Һеҙҙең үҙегеҙҙең иҫке фотоғыҙға ҡарап, ҡиәфәтегеҙҙән уңайһыҙланғанығыҙ булдымы? Ысынлап та шулай кейендек инде? Эйе, шулай булдыҡ. Һәм ни тиклем көлкөлө күренгәнебеҙҙе бөтөнләй белмәнек. Мода шундай ул: Ерҙә йөрөгәндә уның хәрәкәтен һиҙмәгән кеүек, мода үҙе лә күренмәй.
Мине ҡурҡытҡаны — әхлаҡи модаларҙың да булыуы. Улар ҙа шулай уҡ үҙ белдеге менән барлыҡҡа килә һәм күпселек кешегә шулай уҡ һиҙелмәй. Ләкин улар күпкә хәүефлерәк. Ғәҙәти моданы яҡшы дизайн менән бутайҙар; әхлаҡи моданы изгелек менән бутайҙар. Сәйер кейенһәгеҙ — көләләр. Әхлаҡи моданы боҙһағыҙ — һеҙҙе эштән ҡыуыуы, ситкә тибеүе, төрмәгә ултыртыуы йәки хатта үлтереүе ихтимал.
Әгәр ваҡыт машинаһында үткәнгә ҡайта алһағыҙ, ҡайҙа ғына барһағыҙ ҙа бер нәмә мотлаҡ булыр ине: телгә һаҡ булырға тура килер ине. Беҙҙең өсөн зарарһыҙ күренгән фекерҙәр һеҙҙе ҙур бәләгә тарытыр ине. Мин хәҙер үк ун етенсе быуаттағы Европаның күп өлөшөндә мине ҙур бәләгә дусар итерлек, ә Галилей әйткәс, уны ысынлап та ҙур бәләгә тарытҡан бер нәмәне әйтеп өлгөрҙөм — Ер хәрәкәт итә. [1]
Тарих дауамында был үҙгәрмәй кеүек: һәр дәүерҙә кешеләр бөтөнләй көлкөлө нәмәләргә ышанған һәм уларға шул тиклем ныҡ ышанған ки, киреһен әйткән өсөн ҡот осҡос бәләгә тарырға мөмкин булған.
Ә беҙҙең заман башҡасараҡмы? Тарихты әҙ генә булһа ла уҡыған һәр кемгә яуап — һис шикһеҙ, юҡ. Беҙҙең дәүер бөтә нәмәне лә дөрөҫ аңлаған тәүге дәүер булып сыҡһа, был ғәжәп тап килеү булыр ине.
Киләсәк быуындар көлкөлө тип тапҡан нәмәләргә үҙебеҙҙең ышаныуыбыҙ тураһында уйлау ҡыҙыҡ. Ваҡыт машинаһында беҙгә ҡунаҡҡа килгән кеше ниндәй һүҙҙәрҙе әйтмәҫкә бик һаҡ булыр ине? Бына мин ошо турала өйрәнергә теләйем. Ләкин мин бары тик бөгөнгө яңы ересь менән халыҡты шаҡ ҡатырырға ғына түгел, теләһә ниндәй дәүерҙә лә әйтергә ярамаған нәмәләрҙе табыуҙың дөйөм рецептарын табаһым килә.
Конформист һынауы
Әйҙәгеҙ, һынауҙан башлайыҡ: Үҙ тиҫтерҙәрегеҙ алдында әйтергә тартынған берәй фекерегеҙ бармы?
Яуап «юҡ» булһа, туҡтап, был хаҡта уйланып алырға кәрәктер. Әгәр һеҙ ышанған бөтә нәмә һеҙ ышанырға тейешле нәмә генә булһа, был осраҡлыҡ ҡына булыуы мөмкинме? Моғайын, юҡтыр. Моғайын, һеҙгә нисек ҡушҡандар, шулай ғына уйлайһығыҙҙыр.
Икенсе вариант шундай булыр ине: һеҙ һәр һорауҙы үҙ аллы ҡарап сыҡҡанһығыҙ һәм хәҙер ҡабул ителгәнсә тап шул уҡ яуаптарға килгәнһегеҙ. Был икеле күренә, сөнки һеҙгә тап шул уҡ хаталарҙы ла яһарға тура килер ине. Карта төҙөүселәр үҙ карталарын кем күсереп алғанын белер өсөн аңлы рәүештә бәләкәй генә хаталар өҫтәй. Әгәр икенсе бер картала шул уҡ хата табылһа, был бик ышандырырлыҡ дәлил була.
Тарихтағы башҡа һәр дәүер кеүек үк, беҙҙең әхлаҡи картала ла, һис шикһеҙ, бер нисә хата бар. Һәм шул уҡ хаталарҙы ҡабатлаған һәр кем быны осраҡлы ғына эшләмәгәндер. Был кемдеңдер 1972 йылда төбө киң балаҡлы джинсы салбарҙы яҡшы идея тип үҙ аллы хәл итеүен дәғүә итеүенә оҡшар ине.
Әгәр һеҙ бөгөн ышанырға тейеш булған бөтә нәмәгә лә ышанаһығыҙ икән, Граждандар һуғышына тиклемге Көньяҡтың плантация хужалары араһында йәки 1930-сы йылдарҙа Германияла — йәки 1200 йылда монголдар араһында үҫкән булһағыҙ, шулай уҡ бөтә ҡушылған нәмәгә ышанмаҫ инегеҙ тип нисек мотлаҡ әйтә алаһығыҙ? Ҙур ихтималлыҡ менән, тап шулай ышаныр инегеҙ.
«Яҡшы яраҡлашҡан» кеүек атамалар заманында, ҡысҡырып әйтергә баҙнат итмәгән уйҙарығыҙ булһа, һеҙҙә нимәлер дөрөҫ түгел тигән ҡараш өҫтөнлөк иткән кеүек ине. Был киреһенсә күренә. Һис шикһеҙ, әгәр һеҙ ҡысҡырып әйтергә баҙнат итмәгән уйҙарҙы уйламаһағыҙ, һеҙҙә нимәлер дөрөҫ түгел.
Бәлә
Беҙгә нимә әйтергә ярамай? Бындай идеяларҙы табыуҙың бер юлы — кешеләр ысынында нимә әйтә һәм шул арҡала бәләгә тарый, шуны ҡарау. [2]
Бәләкәй генә түгел, беҙ бары тик әйтә алмаған нәмәләрҙе генә эҙләмәйбеҙ. Беҙ үҙебеҙ әйтә алмаған, ләкин дөрөҫ булған, йәки, кәм тигәндә, дөрөҫ булыу ихтималлығы етерлек булып, һорау асыҡ ҡалырға тейешле нәмәләрҙе эҙләйбеҙ. Әммә кешеләр әйткән өсөн бәләгә тарыған күп кенә фекерҙәр был икенсе, түбәнерәк сикте үтәлер. «2 + 2 = 5» тип йәки «Питтсбургта кешеләр ун фут буйлы» тип әйткән өсөн бер кем дә бәләгә тарымай. Бындай асыҡтан-асыҡ ялған белдереүҙәр мәрәкә булараҡ йәки, иң насарында, аҡылдан яҙыу билдәһе тип ҡабул ителергә мөмкин, әммә бер кемде лә асыуландырмаҫ. Кешеләрҙе асыуландырған фекерҙәр — башҡалар уға ышанып ҡуйыр тип ҡурҡҡан фекерҙәр. Минеңсә, кешеләрҙе иң ныҡ асыуландырған фекерҙәр — уларҙың дөрөҫ булып сығыуынан ҡурҡҡан фекерҙәр.
Әгәр Галилей Падуялағы кешеләрҙе ун фут буйлы тип әйтһә, уны зарарһыҙ бер сәйер кеше тип күрерҙәр ине. Ер Ҡояш тирәләй әйләнә тип әйтеү иһә башҡа мәсьәлә ине. Сиркәү бының кешеләрҙе уйландырасағын белде.
Ысынында, үткәнгә күҙ һалғанда, был ҡағиҙә яҡшы эшләй. Кешеләр элек үҙҙәре әйткән өсөн бәләгә юлыҡҡан күп фекерҙәр хәҙер зарарһыҙ булып күренә. Шуға күрә киләсәктән килгән ҡунаҡтар бөгөн кешеләрҙе бәләгә тарытҡан ҡайһы бер фекерҙәр менән ризалашыр ине, моғайын. Беҙҙә хәҙер Галилейҙар юҡмы ни? Юҡтыр, булырға тейеш.
Уларҙы табыу өсөн, кешеләрҙе бәләгә дусар иткән фекерҙәрҙе күҙәтеп барығыҙ һәм һорай башлағыҙ: был дөрөҫ булыуы мөмкинме? Яҡшы, был ересь (йәки уның хәҙерге берәй аналогы) булыуы мөмкин, ләкин ул бер үк ваҡытта дөрөҫ тә булыуы ихтималмы?
Ересь
Ләкин был ысул беҙгә бөтә яуаптарҙы ла бирмәйәсәк. Берәй фекер арҡаһында әлегә бер кем дә бәләгә эләкмәгән булһасы? Әгәр ниндәйҙер фекер шул тиклем радиоактив ҡаршылыҡлы булып, уны бер кем дә асыҡтан-асыҡ әйтергә баҙнат итмәһәсе? Уларҙы ла нисек табырға?
Тағы бер ҡараш — шул «ересь» һүҙенә эйәреү. Тарихтың һәр осоронда, уларҙың дөрөҫ йәки ялған булыуын һорап өлгөргәнсе, фекерҙәрҙе кире ҡағыу өсөн ҡулланылған тамғалар булған кеүек. Көнбайыш тарихының шаҡтай өлөшөндә «илаһты хаҡлау», «изгелекте мыҫҡыллау» һәм «ересь» шундай тамғалар булған, ә һуңғы ваҡытта — «әҙәпһеҙ», «урынһыҙ» һәм «америкаса түгел». Хәҙер был тамғалар үҙ көсөн юғалтты. Улар һәр ваҡыт шулай юғалта. Хәҙер улар башлыса мәҫхәрәләп кенә ҡулланыла. Ләкин үҙ заманында улар ҙур көскә эйә ине.
Мәҫәлән, «пораженец» (еңелеүгә күнәүсе) һүҙенең хәҙер бер ниндәй ҙә сәйәси төҫмөрө юҡ. Әммә 1917 йылда Германияла ул Людендорфтың килешеүле солох яҡлы булғандарҙы таҙартыуҙа ҡулланған ҡоралы ине. Икенсе донъя һуғышы башында Черчилль һәм уның яҡлылар был һүҙҙе дәғүәселәрен тыйыу өсөн киң ҡулланды. 1940 йылда Черчиллдең агрессив сәйәсәтенә ҡаршы теләһә ниндәй дәлил «пораженецлыҡ» тип аталды. Был дөрөҫмө ине, әллә ялғанмы? Идеалда бер кем дә был һорауҙы бирерлек дәрәжәгә етә алманы.
Бөгөн дә шундай тамғалар бар, әлбиттә, бик күптәр, универсаль «урынһыҙ» тигәндән алып ҡурҡыныс «халыҡты тарҡатыусы»ға тиклем. Теләһә ҡайһы осорҙа бындай тамғаларҙың ниндәй булыуын асыҡлауы еңел: кешеләр үҙҙәре килешмәгән идеяларҙы «ялған» тип кенә түгел, башҡаса нисек атай, шуны ҡарау ҙа етә. Сәйәсмән көнсөләшенең яңылышҡанын әйтһә — был тура тәнҡит, ләкин ул уның белдереүен ялған тип иҫбатлау урынына «бүлеүсе» йәки «раса йәһәтенән һиҙгерһеҙ» тип һөжүм итһә, быға иғтибар итергә кәрәк.
Шуға күрә киләсәк быуындар беҙҙең ҡайһы тыйыуҙарыбыҙҙан көләсәген асыҡлауҙың тағы бер юлы — тамғаларҙан башлау. Бер тамғаны алығыҙ — мәҫәлән, «сексистик» — һәм шулай тип аталырлыҡ ҡайһы бер идеяларҙы күҙ алдына килтереп ҡарағыҙ. Һуңынан һәр береһе буйынса һорағыҙ: был дөрөҫ булыуы мөмкинме?
Бары тик идеяларҙы осраҡлы рәүештә барлай башларғамы? Эйе, сөнки улар ысынында осраҡлы булмаясаҡ. Иң тәүҙә аҡылға килгән идеялар иң дөрөҫкә оҡшағандары буласаҡ. Улар — һеҙ үҙегеҙ күреп өлгөргән, ләкин үҙегеҙгә уйларға рөхсәт итмәгән нәмәләр булыр.
1989 йылда тапҡыр тикшеренеүселәр рентгенологтар үпкә яман шеше билдәләрен эҙләп күкрәк һүрәттәрен ҡарағанда күҙҙәренең хәрәкәтен күҙәткән. [3] Улар шуны асыҡлаған: хатта рентгенологтар шеш зарарланған урынды күрмәй ҡалған осраҡта ла, уларҙың күҙҙәре ғәҙәттә шул урында туҡтап ҡалған булған. Мейенең бер өлөшө унда нимәлер барлығын белгән; ул бары тик тулыһынса аңлы белем кимәленә күтәрелмәгән. Минеңсә, күп кенә ҡыҙыҡлы еретик уйҙар мейебеҙҙә инде күбеһенсә формалашҡан. Әгәр үҙ-үҙебеҙгә ҡуйған эске цензураны ваҡытлыса һүндерһәк, иң тәүҙә тап ошо уйҙар өҫкә ҡалҡып сығасаҡ.
Ваҡыт һәм арауыҡ
Киләсәккә ҡарай алһаҡ, уларҙың беҙҙең ҡайһы тыйыуҙарыбыҙҙан көләсәге асыҡ булыр ине. Беҙ быны эшләй алмайбыҙ, ләкин тиерлек шундай уҡ яҡшы эш башҡара алабыҙ: үткәнгә ҡарай алабыҙ. Нимәлә яңылышҡаныбыҙҙы асыҡлауҙың тағы бер юлы — элек ҡабул ителгән, ә хәҙер уйлап та булмаҫлыҡ тип һаналған нәмәләргә ҡарау.
Үткән менән хәҙерге заман араһындағы үҙгәрештәр ҡайһы ваҡыт ысынлап та прогресты сағылдыра. Физика кеүек өлкәлә беҙ үткән быуындар менән ризалашмаһаҡ, был беҙҙең хаҡ, ә уларҙың хата булыуы арҡаһында. Ләкин аныҡ фәндәрҙең аныҡлығынан алыҫлашҡан һайын, был тиҙ арала үҙ көсөн юғалта. Социаль мәсьәләләргә еткәндә, күп үҙгәрештәр — бары тик мода ғына. Ризалыҡ йәше итәк оҙонлоғо кеүек үҙгәреп тора.
Беҙ үҙебеҙҙе үткән быуындарға ҡарағанда күпкә аҡыллыраҡ һәм изгерәк тип күҙ алдына килтерә алабыҙ, ләкин тарихты күберәк уҡыған һайын, был шул тиклем икелерәк күренә. Үткән замандағы кешеләр беҙҙең кеүек үк булған. Ҡаһармандар ҙа, вәхшиҙәр ҙә түгел. Уларҙың ниндәй генә идеялары булмаһын, улар аҡыллы кешеләр ышана алырлыҡ идеялар булған.
Бына ҡыҙыҡлы ерестәрҙең тағы бер сығанағы. Хәҙерге идеяларҙы үткән төрлө мәҙәниәттәрҙең идеялары менән сағыштырып (diff) ҡарағыҙ һәм нимә килеп сыҡҡанын күрегеҙ. [4] Ҡайһы берҙәре бөгөнгө үлсәмдәр буйынса шаҡ ҡатырғыс булыр. Яҡшы, булһын; ләкин уларҙың ҡайһыһы бер үк ваҡытта дөрөҫ тә булыуы ихтимал?
Ҙур айырмалар табыу өсөн үткәнгә ҡарау ғына мотлаҡ түгел. Беҙҙең заманда ла төрлө йәмғиәттәрҙә нимә ярай, ә нимә ярамай тигән ҡараштар бик ныҡ айырыла. Шуға күрә башҡа мәҙәниәттәрҙең идеяларын да беҙҙеке менән сағыштырып ҡарарға була. (Быны эшләүҙең иң яҡшы юлы — уларға сәйәхәт итеү.) Күп осорҙарҙа һәм урындарҙа зыянһыҙ тип һаналған, әммә беҙҙә табу булған теләһә ниндәй идея — беҙ яңылышҡан нәмәнең кандидаты.
Мәҫәлән, 1990-сы йылдар башында сәйәси корректлыҡ үҙенең иң юғары нөктәһенә еткәс, Гарвард үҙенең уҡытыусылары һәм хеҙмәткәрҙәре араһында бер брошюра таратты, унда башҡа нәмәләр менән бер рәттән хеҙмәттәштең йәки студенттың кейемен маҡтау урынһыҙ тип әйтелә ине. «Яҡшы күлдәк» тип әйтеү бөттө. Был принцип донъя мәҙәниәттәре араһында, үткәндә лә, хәҙер ҙә һирәк осрай торғандыр. Кемдеңдер кейемен маҡтау үтә тыйнаҡлыҡ тип һаналған мәҙәниәттәр, уны насар тип күргәндәргә ҡарағанда, күберәктер. Ҙур ихтималлыҡ менән, был — ваҡыт машинаһын 1992 йылғы Кембриджға (Массачусетс штаты) көйләгән киләсәк ҡунағына һаҡланырға кәрәк булған табуларҙың йомшаҡ бер миҫалы. [5]
Ҡупшыҡайҙар
Әлбиттә, киләсәктә ваҡыт машиналары булһа, Кембридж өсөн айырым ҡулланма булыр инде. Был һәр ваҡыт ваҡсыл урын, һәр нәмәгә бәйләнеүселәр ҡалаһы булды, унда бер үк һөйләшеүҙә грамматикағыҙҙы ла, фекерҙәрегеҙҙе лә төҙәтәләр. Һәм был табуларҙы табыуҙың тағы бер юлын күрһәтә. Әҙәпһөйәр ҡупшыҡайҙарҙы эҙләгеҙ һәм уларҙың башында нимә барлығын ҡарағыҙ.
Балаларҙың башы — беҙҙең бөтә табуларҙың һаҡлағысы. Балаларҙың фекерҙәре яҡты һәм таҙа булырға тейеш кеүек күренә. Беҙ уларға донъя тураһында биргән күренеш үҫешә торған аҡылдарына яраҡлаштырып ябайлаштырылған ғына түгел, балалар нимә уйларға тейеш тигән беҙҙең күҙаллауҙарыбыҙға яраҡлаштырып стерилләштерелгән дә. [6]
Быны әҙәпһеҙ һүҙҙәр мәсьәләһендә бәләкәй генә миҫалда күрергә мөмкин. Хәҙер минең күп кенә дуҫтарым бала таба башлай, һәм улар барыһы ла бала янында «fuck» һәм «shit» кеүек һүҙҙәрҙе ҡулланмаҫҡа тырыша, сөнки бала ла был һүҙҙәрҙе ҡуллана башламаһын ти. Ләкин был һүҙҙәр — телдең бер өлөшө, һәм өлкәндәр уларҙы һәр ваҡыт ҡуллана. Шулай итеп, ата-әсәләр уларҙы ҡулланмайынса балаларына тел тураһында дөрөҫ булмаған төшөнсә бирә. Ни өсөн улар былай эшләй? Сөнки балалар бөтә телде ҡулланырға тейеш түгел тип уйлайҙар. Беҙ балаларҙың гонаһһыҙ булып күренеүен яратабыҙ. [7]
Күпселек өлкәндәр ҙә шулай уҡ аңлы рәүештә балаларға донъя тураһында дөрөҫ булмаған ҡараш бирә. Иң асыҡ миҫалдарҙың береһе — Санта-Клаус. Бәләкәй балаларҙың Санта-Клаусҡа ышаныуын беҙ бик һөйкөмлө күрәбеҙ. Мин үҙем дә быны һөйкөмлө тип иҫәпләйем. Ләкин һорау тыуа: беҙ уларға был нәмәләрҙе үҙҙәре өсөн һөйләйбеҙме, әллә үҙебеҙ өсөнмө?
Мин бында был фекер өсөн йәки уға ҡаршы бәхәсләшмәйем. Ата-әсәләрҙең балаларының аҡылын бәләкәй генә матур кейемдәргә кейендерергә теләүе ҡотолғоһоҙҙор. Үҙем дә шулай эшләрмен, бәлки. Беҙҙең маҡсат өсөн мөһиме шул: һөҙөмтәлә, яҡшы тәрбиәләнгән үҫмер баланың мейеһе — беҙҙең бөтә тыйыуҙарыбыҙҙың тулы тиерлек йыйынтығы, һәм ул өр-яңы көйө һаҡланған, сөнки тәжрибә менән буялмаған. Һуңыраҡ көлкөлө булып сығасаҡ ниндәй генә уйыбыҙ булмаһын, ул, һис шикһеҙ, ошо баш эсендә бар.
Был идеяларға нисек барып етергә? Түбәндәге уй-кисереш тәжрибәһе ярҙамында. Африкала ялланма ғәскәри булып, Непалда табип булып, Майамила төн клубы идарасыһы булып эшләгән хәҙерге заман Конрад персонажын күҙ алдына килтерегеҙ. Был нескәлектәр мөһим түгел — бары тик тормошто күп күргән кеше. Хәҙер был кешенең башындағы нәмәне ҡала ситендә йәшәгән тәрбиәле ун алты йәшлек ҡыҙҙың башындағы нәмә менән сағыштырып ҡарағыҙ. Ул ҡыҙҙы шаҡ ҡатырырлыҡ нимә уйлай? Ир донъяны белә; ҡыҙ иһә хәҙерге тыйыуҙарҙы белә, йәки, кәм тигәндә, үҙендә кәүҙәләндерә. Береһен икенсеһенән тартып алығыҙ — һөҙөмтәлә беҙ әйтә алмаған нәмә килеп сыға.
Механизм
Беҙ әйтә алмаған нәмәне асыҡлауҙың тағы бер юлын күрәм: табуларҙың нисек барлыҡҡа килеүенә ҡарау. Әхлаҡи модалар нисек тыуа һәм ни өсөн улар ҡабул ителә? Әгәр был механизмды аңлай алһаҡ, уның үҙ заманыбыҙҙа нисек эшләгәнен күрә алырбыҙ.
Әхлаҡи модалар ғәҙәти модалар кеүек яһалмай һымаҡ. Ғәҙәти мода ниндәйҙер абруйлы кешенең көйһөҙлөгөнә бөтә кеше эйәргәндә осраҡлы рәүештә барлыҡҡа килә кеүек. Ун бишенсе быуат аҙағында Европала киң башлы аяҡ кейеме модаһы Франция короле Карл VIII-нең бер аяғында алты бармағы булғанға күрә башланған. Гэри исеменә мода актер Фрэнк Купер Индиана штатындағы ҡаты завод ҡалаһының исемен үҙенә алғас башланған. Әхлаҡи модалар иһә йышыраҡ аңлы рәүештә булдырыла һымаҡ. Әгәр беҙ әйтә алмаған берәй нәмә бар икән, был йыш ҡына ниндәйҙер төркөм уны әйтеүебеҙҙе теләмәгәнгә күрә.
Төркөм тулҡынланғанда, тыйыу иң көслөһө буласаҡ. Галилей хәленең төп көлкөһө шунда: ул Коперник идеяларын ҡабатлаған өсөн бәләгә эләкте. Коперник үҙе эләкмәгәйне. Ысынында, Коперник собор канонигы булған һәм үҙенең китабын папаға бағышлаған. Ләкин Галилей заманында сиркәү Контрреформация ҡыҫымында ине һәм ортодоксаль булмаған идеяларҙан күпкә нығыраҡ ҡурҡа ине.
Табу булдырыу өсөн төркөм көсһөҙлөк менән көс араһында торорға тейеш. Үҙенә ышанған төркөмгә үҙен яҡлау өсөн табулар кәрәкмәй. Американдар йәки инглиздәр тураһында кәмһетеүле һүҙҙәр әйтеү урынһыҙ тип һаналмай. Шуның менән бергә, төркөм тыйыуҙы көскә индерерлек дәрәжәлә ҡеүәтле булырға тейеш. Копрофилдар, был яҙылған ваҡытта, үҙ ҡыҙыҡһыныуҙарын йәшәү рәүеше кимәленә күтәрерлек дәрәжәлә күп һанлы йәки етерлек әүҙем түгел һымаҡ.
Минеңсә, әхлаҡи табуларҙың иң ҙур сығанағы — бер яҡ саҡ ҡына өҫтөнлөккә эйә булған власть өсөн көрәштәр булып сығыр. Бына шунда һеҙ табуларҙы көскә индерерлек дәрәжәлә ҡеүәтле, әммә уларға мохтаж булырлыҡ дәрәжәлә көсһөҙ төркөмдө табасаҡһығыҙ.
Күпселек көрәштәр, ысынында нимә тураһында булыуына ҡарамаҫтан, көнсөләш идеялар араһындағы көрәш итеп күрһәтеләсәк. Инглиз Реформацияһы төптә байлыҡ һәм власть өсөн көрәш ине, ләкин ул инглиздәрҙең йәнен Римдең боҙоҡ йоғонтоһонан һаҡлау өсөн көрәш итеп күрһәтелде. Кешеләрҙе берәй идея өсөн һуғышырға күндереүе еңелерәк. Һәм ҡайһы яҡ еңһә лә, уларҙың идеялары ла тантана иткән тип һаналасаҡ, әйтерһең Аллаһ шул яҡты еңеүсе итеп һайлап, үҙенең ризалығын белдерергә теләгән.
Беҙ йыш ҡына Икенсе донъя һуғышын тоталитаризм өҫтөнән ирек тантанаһы тип уйларға яратабыҙ. Беҙ Советтар Союзының да еңеүселәрҙең береһе булғанын уңайлы ғына онотоп ебәрәбеҙ.
Мин көрәштәр бер ҡасан да идеялар тураһында булмай тип әйтмәйем, бары тик улар, ысынында шулай булһа ла, булмаһа ла, һәр ваҡыт идеялар тураһында итеп күрһәтеләсәк. Һәм иң һуңғы ташланған мода кеүек модаһыҙ бер нәмә лә булмағандай, яңы ғына еңелгән дәғүәсенең принциптары кеүек ялған бер нәмә лә юҡ. Һүрәтләү сәнғәте Гитлерҙың да, Сталиндың да хуплауынан хәҙер генә айнып килә. [8]
Әхлаҡи модалар кейем модаһына ҡарағанда башҡа сығанаҡтарҙан барлыҡҡа килһә лә, уларҙы ҡабул итеү механизмы оҡшаш кеүек. Иң тәүҙә ҡабул итеүселәр дан-шөһрәт теләге менән эш итәсәк: ҡара халыҡтан айырылырға теләгән үҙҙәрен «шәп» тип һанаусы кешеләр. Мода нығынған һайын, уларға ҡурҡыу менән эш иткән икенсе, күпкә ҙурыраҡ төркөм ҡушыласаҡ. [9] Был икенсе төркөм моданы айырылып торорға теләгәнгә түгел, ә айырылып тороуҙан ҡурҡҡанға күрә ҡабул итә.
Шуға күрә, нимә әйтә алмағаныбыҙҙы асыҡларға теләһәгеҙ, мода механизмына ҡарағыҙ һәм уның нимәне әйткеһеҙ итәсәген алдан күрергә тырышығыҙ. Ниндәй төркөмдәр көслө, ләкин борсоулы, һәм улар ниндәй идеяларҙы баҫтырырға теләй? Һуңғы көрәштә еңелгән яҡта ҡалып, ниндәй идеялар үҙ абруйын юғалтты? Әгәр үҙен шәп тип һанаған кеше алдағы модаларҙан (мәҫәлән, ата-әсәһенән) айырылырға теләһә, ул уларҙың ниндәй идеяларын кире ҡағыр ине? Ғәҙәти фекерле кешеләр нимәне әйтергә ҡурҡа?
Был ысул беҙгә әйтә алмаған бөтә нәмәне табып бирмәҫ. Һуңғы осорҙағы бер ниндәй көрәштең дә һөҙөмтәһе булмаған ҡайһы берҙәрен уйлап таба алам. Беҙҙең күп кенә табулар үткәндең төпкөлөнә китә. Ләкин был ысул, алдағы дүртәүһе менән бергә, уйлап та булмаҫлыҡ идеяларҙың шаҡтай ҙур өлөшөн асып бирәсәк.
Ни өсөн
Ҡайһы берәүҙәр: быны ниңә эшләргә? Ни өсөн аңлы рәүештә яман, насар абруйлы идеялар араһында соҡонорға? Ни өсөн таштар аҫтына ҡарарға? — тип һорар.
Мин быны, беренсенән, бала саҡта таштар аҫтына ҡараған сәбәп менән эшләйем: ябай ҡыҙыҡһыныусанлыҡ. Һәм тыйылған теләһә ниндәй нәмә миңә айырыуса ҡыҙыҡ. Үҙемә ҡарарға һәм үҙемә хәл итергә рөхсәт итегеҙ.
Икенсенән, мин быны эшләйем, сөнки хаталаныу уйы миңә оҡшамай. Әгәр беҙ, башҡа дәүерҙәр кеүек үк, һуңынан көлкөлө булып күренәсәк нәмәләргә ышанабыҙ икән, кәм тигәндә үҙем уларға ышанмаҫ өсөн, уларҙың нимә икәнен белергә теләйем.
Өсөнсөнән, мин быны эшләйем, сөнки был мейе өсөн файҙалы. Яҡшы эш башҡарыу өсөн һеҙгә теләһә ҡайҙа бара алған мейе кәрәк. Һәм бигерәк тә рөхсәт ителмәгән урындарға йөрөргә өйрәнгән мейе кәрәк.
Бөйөк эштәр ғәҙәттә башҡалар күрмәй үткәргән идеяларҙан үҫеп сыға, һәм уйлап та булмаҫлыҡ идея кеүек иғтибарҙан ситтә ҡалған бер ни ҙә юҡ. Тәбиғи һайланыш, мәҫәлән. Ул шул тиклем ябай. Ни өсөн быға тиклем бер кем дә быны уйламаған? Быныһы инде бик асыҡ. Дарвин үҙе лә теорияһының эҙемтәләренән бик һаҡ ҡына ситтә йөрөгән. Ул ваҡытын үҙен атеист тип ғәйепләгән кешеләр менән бәхәсләшеп түгел, биология тураһында уйлап үткәрергә теләгән.
Бигерәк тә фәндә төп фаразлауҙарға шик белдерә алыу — ҙур өҫтөнлөк. Ғалимдарҙың, йәки, кәм тигәндә, яҡшы ғалимдарҙың эш ысулы тап шундай: дөйөм ҡабул ителгән аҡыллыҡтың ҡайҙа ватылғанын эҙләү, һуңынан шул ярыҡтарҙы асып ебәреп, аҫтында нимә ятҡанын күреү. Яңы теориялар тап шунан килеп сыға.
Икенсе төрлө әйткәндә, яҡшы ғалим дөйөм ҡабул ителгән аҡыллыҡты иғтибарһыҙ ҡалдырып ҡына ҡалмай, уны емерергә айырыуса тырыша. Ғалимдар бәлә эҙләп йөрөй. Был теләһә ниндәй ғалимдың эш ысулы булырға тейеш, ләкин тәбиғи фәндәр менән шөғөлләнеүселәр таш аҫтына ҡарарға күпкә әҙерәк күренә. [10]
Ни өсөн? Бәлки, ғалимдар ябай ғына аҡыллыраҡтыр; күпселек физиктар, кәрәк булһа, француз әҙәбиәте буйынса докторлыҡ программаһын үтә алыр ине, ләкин француз әҙәбиәте профессорҙарының бик аҙы физика буйынса докторлыҡ программаһын үтә алыр ине. Йәки бәлки, фәндә теорияларҙың дөрөҫ йәки ялған булыуы асығыраҡ аңлашылғанға күрәлер, һәм был ғалимдарҙы ҡыйыуыраҡ итәлер. (Йәки фәндә теорияларҙың дөрөҫ йәки ялған булыуы асығыраҡ булғанға, яҡшы сәйәсмән булыу ғына түгел, ә ғалим булып эшкә урынлашыу өсөн аҡыллы булырға кәрәккәнгәлер.)
Сәбәбе ниндәй генә булмаһын, зиһен менән шаҡ ҡатырғыс идеяларҙы ҡарарға теләк араһында асыҡ бәйләнеш бар кеүек. Был тик аҡыллы кешеләрҙең ғәҙәти фекерләүҙәге ярыҡтарҙы әүҙем эҙләүе арҡаһында ғына түгел. Тәүҙән үк традициялар уларға аҙыраҡ йоғонто яһай, тип уйлайым. Быны уларҙың кейенеүенән дә күрергә була.
Ересь тик фәндә генә файҙа килтермәй. Теләһә ҡайһы көнәркәшлек яланында башҡалар баҙнат итмәгән нәмәне күреп, ҙур еңеүгә өлгәшергә була. Һәм һәр өлкәлә, моғайын, бик аҙҙар әйтергә баҙнат иткән ерестәр барҙыр. АҠШ автомобиль сәнәғәтендә хәҙер баҙар өлөшөнөң кәмеүе тураһында күп көйөнәләр. Шулай ҙа сәбәбе шул тиклем асыҡ: теләһә ниндәй күҙәтеүсән сит кеше уны бер секундта аңлата ала: улар насар машиналар яһай. Һәм улар быны шул тиклем оҙаҡ эшләй ки, хәҙер АҠШ-тың автомобиль брендтары антибрендтарға әйләнде — уларҙы машинаның бренд арҡаһында түгел, уға ҡарамаҫтан һатып алаһың. Cadillac яҡынса 1970 йылдар тирәһендә машиналарҙың Cadillac-ы булыуҙан туҡтаны. Шулай ҙа быны бер кем дә әйтергә баҙнат итмәй һымаҡ. [11] Юғиһә был компаниялар проблеманы хәл итергә тырышыр ине.
Үҙеңде уйлап булмаҫлыҡ уйҙарға өйрәтеүҙең шул уйҙарҙың үҙенән тыш та өҫтөнлөктәре бар. Был һуҙылыу (растяжка) кеүек. Йүгерер алдынан һуҙылғанда, һеҙ кәүҙәгеҙҙе йүгергәндә ҡабул итәсәк тороштарға ҡарағанда күпкә киҫкенерәк тороштарға ҡуяһығыҙ. Әгәр һеҙ кешеләрҙең сәсен үрә торорлоҡ рамкаларҙан ситтә уйлай алаһығыҙ икән, кешеләр «новаторлыҡ» тип атаған рамканан ситкә бәләкәй генә аҙымдар яһау һеҙгә бер ни тормаясаҡ.
Pensieri Stretti
Әйтергә ярамаған берәй нәмә тапҡанда, уның менән нимә эшләргә? Минең кәңәшем — өндәшмәгеҙ. Йәки, кәм тигәндә, алыштарығыҙҙы һайлап алығыҙ.
Бер ваҡыт киләсәктә һары төҫтө тыйыу хәрәкәте барлыҡҡа килде, ти. Берәй нәмәне һарыға буяу тәҡдимдәре «һарысыллыҡ» тип тәнҡитләнә, был төҫтө оҡшата тип шикләнелгән һәр кем шулай уҡ битәрләнә. Ҡыҙғылт һары төҫтө яратҡандарға түҙәләр, ләкин шикләнеп ҡарайҙар. Һеҙ һары төҫтә бер ниндәй ҙә насарлыҡ юҡлығын аңлайһығыҙ, ти. Әгәр быны һәр ҡайҙа һөйләп йөрөһәгеҙ, һеҙҙе лә «һарысы» тип атаясаҡтар, һәм һеҙ анти-һарысылар менән бик күп бәхәскә инәсәкһегеҙ. Әгәр тормоштағы маҡсатығыҙ һары төҫтө аҡлау булһа — бәлки, һеҙгә тап шул кәрәктер ҙә. Ләкин башлыса башҡа мәсьәләләр менән ҡыҙыҡһынһағыҙ, һарысы тип тамғаланыу бары тик иғтибарҙы ситкә йүнәлтеү генә буласаҡ. Йүләрҙәр менән бәхәсләшһәң — үҙең дә йүләргә әйләнәһең.
Иң мөһиме — үҙең теләгәнсә һөйләү түгел, ә үҙең теләгәнсә уйлай алыу. Һәм уйлаған һәр нәмәңде әйтергә тейешмен тип тойһаң, был урынһыҙ фекерҙәр уйлауға ҡамасауларға мөмкин. Минеңсә, кире сәйәсәтте тотоу яҡшыраҡ. Уйҙарығыҙ менән һүҙҙәрегеҙ араһына ҡәтғи сик ҡуйығыҙ. Башығыҙ эсендә бөтә нәмә рөхсәт ителә. Мин үҙ башымда күҙ алдына килтерә алған иң ғәжәп, хатта ҡот осҡос уйҙарҙы ла хупларға тырышам. Ләкин, йәшерен йәмғиәттәге кеүек, бина эсендә булған бер нимә лә ситтәгеләргә һөйләнмәҫкә тейеш. Бойцовский клубтың беренсе ҡағиҙәһе: Бойцовский клуб тураһында бер кемгә лә һөйләмәҫкә.
1630-сы йылдарҙа Мильтон Италияға барырға йыйынғанда, Венецияла илсе булып эшләгән сэр Генри Вуттон уға шиғар итеп «i pensieri stretti & il viso sciolto»-ны алырға ҡушҡан. Йәшерен уйҙар һәм асыҡ йөҙ. Барыһына ла йылмайығыҙ, ләкин ни уйлағанығыҙҙы әйтмәгеҙ. Был аҡыллы кәңәш булған. Мильтон бәхәсләшергә яратҡан кеше булған, ә инквизиция ул ваҡытта бер аҙ тынысһыҙ ине. Ләкин, минеңсә, Мильтондың хәле менән беҙҙең аралағы айырма бары тик кимәл генә. Һәр дәүерҙең үҙ ерестәре бар, һәм улар өсөн төрмәгә ултыртмаһалар ҙа, кәм тигәндә, эшегеҙҙән тулыһынса айырырлыҡ бәләгә эләгәсәкһегеҙ.
Өндәшмәй ҡалыу ҡурҡаҡлыҡ кеүек күренеүен таныйым. Саентологтарҙың тәнҡитселәрен нисек эҙәрлекләүен [12], йәки Израиль яҡлы төркөмдәрҙең Израиль тарафынан кеше хоҡуҡтары боҙолоуына ҡаршы сығыш яһаусыларға «досье төҙөүен» [13], йәки DMCA боҙған өсөн судҡа бирелгән кешеләр тураһында [14] уҡығанымда, эсемдә бер нәмә: «Ярай, әҙәм аҡтыҡтары, ҡулдан килгәнде эшләгеҙ!» — тип әйтергә теләй. Ҡыйынлығы шунда: әйтергә ярамаған нәмәләр шул тиклем күп. Барыһын да әйтә башлаһағыҙ, үҙегеҙҙең ысын эшегеҙгә ваҡытығыҙ ҡалмаясаҡ. Һеҙгә Ноам Хомскийға әйләнергә тура килер ине. [15]
Әммә фекерҙәреңде сер итеп һаҡлауҙың насар яғы шул: һеҙ фекер алышыуҙың өҫтөнлөктәрен юғалтаһығыҙ. Берәй идея тураһында һөйләшеү яңы идеялар тыуҙыра. Шуға күрә иң яҡшы алым, ҡулығыҙҙан килһә, асыҡтан-асыҡ һөйләшә алырлыҡ бер нисә ышаныслы дуҫ булдырыу. Был идеяларҙы үҫтереү ысулы ғына түгел; был дуҫтар һайлау өсөн дә бик яҡшы ҡағиҙә. Бер ниндәй һөжүмгә дусар булмайынса еретик фекерҙәр әйтә алған кешеләр менән аралашыуы ла иң ҡыҙығы.
Viso Sciolto?
Минеңсә, беҙгә viso sciolto (асыҡ йөҙ) pensieri stretti (йәшерен фекерҙәр) кеүек үк ныҡ кәрәкмәй ҙә. Моғайын, иң яҡшы сәйәсәт — үҙ заманығыҙҙа өҫтөнлөк иткән ниндәй ҙә булһа фанатизм менән килешмәүегеҙҙе асыҡ белдереү, әммә аныҡ нимә менән килешмәүегеҙҙе артыҡ бәйән итмәүҙер. Фанатиктар һеҙҙе һүҙгә тартырға тырышыр, әммә һеҙгә уларға яуап биреү мотлаҡ түгел. Әгәр улар һеҙҙе үҙ ҡағиҙәләре буйынса эш итергә мәжбүр итеп, «һеҙ беҙҙең менәнме, әллә беҙгә ҡаршымы?» тип һораһалар, һеҙ һәр ваҡыт «икеһе лә түгел» тип яуап бирә алаһығыҙ.
Тағы ла яҡшырағы: «Мин әлегә ҡарар итмәнем», — тип яуап бирегеҙ. Бер төркөм Ларри Саммерсты шундай хәлгә ҡуйырға тырышҡас, ул тап шулай эшләгән дә. Һуңыраҡ быны аңлатып, ул: «Мин лакмус ҡағыҙы һынауҙарын үтмәйем», — тигән. [16] Кешеләр ҡыҙып бәхәсләшкән күп кенә һорауҙар ысынында шаҡтай ҡатмарлы. Һорауға тиҙ яуап биргән өсөн бер ниндәй бүләк тә бирелмәй.
Әгәр һарыға ҡаршылар саманан сығып бара кеүек күренһә һәм һеҙ ҡаршы торорға теләһәгеҙ, быны үҙегеҙгә «һары яҡлы» тигән ғәйеп таҡтырмайынса эшләргә мөмкинлектәр бар. Боронғо армияларҙағы уҡсылар кеүек, дошман ғәскәренең төп көстәре менән туранан-тура бәрелештән ҡасырға кәрәк. Яҡшырағы — уларҙы алыҫтан уҡтар менән йонсотоу.
Бының бер юлы — бәхәсте абстракцияның бер кимәленә юғарыраҡ күтәреү. Әгәр һеҙ дөйөм цензураға ҡаршы сыҡһағыҙ, кемдер цензураларға тырышҡан китапта йәки фильмда булған ниндәйҙер ерестә ғәйепләнеүҙән ҡотола алаһығыҙ. Һеҙ тамғаларға мета-тамғалар менән һөжүм итә алаһығыҙ: йәғни фекер алышыуға юл ҡуймау өсөн ярлыҡ тағыуҙы фашлаған тамғалар менән. «Сәйәси корректлыҡ» терминының таралыуы сәйәси корректлыҡтың бөтөүенең башы булды, сөнки ул был күренеште тулыһынса тәнҡитләргә мөмкинлек бирҙе, шул уҡ ваҡытта уның баҫырға тырышҡан бер ниндәй конкрет «ересендә» лә ғәйепләнмәйенсә.
Ҡаршы һөжүмдең тағы бер ысулы — метафора ҡулланыу. Артур Миллер Сейлемдағы сихырсылар өҫтөнән суд процесы тураһында «Һынау» (The Crucible) пьесаһын яҙып, Америкаға ҡаршы эшмәкәрлекте тикшереү комитетының абруйын төшөрҙө. Ул бер тапҡыр ҙа комитетты туранан-тура телгә алманы һәм шуның менән уларға яуап бирергә урын ҡалдырманы. HUAC нимә эшләй алһын ине, Сейлемдағы сихырсылар судын яҡлаһынмы? Шулай ҙа Миллерҙың метафораһы шул тиклем ныҡ беректе, хатта бөгөнгө көнгә тиклем был комитеттың эшмәкәрлеге йыш ҡына «сихырсылар артынан һунар» тип атала.
Иң яҡшыһы, моғайын, юморҙыр. Нимә өсөн генә көрәшмәһендәр, фанатиктарҙың барыһына ла юмор тойғоһо етмәй. Улар шаяртыуға шаяртыу менән яуап бирә алмай. Юмор биләмәһендә улар шыуыу яланындағы атлы рыцарь кеүек үҙҙәрен уңайһыҙ тоялар. Мәҫәлән, Виктория осорондағы тыйнаҡһыҙлыҡ (прудишлыҡ) башлыса уны көлкөгә ҡалдырыу аша еңелгән кеүек. Уның сәйәси корректлыҡ рәүешендә ҡайтанан тыуыуы ла шулай уҡ. «Мин "Һынау"ҙы яҙа алғаныма шатмын, — тип яҙған Артур Миллер, — әммә үткәндәргә ҡарап, мин йыш ҡына абсурд комедия ижад итергә етерлек холоҡ булһын ине тип теләйем, сөнки был хәлгә тап шул тура килер ине». [17]
ABQ
Бер голланд дуҫым түҙемле (толерантлы) йәмғиәт өлгөһө итеп Голландияны алырға кәрәк тип әйтә. Ысынлап та, уларҙа сағыштырмаса фекер асыҡлығының оҙайлы традицияһы бар. Быуаттар буйына түбәнге илдәр башҡа бер ерҙә лә әйтә алмаған нәмәләрҙе әйтер өсөн бара торған урын булған, һәм был төбәктең ғилем һәм сәнәғәт үҙәгенә әйләнеүенә ярҙам иткән (улар күпселек кеше уйлағандан күпкә оҙағыраҡ ваҡыт бер-береһенә бәйле булып килә). Декартты француздар үҙҙәренеке тип һанаһа ла, ул үҙенең күп уйланыуҙарын Голландияла үткәргән.
Шулай ҙа, мин шикләнәм. Голландтар ҡағиҙәләр һәм талаптар диңгеҙендә, боғаҙҙарына тиклем батып йәшәй кеүек. Унда эшләргә ярамаған нәмәләр шул тиклем күп; әйтеп булмай торған бер нимә лә юҡмы икән ни?
Әлбиттә, уларҙың фекер асыҡлығын ҡәҙерләүе бер ниндәй ҙә гарантия түгел. Кем үҙен киң ҡарашлы түгел тип уйлай? Ҡала ситенән килгән беҙҙең шартлы тыйнаҡ ҡыҙыбыҙ ҙа үҙен киң ҡарашлы тип иҫәпләй. Уны шулай булырға өйрәтмәгәндәрме ни? Кемдән генә һорамағыҙ, барыһы ла бер үк нәмәне әйтер: улар бик киң ҡарашлы, әммә ысынлап та хата булған нәмәләрҙә сик ҡуялар. (Ҡайһы бер төркөмдәр тәнҡитле күренгән «хата» һүҙенән ҡасып, уның урынына «тиҫкәре» йәки «емергес» кеүек нейтраллерәк яңғыраған эвфемизмдар ҡулланырға мөмкин.)
Кешеләр математиканы насар белгәндә, улар быны белә, сөнки тестарҙа дөрөҫ булмаған яуаптар алалар. Әммә кешеләр киң ҡарашлы булмағанда, улар быны белмәй. Киреһенсә, улар үҙҙәрен тулыһынса киреһенсә тип уйларға һәүәҫ. Онотмағыҙ, моданың тәбиғәте — күренмәүсән булыу. Кире осраҡта ул эшләмәҫ ине. Мода уның ҡулында булған кеше өсөн мода булып күренмәй. Ул бары тик дөрөҫ эш итеү кеүек кенә тойолоп тора. Бары тик ситтән ҡарағанда ғына беҙ кешеләрҙең дөрөҫ эш итеү тураһындағы төшөнсәһенең тирбәлеүен күрәбеҙ һәм уларҙы мода тип таный алабыҙ.
Ваҡыт беҙгә бындай арауыҡты (дистанцияны) бушлай бирә. Ысынлап та, яңы модаларҙың килеүе иҫке модаларҙы еңел күренерлек итә, сөнки улар сағыштырмаса шул тиклем көлкөлө күренә. Маятник һелтәнеүенең бер осонан икенсе осо айырыуса алыҫ күренә.
Әммә үҙ заманыңдағы моданы күреү өсөн аңлы тырышлыҡ талап ителә. Һеҙгә арауыҡ бирерлек ваҡыт булмағанда, был араны үҙегеҙгә булдырырға тура килә. Төркөмдөң (ябай халыҡ төркөмөнөң) бер өлөшө булыу урынына, унан мөмкин тиклем алыҫыраҡ тороғоҙ һәм уның нимә эшләгәнен күҙәтегеҙ. Һәм ниндәйҙер берәй идея баҫылған ваҡытта айырыуса иғтибарлы булығыҙ. Балалар һәм хеҙмәткәрҙәр өсөн веб-фильтрҙар йыш ҡына порнография, көс ҡулланыу һәм нәфрәт уятыусы һүҙҙәр булған сайттарҙы тыя. Порнография һәм көс ҡулланыу тип нимә һанала? Ә тап нимә ул «нәфрәт теле» (hate speech)? Был 1984 романынан алынған фраза кеүек яңғырай.
Бындай тамғалар, моғайын, иң ҙур тышҡы билдәлер. Әгәр бер раҫлау ялған булһа, был уның тураһында әйтеп була торған иң насар нәмә. Уны еретик тип атау кәрәкмәй. Ә әгәр ул ялған түгел икән, уны баҫырға ярамай. Шуға күрә берәй фекерҙең «х-сыл» йәки «у-ик» тип һөжүм ителеүен күргәндә (бында х һәм у урынына хәҙерге замандағы теләһә ниндәй төшөнсәне ҡуйығыҙ), 1630 йылда булһынмы, әллә 2030 йылдамы, был ниҙеңдер дөрөҫ түгеллегенең асыҡ билдәһе. Бындай тамғаларҙың ҡулланылыуын ишеткәндә, «Ни өсөн?» тип һорағыҙ.
Айырыуса уларҙы үҙегеҙ ҡулланғанығыҙҙы ишеткәндә. Һеҙгә ситтән күҙәтергә өйрәнергә кәрәк булған нәмә халыҡ төркөмө генә түгел. Һеҙгә үҙ уйҙарығыҙҙы ла ситтән күҙәтә белергә кәрәк. Әйткәндәй, был бер ниндәй ҙә радикал идея түгел; был балалар менән өлкәндәр араһындағы төп айырма. Бала арығанлыҡтан асыуланғанда, ул үҙенә нимә булғанын аңламай. Ә өлкән кеше был хәлдән етерлек ситләшә ала һәм: «Ярай, иғтибар итмә, мин бары тик арығанмын», — тип әйтә ала. Ошоға оҡшаш процесс аша әхлаҡи модаларҙың йоғонтоһон танырға һәм уларға артыҡ әһәмиәт бирмәҫкә өйрәнеп булмауын мин аңламайым.
Асыҡ һәм асыҡтан-асыҡ фекер йөрөтөргә теләһәгеҙ, һеҙгә ошо өҫтәмә аҙымды яһарға тура киләсәк. Әммә был ҡыйыныраҡ, сөнки хәҙер һеҙ социаль йолаларға яраҡлашыу урынына, уларға ҡаршы эшләйһегеҙ. Үҙегеҙҙең насар кәйефегеҙгә иғтибар итмәҫлек кимәлгә тиклем үҫешеүегеҙҙе һәр кем хуплай. Әммә йәмғиәттең насар кәйефен һанға һуҡмаҫлыҡ дәрәжәгә еткәнсе дауам итеүегеҙҙе хуплаусылар бик аҙ.
Үҙең һыу булғанда, тулҡынды нисек күрмәк кәрәк? Һәр ваҡыт һорау бирегеҙ. Берҙән-бер һаҡланыу сараһы шул. Нимә тураһында әйтергә ярамай? Һәм ни өсөн?
Был эссенең ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сара Харлинға, Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа, Эрик Реймондҡа һәм Боб ван дер Зваанға, шулай уҡ ерес тураһында әңгәмәләре өсөн Лиза Рэндаллға, Джеки Макдоноуға, Райан Стэнлиға һәм Джоэл Рейниға рәхмәт белдерәм. Әйткәндәй, улар бында белдерелгән фекерҙәр өсөн һәм, бигерәк тә, бында белдерелмәгән фекерҙәр өсөн бер ниндәй ҙә яуаплылыҡ йөрөтмәй.