса алыуығыҙҙы аңлата. Ғәҙәттә стартаптар ошо икене лә бер аҙ ҡуллана. Әлбиттә, күберәк акция ҡалдырһағыҙ, байыраҡ булаһығыҙ, ләкин күберәк аҡса йәлеп итһәгеҙ ҙә байыраҡ булырға тейешһегеҙ, сөнки (а) был компанияны уңышлыраҡ итергә тейеш, һәм (б) һеҙ сираттағы раундҡа тиклем оҙағыраҡ сыҙай алырға йәки уға бөтөнләй мохтаж булмаҫҡа тейешһегеҙ. Шулай ҙа бөтә был «тейеш» тигәндәргә иғтибар итегеҙ. Ғәмәлдә бик күп аҡса тап шулар араһынан ағып сыға.
Бөгөнгө көндә стартаптар йыйған ҙур раундтар стартап асыу арзаныраҡ булды тигән раҫлауға ҡаршы килә кеүек күренеүе мөмкин. Ләкин бында бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ юҡ; иң күп аҡса йыйған стартаптар — иҫән ҡалыу өсөн аҡсаға мохтаж булғандар түгел, ә тиҙерәк үҫеү өсөн үҙ ихтыяры менән быны эшләгәндәр. Аҡсаға мохтаж булмау кеүек кешеләрҙе һеҙгә аҡса тәҡдим итергә мәжбүр иткән бер нәмә лә юҡ.
Капиталға ҡаршы көрәштә ике быуат тиерлек хеҙмәт яғында булғандан һуң, үтә һулдар хеҙмәттең ниһайәт еңеүенә шатланыр тип уйларһығыҙ. Ләкин уларҙың береһе лә шат күренмәй. Һеҙ уларҙың «Юҡ, юҡ, былай түгел» тип әйткәнен ишеткәндәй булаһығыҙ.
[9] IBM 1911 йылда өс компанияны берләштереү юлы менән төҙөлгән, уларҙың иң мөһиме 1896 йылда нигеҙ һалынған Герман Холлериттың Tabulating Machine Company компанияһы булған. 1941 йылда уның килеме 60 миллион доллар ине.
1964 йылда Hewlett-Packard-тың килеме 125 миллион доллар тәшкил итте.
1988 йылда Microsoft-тың килеме 590 миллион доллар ине.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға, Боб Лескоға, Роберт Моррисҡа, Расс Робертсҡа һәм Алекс Табаррокҡа, шулай уҡ үҫеш буйынса мәғлүмәттәр өсөн Джон Эрлихманға рәхмәт белдерәм.