1982 жылдан бері Forbes журналы жыл сайын ең бай америкалықтардың тізімін жариялап келеді. Егер 1982 жылғы ең бай 100 адамды 2020 жылғы ең бай 100 адаммен салыстырсақ, бірнеше үлкен айырмашылықты байқаймыз.
1982 жылы байлықтың ең көп таралған көзі мұрагерлік болды. Ең бай 100 адамның 60-ы байлықты ата-бабасынан мұраға алған. Бір ғана du Pont әулетінің 10 мұрагері бар еді. 2020 жылға қарай мұрагерлер саны екі есеге қысқарып, ең үлкен 100 байлықтың 27-сін ғана құрады.
Мұрагерлер үлесі неге азайды? Мұрагерлік салығы көбейгендіктен емес. Шын мәнінде, бұл кезеңде олар айтарлықтай төмендеді. Мұрагерлер үлесінің азаю себебі — үлкен байлықты мұраға алатын адамдардың азайғанынан емес, оны өздері жасайтын адамдардың көбейгенінен.
Адамдар бұл жаңа байлықтарды қалай жасап жатыр? Шамамен 3/4 бөлігін компания ашу арқылы және 1/4 бөлігін инвестициялау арқылы. 2020 жылғы 73 жаңа байлықтың 56-сы негізін қалаушылардың немесе алғашқы қызметкерлердің үлесінен (52 негізін қалаушы, 2 алғашқы қызметкер және негізін қалаушылардың 2 әйелі), ал 17-сі инвестициялық қорларды басқарудан пайда болған.
1982 жылғы ең бай 100 америкалықтың арасында қор басқарушылары болған жоқ. Хедж-қорлар мен жеке капитал фирмалары 1982 жылы да бар еді, бірақ олардың негізін қалаушылардың ешқайсысы үздік 100-ге кіретіндей бай болмаған. Екі нәрсе өзгерді: қор басқарушылары жоғары табыс табудың жаңа тәсілдерін тапты және көбірек инвесторлар өз ақшасын оларға сеніп тапсыруға дайын болды. [1]
Бірақ қазір жаңа байлықтың негізгі көзі — компаниялар құру, ал деректерге қарасаңыз, онда да үлкен өзгерістерді көресіз. Қазір адамдар 1982 жылға қарағанда компания құру арқылы көбірек байиды, өйткені бұл компаниялар басқа істермен айналысады.
1982 жылы жаңа байлықтың екі негізгі көзі болды: мұнай және жылжымайтын мүлік. 1982 жылғы 40 жаңа байлықтың кем дегенде 24-і негізінен мұнай немесе жылжымайтын мүлік есебінен құралған. Қазір аз ғана бөлігі ғана сондай: 2020 жылғы 73 жаңа байлықтың 4-еуі жылжымайтын мүліктен, ал тек 2-еуі ғана мұнайдан түскен.
2020 жылға қарай жаңа байлықтың ең үлкен көзі кейде "технологиялық" деп аталатын компаниялар болды. 73 жаңа байлықтың шамамен 30-ы осындай компаниялардан бастау алады. Бұл әсіресе ең бай адамдар арасында жиі кездеседі: 2020 жылғы үздік 10 байлықтың 8-і осы типтегі жаңа байлықтар еді.
Шын мәнінде, технологияны біртұтас санат ретінде қарастыру сәл жаңсақ болуы мүмкін. Amazon шын мәнінде бөлшек саудагер, ал Tesla көлік өндіруші емес пе? Иә және жоқ. Бәлкім 50 жылдан кейін, біз қазір технология деп атайтын нәрсе үйреншікті жағдайға айналғанда, осы екі бизнесті бір санатқа жатқызу орынсыз көрінер. Бірақ қазіргі уақытта оларды ерекшелейтін ортақ бір белгі бары анық. Қай бөлшек саудагер AWS-ті бастайды? Қай көлік өндірушіні сонымен бірге зымыран компаниясы бар адам басқарады?
Үздік 100 байлықтың артында тұрған технологиялық компаниялар тағы бір қырынан да айқын ажыратылатын топ құрайды: олардың бәрі венчурлық инвесторлар қуана қаржы құятын компаниялар, ал қалғандары көбінесе олай емес. Мұның да себебі бар: олар көбінесе жай ғана пысық әрі мәміле жасауға шебер бас директоры бар компаниялар емес, озық технологияға ие болу арқылы жеңіске жететін компаниялар.
Осы тұрғыдан алғанда, технологиялық компаниялардың өрлеуі сапалық өзгерісті білдіреді. 1982 жылғы Forbes 400 тізіміндегі мұнай және жылжымайтын мүлік магнаттары озық технология жасау арқылы жеңіске жеткен жоқ. Олар нағыз пысық және мәмілелер жасауға шебер болғандықтан ұтты. [2] Расында да, бұл байлыққа жету жолының ескілігі сонша, ол Өнеркәсіптік революциядан бұрын пайда болған. 16 және 17 ғасырларда Еуропаның патша сарайларына (номиналды түрде) қызмет ету арқылы байыған сарай қызметшілері де, әдетте, өте пысық және мәміле жасауға шебер адамдар еді.
Джини коэффициентінен тереңірек үңілмейтін адамдар 1982 жылғы әлемге «бағы тайған жақсы заман» ретінде қарайды, өйткені ол кезде байығандар қазіргідей бай емес еді. Бірақ олардың қалай байығанына үңілсеңіз, ескі күндер соншалықты жақсы болып көрінбейді. 1982 жылы ең бай 100 адамның 84%-ы мұрагерлік, табиғи ресурстарды өндіру немесе жылжымайтын мүлік мәмілелері арқылы байыған. Бұл ең бай адамдар технологиялық компаниялар құру арқылы байитын әлемнен шынымен де артық па?
Неліктен адамдар бұрынғыға қарағанда әлдеқайда көп жаңа компаниялар ашып жатыр және неге олар осыдан соншалықты байып жатыр? Бірінші сұрақтың жауабы, қызығы сол, сұрақтың дұрыс қойылмауында. Біз адамдар неліктен компаниялар ашып жатыр деп емес, неге олар қайтадан компаниялар ашып жатыр деп сұрауымыз керек. [3]
1892 жылы New York Herald Tribune Америкадағы барлық миллионерлердің тізімін жасады. Олар 4047 адамды анықтады. Сол кезде олардың қаншасы байлығын мұраға алған еді? Небәрі 20%-ға жуығы ғана, бұл бүгінгі мұрагерлер үлесінен де аз. Ал жаңа байлықтардың көздерін зерттегенде, 1892 жыл бүгінгі күнге одан да қатты ұқсайды. Хью Рокоффтың анықтауынша, «ең бай адамдардың көбі ... алғашқы артықшылықтарына жаппай өндірістің жаңа технологиясының арқасында қол жеткізген». [4]
Демек, бұл жерде аномалия 2020 жыл емес, 1982 жыл. Негізгі сұрақ — неліктен 1982 жылы компания құру арқылы байығандардың соншалықты аз болғанында. Ал оның жауабы мынада: дәл сол Herald Tribune тізімі жасалып жатқан кезде, Америка экономикасын шоғырлану (консолидация) толқыны жайлап жатты. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Дж. П. Морган сияқты қаржыгерлер мыңдаған шағын компанияларды ауқымды үнемдеуге ие бірнеше жүз алып компанияларға біріктірді. Майкл Линд жазғандай, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай «экономиканың негізгі секторлары не мемлекет қолдайтын картельдер ретінде ұйымдастырылды, не бірнеше олигополиялық корпорациялардың бақылауында болды». [5]
1960 жылы бүгінде стартап бастап жүргендердің көпшілігі осы алыптардың біріне жұмысқа барар еді. Сіз өз компанияңызды ашып, 1890 жылы да, 2020 жылы да байи алар едіңіз, бірақ 1960 жылы бұл нақты мүмкін нұсқа емес еді. Нарыққа шығу үшін олигополияларды бұзып өте алмайтынсыз. Сондықтан 1960 жылы абыройлы жол өз компанияңды ашу емес, бар компанияда мансап сатысымен жоғары көтерілу болды. [6]
Барлығын корпоративтік қызметкерге айналдыру экономикалық теңсіздікті (және кез келген басқа айырмашылықты) азайтты, бірақ егер сіз үшін қалыпты жағдайдың үлгісі 20 ғасырдың ортасы болса, бұл тұрғыда өте жаңылыстыратын модельге сүйеніп отырсыз. Дж. П. Морганның экономикасы тек өтпелі кезең болып шықты және 1970 жылдардан бастап ол ыдырай бастады.
Ол неге ыдырады? Бір жағынан, қартаю салдарынан. 1930 жылы ауқымдылық пен тиімділіктің үлгісі болып көрінген үлкен компаниялар 1970 жылға қарай сылбыр әрі шектен тыс көлемді болып кетті. 1970 жылға қарай экономиканың қатаң құрылымы әртүрлі топтар өздерін нарық заңдарынан қорғау үшін жасап алған жайлы ұяларға толы болды. Картер әкімшілігі кезінде федералды үкімет бірдеңенің дұрыс еместігін түсініп, олар "дерегуляция" деп атаған процесс арқылы олигополияларды сүйемелдеп тұрған саясаттан бас тарта бастады.
Бірақ Дж. П. Морганның экономикасын бұзған тек ішкі іріп-шіру ғана емес еді. Сырттан да жаңа технологиялар, әсіресе микроэлектроника түріндегі қысым болды. Не болғанын көз алдыңызға елестетудің ең жақсы жолы — бетін мұз басқан тоғанды елестету. Бастапқыда түптен бетке шығудың жалғыз жолы — тек шет-шетімен жүру. Бірақ мұз қыртысы әлсіреген сайын, сіз тура ортасынан ойып шыға бастайсыз.
Тоғанның шеттері таза технологиялық сектор еді: өздерін шын мәнінде электроника немесе бағдарламалық жасақтама саласындамыз деп сипаттайтын компаниялар. 1990 жылы "стартап" сөзін қолданғанда, сіз нақты осыны меңзейтінсіз. Бірақ қазір стартаптар мұз қыртысын дәл ортасынан ойып өтіп, бөлшек сауда, тележелілер мен автокөлік компаниялары сияқты байырғы ойыншыларды ығыстырып жатыр. [7]
Дж. П. Морган экономикасының күйреуі технологиялық мағынада жаңа әлем тудырғанымен, әлеуметтік тұрғыдан ол қалыпты жағдайға қайта оралу болды. Егер сіз тек 20 ғасырдың ортасына дейін ғана көз жүгіртсеңіз, адамдардың өз компанияларын ашу арқылы байқуы соңғы уақыттағы құбылыс сияқты көрінеді. Бірақ одан әрі тереңірек қарасаңыз, бұл шын мәнінде әуелгі табиғи күй екенін түсінесіз. Сондықтан біз болашақта осы үрдістің жалғасуын күтуіміз керек. Шын мәнінде, біз негізін қалаушылардың санының да, байлығының да өсуін күтуіміз қажет, өйткені әр онжылдық сайын стартап бастау оңайырақ бола түсуде.
Стартап бастаудың жеңілдей түсуінің бір себебі — әлеуметтік сипатта. Қоғам бұл ұғымды қайта қабылдап жатыр. Егер сіз оны қазір бастасаңыз, ата-анаңыз бұдан бір буын бұрынғыдай шошып кетпейді, және мұны қалай жасау керектігі туралы білім әлдеқайда кең таралған. Бірақ қазір стартап бастаудың оңайырақ болуының басты себебі — оның арзанырақ болуында. Технология өнімдер жасаудың да, тұтынушыларды тартудың да құнын төмендетті.
Стартап бастау шығындарының азаюы өз кезегінде құрылтайшылар мен инвесторлар арасындағы күш тепе-теңдігін өзгертті. Бұрын стартап ашу зауыт салуды білдірген кезде, мұны істеу үшін инвесторлардың рұқсаты қажет болатын. Бірақ қазір құрылтайшыларға қарағанда инвесторларға құрылтайшылар көбірек қажет, және бұл қолжетімді венчурлық капиталдың өсуімен қоса, компаниялардың бағасын шарықтатып жіберді. [8]
Осылайша, стартап бастау құнының төмендеуі бай адамдардың санын екі жолмен көбейтеді: бұл көбірек адамдардың оны бастайтынын және оны бастағандар жақсырақ шарттармен ақша тарта алатынын білдіреді.
Бірақ мұнда тағы бір үшінші фактор бар: компаниялардың өздері құндырақ болып келеді, өйткені жаңадан құрылған компаниялар бұрынғыға қарағанда жылдамырақ өседі. Технология өнімдерді жасау мен таратуды тек арзандатып қана қоймай, сонымен бірге тездетті де.
Бұл тенденция ұзақ уақыттан бері жалғасып келеді. 1896 жылы құрылған IBM-ге 2020 жылғы бағаммен бір миллиард долларлық табысқа жету үшін 45 жыл қажет болды. 1939 жылы құрылған Hewlett-Packard-қа 25 жыл керек болды. 1975 жылы құрылған Microsoft-қа 13 жыл кетті. Қазір тез дамып келе жатқан компаниялар үшін қалыпты көрсеткіш — 7 немесе 8 жыл. [9]
Жылдам өсу құрылтайшылардың акцияларының құнына екі есе әсер етеді. Компанияның құны оның кірісі мен өсу қарқынының функциясы болып табылады. Сондықтан, егер компания жылдамырақ өссе, сіз бір миллиард долларлық табысқа тезірек жетіп қана қоймайсыз, сонымен қатар компания сол деңгейге жеткенде, баяу өсетін жағдайдағыдан әлдеқайда құндырақ болады.
Сондықтан да құрылтайшылар қазір кейде тым жас кезінде соншалықты байып кетеді. Стартапты бастаудың бастапқы құнының төмендігі негізін қалаушыларға жас кезінен бастауға мүмкіндік береді, ал бүгінгі компаниялардың жылдам өсуі олар сәттілікке жеткен жағдайда бірнеше жылдан кейін-ақ таңғаларлық дәрежеде бай бола алатынын білдіреді.
Қазір компания құру және оны өсіру бұрын-соңды болмағандай оңай. Бұл көбірек адамдардың оны бастайтынын, оны бастағандар инвесторлардан жақсырақ шарттар алатынын және нәтижесінде пайда болған компаниялардың анағұрлым құнды болатынын білдіреді. Бұл тетіктердің қалай жұмыс істейтінін және 20 ғасырдың көп бөлігінде стартаптарға қысым жасалғанын түсінгеннен кейін, Америкадағы Джини коэффициентінің неліктен өсіп жатқанын түсіндіру үшін Рейган тұсындағы елдің белгісіз бір «оңшыл бағытқа бұрылуына» жүгінудің қажеті жоқ. Әрине, Джини коэффициенті өсіп жатыр. Көбірек адамдар анағұрлым құнды компаниялар құрып жатқанда, ол қалай өспесін?
Ескертпелер
[1] Инвестициялық фирмалар 1978 жылы Еңбек министрлігінің ережелерді өзгертуінен кейін қарқынды дамыды, бұл өзгеріс зейнетақы қорларына оларға инвестиция салуға рұқсат берді, бірақ бұл өсімнің салдары 1982 жылғы ең бай 100 адам тізімінде әлі көріне қоймаған еді.
[2] Джордж Митчеллді ерекшелік ретінде атап өткен жөн. Ол өте пысық және мәмілелер жасауға шебер болумен қатар, тақтатастан табиғи газ алу үшін фрекингті қолданудың жолын бірінші болып тапқан адам болды.
[3] Адамдар көбірек компаниялар ашып жатыр дегенімде, мен өте үлкен көлемге дейін өсуге арналған компания түрін меңзеп отырмын. Шын мәнінде, соңғы бірнеше онжылдықта жаңа компаниялардың жалпы санының азаюы байқалды. Бірақ компаниялардың басым көпшілігі — шағын бөлшек сауда және қызмет көрсету кәсіпорындары. Сондықтан жаңа бизнестің азаюы туралы статистика адамдардың аяқ киім дүкендері мен шаштараздарды аз ашып жатқанын ғана білдіреді.
Адамдар кейде төмендеп бара жатқан «стартаптар» деп жазылған графикті көргенде шатасады, өйткені «стартап» сөзінің екі мағынасы бар: (1) компанияның құрылуы және (2) тез әрі үлкен өсуге арналған компанияның белгілі бір түрі. Статистика (2) мағынаны емес, (1) мағынадағы стартапты білдіреді.
[4] Rockoff, Hugh. "Great Fortunes of the Gilded Age." NBER Working Paper 14555, 2008.
[5] Lind, Michael. Land of Promise. HarperCollins, 2012.
Сондай-ақ, 20 ғасырдың ортасындағы жоғары салық ставкалары адамдарды өз компанияларын құрудан тайдырған болуы әбден мүмкін. Жеке компанияны бастау қауіпті, ал тәуекел ақталмаған кезде, адамдар оның орнына қауіпсіздікті таңдайды.
Бірақ бұл жай ғана себеп пен салдар емес еді. 20 ғасырдың ортасындағы олигополиялар мен жоғары салық ставкалары бір-бірімен тығыз байланысты болды. Төмен салықтар кәсіпкерліктің себебі ғана емес, сонымен бірге оның салдары да болып табылады: 20 ғасырдың ортасында жылжымайтын мүлік пен мұнай барлаудан байыған адамдар өздерінің нақты салық мөлшерлемесін әлдеқайда төмендеткен үлкен салықтық жеңілдіктерге қол жеткізу үшін лобби жасады, және егер жаңа технологиялар жасау арқылы ірі компанияларды өсіру кең таралған болса, мұнымен айналысатын адамдар да өздері үшін осындай жеңілдіктерді талап етіп, қол жеткізер еді.
[6] Сондықтан 20 ғасырдың ортасында байыған адамдар көбінесе мұнай барлау немесе жылжымайтын мүліктен байыды. Бұл экономиканың шоғырлануға (консолидацияға) ұшырамайтын екі үлкен саласы еді.
[7] Таза технологиялық компаниялар бұрын «жоғары технологиялық» (high technology) стартаптар деп аталатын. Бірақ қазір стартаптар мұз қыртысының дәл ортасын ойып өте алатындықтан, бізге шеттер үшін бөлек атаудың қажеті жоқ және «жоғары технологиялық» термині анық ретро болып естіледі.
[8] Жоғарырақ бағалау сіз белгілі бір соманы алу үшін акциялардың азырақ бөлігін сатасыз немесе акциялардың белгілі бір көлемі үшін көбірек ақша аласыз дегенді білдіреді. Әдеттегі стартап екеуін де аздап жасайды. Әрине, акцияларды көбірек сақтап қалсаңыз, байырақ боласыз, бірақ егер сіз көбірек ақша тартсаңыз да, бай бола түсуіңіз керек, өйткені (а) бұл компанияны табыстырақ етуі тиіс, және (b) келесі раундқа дейін ұзағырақ шыдай аласыз немесе тіпті оның қажеті болмай қалуы мүмкін. Дегенмен осы «тиіс» дегендердің бәріне назар аударыңыз. Іс жүзінде көп ақша осылардың арасында жоғалып кетеді.
Қазіргі уақытта стартаптар тартатын орасан зор раундтар стартап бастау арзандай түсті деген тұжырымға қайшы келетін сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ бұл жерде ешқандай қайшылық жоқ; ең көп қаржы тартатын стартаптар — бұл ақшаны тірі қалу үшін қажет болғандықтан емес, жылдамырақ өсу үшін өз еркімен тартатындар. Адамдарға сізге ақша ұсынуға мәжбүр ету үшін ақшаға мұқтаж болмаудан артық ештеңе жоқ.
Еңбек пен капиталдың екі ғасырға жуық күресінде еңбек жағында болғаннан кейін, қиыр солшылдар ақыры еңбектің үстемдік құрғанына қуанады деп ойлар едіңіз. Бірақ олардың ешқайсысы қуанып жүрген сияқты емес. Олардың «Жоқ, жоқ, бұлай емес» деп жатқанын анық естуге болады.
[9] IBM 1911 жылы үш компанияның бірігуі арқылы құрылды, олардың ішіндегі ең маңыздысы — 1896 жылы Герман Холлерит негізін қалаған Tabulating Machine Company болды. 1941 жылы оның кірісі 60 миллион долларды құрады.
Hewlett-Packard компаниясының 1964 жылғы кірісі 125 миллион доллар болды.
Microsoft-тың 1988 жылғы кірісі 590 миллион доллар болды.
Осы мақаланың нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Джессика Ливингстонға, Боб Лескоға, Роберт Морриске, Расс Робертске және Алекс Табаррокқа, сондай-ақ өсім туралы деректер үшін Джон Эрлихманға алғыс айтамын.