1982 елдан бирле һәр елны Forbes журналы иң бай америкалылар исемлеген бастырып чыгара. Әгәр без 1982 елдагы иң бай 100 кешене 2020 елдагы иң бай 100 кеше белән чагыштырсак, зур аермалар күрербез.
1982 елда байлыкның иң таралган чыганагы мирас иде. Иң бай 100 кешенең 60-ы байлыкны бабаларыннан мирас итеп алган. du Pont гаиләсеннән генә дә 10 варис бар иде. 2020 елга варислар саны икеләтә кыскарды һәм иң зур 100 байлыкның 27-сен генә тәшкил итте.
Ни өчен варислар өлеше кимегән? Мирас салымы артканга түгел. Чынлыкта, бу чорда алар шактый кимеде. Варислар проценты кимүенең сәбәбе зур байлыкка ия булучыларның азаюында түгел, ә яңа байлык тудыручыларның күбәюендә.
Кешеләр бу яңа байлыкларны ничек эшли? Якынча 3/4 өлешен компанияләр ачып, ә 1/4 өлешен инвестицияләр ярдәмендә. 2020 елдагы 73 яңа байлыкның 56-сы нигезләүчеләрнең яки башлангыч хезмәткәрләрнең өлешенә туры килә (52 нигезләүче, 2 башлангыч хезмәткәр һәм нигезләүчеләрнең 2 хатыны), ә 17-се инвестиция фондлары белән идарә итүдән алынган.
1982 елда иң бай 100 америкалы арасында бер генә фонд идарәчесе дә юк иде. Хедж-фондлар һәм туры инвестицияләр фирмалары 1982 елда да бар иде, ләкин аларны нигезләүчеләрнең берсе дә иң бай 100 кеше исемлегенә керерлек бай түгел иде әле. Ике нәрсә үзгәрде: фонд идарәчеләре югары табыш китерүнең яңа ысулларын тапты, һәм күбрәк инвесторлар аларга үз акчаларын ышанып тапшырырга әзер булды. [1]
Ләкин хәзерге вакытта яңа байлыкларның төп чыганагы — компанияләр ачу, һәм мәгълүматларга карасагыз, анда да зур үзгәрешләр күрерсез. Хәзер кешеләр компанияләр ачып, 1982 елдагыга караганда күбрәк бая, чөнки компанияләр бөтенләй башка нәрсәләр белән шөгыльләнә.
1982 елда яңа байлыкның ике өстенлекле чыганагы бар иде: нефть һәм күчемсез милек. 1982 елдагы 40 яңа байлыкның ким дигәндә 24-е, нигездә, нефть яки күчемсез милек хисабына барлыкка килгән. Хәзер исә бик азы гына шундый: 2020 елдагы 73 яңа байлыкның 4-е күчемсез милеккә һәм бары 2-се генә нефтькә бәйле.
2020 елга яңа байлыкның иң зур чыганагы кайвакыт «технологик» дип аталган компанияләр булды. 73 яңа байлыкның якынча 30-ы нәкъ менә шундый компанияләрдән килә. Алар бигрәк тә иң байлар арасында еш очрый: 2020 елдагы иң зур 10 байлыкның 8-е шушы төр яңа байлыклар иде.
Технологияләрне бер аерым категория дип карау, бәлки, бераз ялгыштыргычтыр. Чынлыкта Amazon — ваклап сатучы, ә Tesla — автомобиль җитештерүче түгелмени? Әйе дә, юк та. Бәлки, 50 елдан соң, без технологик дип атаган нәрсә гадәти булып кабул ителгәч, бу ике бизнесны бер категориягә кертү дөрес кебек тоелмас. Ләкин хәзерге вакытта, һәрхәлдә, аларны башкалардан аерып торган һәм берләштергән уртак бер сыйфат бар. Кайсы ваклап сатучы AWS булдыра ала? Кайсы автомобиль җитештерүче белән бер үк вакытта ракета компаниясе хуҗасы булган кеше идарә итә?
Иң бай 100 кешенең казанышы артында торган технологик компанияләр тагын бер үзенчәлек белән аерылып тора: венчур инвесторлары аларга теләп инвестиция салыр иде, ә башкаларына, нигездә, юк. Моның үз сәбәбе бар: бу компанияләр бары тик нык омтылышлы һәм килешүләр төзергә оста булган җитәкче исәбенә түгел, ә яхшырак технологияләргә ия булу аркасында җиңә.
Шул дәрәҗәдә технологик компанияләрнең үсеше сыйфат ягыннан үзгәрешне күрсәтә. 1982 елгы Forbes 400 исемлегендәге нефть һәм күчемсез милек магнатлары яхшырак технологияләр булдырып җиңмәгән. Алар бары бик омтылышлы һәм яхшы килешүләр төзи белгәннәре өчен җиңгән. [2] Һәм чыннан да, баюның бу ысулы шулкадәр иске, ул сәнәгать инкыйлабына кадәр үк булган. 16 нчы һәм 17 нче гасырларда Аурупа король сарайларында (рәсми) хезмәт итеп баеган түрәләр дә, кагыйдә буларак, бик үҗәт һәм яхшы килешүләр төзү осталары булган.
Джини коэффициентына караганда тирәнрәк карамаучылар 1982 ел дөньясына яхшы иске заманнар дип карый, чөнки ул чакта баеган кешеләр хәзерге кебек бик зур байлыкка ирешмәгән иде. Ләкин аларның ничек баюына тирәнрәк керсәгез, ул иске заманнар инде алай ук яхшы күренми. 1982 елда иң бай 100 кешенең 84%-ы байлыкны мирас итеп алып, табигый байлыклар чыгарып яки күчемсез милек сату-алу белән шөгыльләнеп тапкан. Бу чыннан да иң бай кешеләр технологик компанияләр ачып бая торган дөньядан яхшыракмы?
Ни өчен кешеләр элеккегә караганда күпкә күбрәк яңа компанияләр ача һәм ни өчен алар моның хисабына шулкадәр бая? Беренче сорауга җавап, кызык, ләкин сорауның үзен дөрес бирмәүдә. Без ни өчен кешеләр компанияләр ача дип түгел, ә ни өчен алар яңадан компанияләр ача башлый дип сорарга тиеш. [3]
1892 елда New York Herald Tribune газетасы Америкадагы барлык миллионерлар исемлеген төзегән. Алар 4047 шундый кешене ачыклаган. Ул вакытта аларның күпмесе үз байлыгын мирас итеп алган булган? Бары 20% тирәсе генә, бу бүгенге варислар өлешеннән дә азрак. Ә яңа байлыкларның чыганакларын өйрәнгәндә, 1892 ел хәзерге вакытка тагын да ныграк охшап кала. Хью Рокофф ачыклаганча, «иң байларның күбесе... башлангыч өстенлекне күпләп җитештерүнең яңа технологияләреннән алган». [4]
Шуңа күрә монда аномалия 2020 ел түгел, ә 1982 ел. Төп сорау шунда: ни өчен 1982 елда компанияләр ачып бик аз кеше баеган? Ә җавап шул: нәкъ шул вакытта, Herald Tribune исемлеге төзелгәндә, Америка икътисады аша консолидация дулкыны узган. 19 гасыр ахырында һәм 20 гасыр башында J. P. Morgan кебек финансистлар меңләгән кече компанияләрне җитештерү масштабы буенча өстенлеккә ия булган берничә йөз зур гигантка берләштергән. Икенче бөтендөнья сугышы ахырына, Майкл Линд язганча, «икътисадның төп тармаклары я хөкүмәт ярдәме белән оешкан картельләр булган, яисә берничә олигополик корпорация карамагында булган». [5]
1960 елда бүген стартап ачучыларның күбесе шуларның берсенә эшкә керер иде. Сез үз компаниягезне 1890 елда да, 2020 елда да ачып бая алыр идегез, ләкин 1960 елда бу чынлыкта кулай юл түгел иде. Базарга чыгу өчен сез олигополияләрне җиңә алмас идегез. Шуңа күрә 1960 елда абруйлы юл үз компанияңне ачу түгел, ә булган берсендә корпоратив баскыч буйлап өскә күтәрелү булган. [6]
Һәркемне корпоратив хезмәткәр итү икътисади тигезсезлекне (һәм башка барлык төр аермаларны) киметкән, ләкин норма моделе итеп 20 гасыр уртасын алсагыз, бу йөздән моделегез сезне бик нык ялгыштыра. J. P. Morgan икътисады бары вакытлы бер этап булып чыкты, һәм 1970-еллардан башлап таркала башлады.
Ни өчен ул таркалды? Берникадәр картаю аркасында. 1930 елда масштаб һәм нәтиҗәлелек үрнәге булып күренгән зур компанияләр 1970 елга җиткәндә сүлпән һәм таркау хәлгә килгән. 1970 елга икътисадның кырыс структурасында төрле төркемнәр базар көчләреннән саклану өчен төзегән уңайлы оялар тулы иде. Картер хакимияте чорында федераль хөкүмәт эшнең начар барганын аңлап алды һәм үзләре «дерегуляция» дип атаган процесс кысаларында олигополияләрне тәэмин итүче сәясәтне кире бора башлады.
Ләкин J. P. Morgan икътисадын бары эчке таркалу гына җимермәде. Тышкы басым да бар иде, ул яңа технологияләр, аеруча микроэлектроника рәвешендә килде. Ни булганын күз алдына китерүнең иң яхшы ысулы — өслеге боз белән капланган буаны күз алдына китерү. Башта төптән су өслегенә бары кырыйлар аша гына чыгып була. Ләкин боз кабыгы йомшарган саен, сез аны нәкъ уртасыннан тишеп чыга аласыз.
Буаның кырыйлары саф технологияләр иде: үзләрен электроника яки программа тәэминаты өлкәсендә дип атаган компанияләр. 1990 елда «стартап» сүзен кулланганда, нәкъ менә шул күз уңында тотыла иде. Ә хәзер стартаплар турыдан-туры боз кабыгының уртасын тишеп чыга һәм ваклап сатучылар, телечелтәрләр һәм автомобиль компанияләре кебек базарда урнашкан гигантларны кысрыклап чыгара. [7]
Ләкин J. P. Morgan икътисадының таркалуы технологик яктан яңа дөнья булдырса да, социаль мәгънәдә ул гадәти нормага кире кайту булды. Әгәр 20 гасыр уртасына кадәр генә күз салсагыз, кешеләрнең үз компанияләрен ачып баюы яңа бер күренеш кебек тоела. Әгәр тагын да ераграк карасагыз, бу чынлыкта гадәти башлангыч кагыйдә икәнен аңлыйсыз. Шуңа күрә киләчәктә без моның тагын да дәвам итүен көтәргә тиешбез. Дөресен әйткәндә, без нигезләүчеләрнең саны да, байлыгы да артуын көтәргә тиеш, чөнки һәр унъеллык саен стартап башлау җиңеләя бара.
Стартап башлауның җиңеләюенең бер өлеше социаль сәбәпләргә бәйле. Җәмгыять бу төшенчәне яңадан кабул итә (үзләштерә). Әгәр сез хәзер аны башласагыз, ата-анагыз бер буын элеккеге кебек аптырашта калмаячак, һәм моны ничек эшләү турында белем күпкә киңрәк таралган. Ләкин бүген стартап ачуның җиңелрәк булуының төп сәбәбе — аның арзанрак булуында. Технологияләр продуктлар җитештерүне дә, клиентлар табуны да күпкә арзанайтты.
Стартап ачу чыгымнарының кимүе, үз чиратында, нигезләүчеләр белән инвесторлар арасындагы көчләр балансын үзгәртте. Элек стартап башлау завод төзүне аңлаткан чорда, моны эшләү өчен һичшиксез инвесторларның рөхсәте кирәк иде. Ә хәзер инвесторларга нигезләүчеләр, нигезләүчеләргә инвесторлар кирәк булганга караганда күбрәк кирәк, һәм бу, венчур капиталының артуы белән бергә, компанияләрнең бәясен үстерде. [8]
Шулай итеп, стартап башлау чыгымнарының кимүе бай кешеләр санын ике яктан арттыра: бу күбрәк кешенең компания ачуын һәм аларның яхшырак шартларда акча җәлеп итә алуын аңлата.
Ләкин монда өченче фактор да бар: компанияләрнең үзләре кыйммәтрәк, чөнки яңа ачылган компанияләр элеккегә караганда тизрәк үсә. Технология нәрсәләрнедер җитештерүне һәм таратуны арзанрак кына түгел, ә тизрәк тә итте.
Бу тенденция инде күптәннән бара. 1896 елда нигезләнгән IBM компаниясенә 2020 елгы бәяләрдә бер миллиард долларлык керемгә ирешү өчен 45 ел кирәк булган. 1939 елда нигезләнгән Hewlett-Packard өчен бу 25 ел алган. 1975 елда нигезләнгән Microsoft өчен 13 ел кирәк булган. Хәзер тиз үсүче компанияләр өчен бу норма 7 яки 8 ел тәшкил итә. [9]
Тиз үсеш нигезләүчеләрнең акцияләре бәясенә икеләтә йогынты ясый. Компаниянең бәясе — аның кереме һәм үсеш тизлегенең функциясе. Шуңа күрә компания тизрәк үссә, сез бер миллиард долларлык керемгә иртәрәк ирешеп кенә калмыйсыз, ә шул ноктага җиткәч, әкренрәк үскән компаниягә караганда аның бәясе күпкә югарырак та була.
Менә ни өчен хәзер нигезләүчеләр кайвакыт бик яшьли шулкадәр байый. Стартап башлауның башлангыч чыгымнары аз булу нигезләүчеләргә яшьли башларга мөмкинлек бирә, ә бүгенге компанияләрнең тиз үсүе, алар уңышка ирешсә, бары берничә елдан соң гаҗәпләнерлек дәрәҗәдә бай була алуын аңлата.
Хәзер компания ачу һәм аны үстерү элек беркайчан булмаганча җиңел. Бу күбрәк кешенең компания башлавын, ә аны башлаучыларның инвесторлардан яхшырак шартлар алуын һәм нәтиҗәдә компанияләрнең кыйммәтрәк булуын аңлата. Бу механизмнарның ничек эшләвен һәм 20 гасырның күп өлешендә стартапларның басылып торганын аңлагач, Америкада Джини коэффициентының ни өчен артуын аңлату өчен Рейган заманында ил алган ниндидер аңлаешсыз «уңга борылыш»ка мөрәҗәгать итәсе дә калмый. Әлбәттә, Джини коэффициенты арта. Күбрәк кешеләр тагын да кыйммәтрәк компанияләр ачканда, ул ничек артмасын ди?
Искәрмәләр
[1] Инвестиция фирмалары 1978 елда Хезмәт министрлыгының кагыйдәләрне үзгәртүеннән соң тиз үсә башлады, ул пенсия фондларына аларга инвестиция салырга рөхсәт итте, ләкин бу үсешнең нәтиҗәләре 1982 елгы иң зур 100 байлыкта әле күренмәгән иде.
[2] Джордж Митчелл аерым телгә алынырга тиеш. Бик үҗәт һәм яхшы килешүләр төзүче булу өстенә, ул сланецтан табигый газ алу өчен гидрояру ысулын (фрекинг) ничек куллануны беренче булып тапкан кеше дә иде.
[3] Кешеләр күбрәк компанияләр ача дигәндә, мин бик нык үсүгә исәпләнгән компанияләр төрен күз уңында тотам. Соңгы ике дистә елда яңа компанияләрнең гомуми санында чынлыкта кимү күзәтелде. Ләкин компанияләрнең зур күпчелеге — кече сәүдә һәм хезмәт күрсәтү предприятиеләре. Шуңа күрә яңа бизнес саны кимү турындагы статистика кешеләрнең аяк киеме кибетләрен һәм чәчтарашханәләрне азрак ачуын аңлата.
Кешеләр «startups» дип аталган түбәнәюче графикны күргәндә кайвакыт бутала, чөнки «стартап» сүзенең ике мәгънәсе бар: (1) яңа компания ачу, һәм (2) тиз һәм зур үсү өчен төзелгән махсус компания төре. Статистика (2) мәгънәне түгел, ә (1) мәгънәне күздә тота.
[4] Rockoff, Hugh. "Great Fortunes of the Gilded Age." NBER Working Paper 14555, 2008.
[5] Lind, Michael. Land of Promise. HarperCollins, 2012.
Шулай ук 20 гасыр уртасындагы югары салым ставкасы да кешеләрне үз компанияләрен ачудан чигендергән булырга мөмкин. Үз компанияңне ачу — куркыныч (рискованный) эш, ә тәвәккәллек бүләкләнмәгәндә, кешеләр аның урынына хәвефсезлекне сайлый.
Ләкин бу гади генә сәбәп-нәтиҗә бәйләнеше түгел иде. 20 гасыр уртасындагы олигополияләр һәм югары салым ставкалары бербөтен иде. Түбән салымнар эшмәкәрлекнең сәбәбе генә түгел, нәтиҗәсе дә: 20 гасыр уртасында күчемсез милек һәм нефть ятмаларын эзләүдән баеган кешеләр үзләренең реаль салым ставкасын күпкә түбәнәйткән зур салым ташламаларына ирешкән, һәм, мөгаен, яңа технологияләр булдырып зур компанияләр үстерү гадәти булса, шуның белән шөгыльләнүчеләр үзләре өчен дә салым ташламаларына лобби ясар иде.
[6] Менә ни өчен 20 гасыр уртасында баеган кешеләр еш кына нәкъ менә нефть ятмаларын эзләү яки күчемсез милек хисабына баеган. Болар икътисадның консолидациягә бирешмәгән ике зур өлкәсе иде.
[7] Саф технологик компанияләр элек «югары технологияле» (high technology) стартаплар дип атала иде. Ләкин хәзер стартаплар боз кабыгының нәкъ уртасын тишеп чыга ала икән, безгә кырыйлар өчен аерым исем кирәк түгел, һәм «югары технологияле» термины хәзер ачыктан-ачык ретро булып яңгырый.
[8] Югарырак бәяләү билгеле бер күләмдәге акча алу өчен азрак акция сатуны, яисә билгеле бер күләмдәге акция өчен күбрәк акча алуны аңлата. Гадәти стартап икесен дә куллана. Үзеңә күбрәк акция калдырсаң, ахыр чиктә баерак буласың, бу аңлашыла, ләкин күбрәк акча җәлеп итсәң дә баерак булырга тиешсең, чөнки (а) бу компанияне уңышлырак итәргә тиеш, һәм (б) сез киләсе раундка кадәр озаграк чыдый аласыз, яисә ул сезгә бөтенләй кирәк булмаячак. Ләкин бу «тиеш» сүзләренә игътибар итегез. Гамәлдә күп акча нәкъ шулар арасыннан су кебек агып китә.
Бүген стартаплар җәлеп иткән зур акча раундлары компания башлау арзанрак булды дигән фикергә каршы килә кебек күренергә мөмкин. Ләкин монда бернинди каршылык юк; иң күп акча җәлеп итүче стартаплар — яшәп калу өчен акчага мохтаҗ булганнар түгел, ә тизрәк үсү өчен моны үз теләкләре белән эшләүчеләр. Акчага мохтаҗ булмауга җитә торган бернәрсә дә юк, чөнки бу чакта аны сезгә үзегез сорамыйча да тәкъдим итәләр.
Капитал белән көрәштә ике гасырга якын хезмәт ягында торганнан соң, үтә суллар хезмәтнең ниһаять җиңеп чыгуына сөенер дип уйлар идең. Ләкин аларның берсе дә сөенми кебек. Аларның: «Юк, юк, мондый юл белән түгел», — дип әйткәнен ишеткән кебек буласың.
[9] IBM 1911 елда өч компанияне берләштерү нәтиҗәсендә төзелгән, шуларның иң мөһиме — Герман Холлеритның 1896 елда нигезләнгән Tabulating Machine Company компаниясе. 1941 елда аның кергән кереме 60 миллион доллар тәшкил иткән.
Hewlett-Packard кергән кереме 1964 елда 125 миллион доллар тәшкил иткән.
Microsoft кергән кереме 1988 елда 590 миллион доллар тәшкил иткән.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Джессика Ливингстонга, Боб Лескога, Роберт Морриска, Расс Робертска һәм Алекс Табаррокка, шулай ук үсеш турындагы мәгълүматлар өчен Джон Эрлихманга рәхмәт белдерәм.