Үзегезнең иске фоторәсемегезне күреп, тышкы кыяфәтегездән уңайсызланган чакларыгыз булдымы? Без чыннан да шулай киенгән идекме? Әйе, шулай киенгән идек. Һәм ни дәрәҗәдә көлке күренгәнебезне башыбызга да китермәдек. Моданың табигате шундый: ул күренми, нәкъ җир өстендә бара торган безнең бөтенебезгә Җирнең хәрәкәте күренмәгән кебек.
Мине куркытканы шул: әхлакый модалар да бар. Алар да нәкъ шулай ук ирекле һәм күпчелек кешегә нәкъ шулай ук күренми. Ләкин алар күпкә куркынычрак. Моданы яхшы дизайн белән бутыйлар; әхлакый моданы яхшылык белән бутыйлар. Сәер киенсәң, синнән көләләр. Әхлакый модаларны бозсаң, сине эштән чыгарырга, җәмгыятьтән куарга, төрмәгә ябарга яки хәтта үтерергә дә мөмкиннәр.
Әгәр сез вакыт машинасы белән үткәнгә кайта алсагыз, кая гына барсагыз да бер нәрсә дөрес булыр иде: сүзләрегезне үлчәп сөйләргә туры килер иде. Без зарарсыз дип санаган фикерләр зур бәлагә китерергә мөмкин иде. Мин инде унҗиденче гасыр Европасының күпчелек өлешендә миңа зур бәла китерәчәк һәм Галилей әйткәч аңа зур бәла китергән бер нәрсәне әйттем инде Җир хәрәкәт итә. [1]
Бу тарих дәвамында үзгәрмәс бер нәрсә булып тора кебек: һәр дәвердә кешеләр тулысынча мәгънәсез нәрсәләргә ышанганнар, һәм башкача әйтү сезгә коточкыч бәла китерерлек дәрәҗәдә көчле ышанганнар.
Безнең заман башкачамы? Тарихны аз гына булса да укыган һәркем өчен җавап, һичшиксез, юк. Әгәр безнең дәвер барысын да нәкъ дөрес аңлаган беренче дәвер булса, бу гаҗәеп очраклылык булыр иде.
Киләчәк кешеләре көлке дип табачак нәрсәләргә ышануыбызны уйлау үзе кызык. Вакыт машинасында безгә кунакка кайткан кешегә нәрсәләрне сакланып, әйтми калырга туры килер иде? Мин монда менә нәкъ шуны өйрәнергә телим. Ләкин мин һәркемне бүгенге көн бидгате белән шаккатырудан күбрәкне эшләргә телим. Мин теләсә кайсы дәвердә нәрсә әйтеп булмавын ачыклауның гомуми рецептларын табарга телим.
Конформист тесты
Бер тесттан башлыйк: сезнең яшьтәшләрегез алдында әйтергә кыймый торган ниндидер фикерләрегез бармы?
Әгәр җавап «юк» булса, бәлки, туктап уйланырга кирәктер. Әгәр сез ышанган һәр нәрсә сез ышанырга тиешле нәрсә булса, бу очраклылык кына була аламы? Бәлки, юк. Сезгә нәрсә әйтсәләр, шуны гына уйлыйсыздыр.
Икенче вариант шул булыр иде: сез һәр сорауны мөстәкыйль рәвештә карап чыккансыз һәм хәзерге вакытта яраклы саналган җавапларга нәкъ үзегез килгәнсез. Бу шикле күренә, чөнки сезгә шулай ук шул ук хаталарны да ясарга туры килер иде. Карта ясаучылар, кемдер аларны күчереп язганын белер өчен, үз карталарына белә торып кечкенә генә хаталар кертәләр. Әгәр икенче картада да нәкъ шул хата булса, бу бик ышандырырлык дәлил.
Тарихтагы башка һәр чор кебек үк, безнең әхлакый картабызда да, һичшиксез, берничә хата бар. Һәм шул ук хаталарны ясаучы һәркем, мөгаен, моны очраклы рәвештә генә эшләмәгәндер. Бу кемнеңдер 1972 елда чалбар-клёшның яхшы идея булуын мөстәкыйль рәвештә хәл иттем дип раславы кебек булыр иде.
Әгәр сез хәзер үзегезгә кушылган бөтен нәрсәгә ышанасыз икән, Гражданнар сугышына кадәрге Көньяк плантация хуҗалары арасында, яки 1930 еллардагы Алманиядә яисә 1200 елда монголлар арасында үскән булсагыз, ышанырга тиешле бөтен нәрсәгә ышанмас идегез дип ничек раслый аласыз? Һичшиксез, ышаныр идегез.
«Уңышлы җайлашкан» кебек терминнар заманында, кычкырып әйтергә батырчылык итмәгән нәрсәләрне уйласаң, синдә ниндидер кимчелек бар дигән караш яшәгән иде. Бу дөрес түгел кебек. Сез кычкырып әйтергә батырчылык итмәгән нәрсәләрне уйламасагыз, сездә ниндидер җитешсезлек барлыгы тәмам билгеле.
Бәла
Без нәрсә әйтә алмыйбыз? Бу фикерләрне табуның бер юлы кешеләр әйткән һәм шуның аркасында бәлага тарыган нәрсәләргә карау. [2]
Әлбәттә, без әйтә алмаган нәрсәләрне генә эзләмибез. Без әйтә алмый торган, ләкин дөрес булган, яки ким дигәндә дөрес булу мөмкинлеге шулкадәр югары булганга сорау ачык калырга тиешле нәрсәләрне эзлибез. Ләкин кешеләр сөйләгән өчен бәлага тарый торган күп нәрсәләр, мөгаен, бу икенче, түбәнрәк бусаганы үтәләр. 2 + 2 = 5, яки Питтсбургтагы кешеләрнең буе ун фут дип әйткән өчен беркем дә бәлага тарымый. Мондый ачыктан-ачык ялган белдерүләр шаярту яки начар дигәндә тилелек билгесе дип кабул ителергә мөмкин, ләкин аларның беркемне дә ярсытуы ихтимал түгел. Кешеләрне ярсыта торган сүзләр аларга ышанырлар дип курыккан сүзләр. Минемчә, кешеләрне иң ярсытканы алар дөрес булырга мөмкин дип курыккан белдерүләр.
Әгәр Галилей Падуядагы кешеләрнең буе ун фут дисә, аны зарарсыз сәер кеше дип санарлар иде. Җир Кояш тирәли әйләнә дип әйтү бөтенләй башка нәрсә иде. Чиркәү моның кешеләрне уйланырга мәҗбүр итәчәген белә иде.
Әлбәттә, үткәнгә күз салганда, бу кагыйдә яхшы эшли. Кешеләр эләккән күп кенә сүзләр хәзер зарарсыз күренә. Шуңа күрә киләчәктән килгән кунаклар бүгенге көндә кешеләрне бәлага дучар итә торган белдерүләрнең ким дигәндә кайберләре белән килешерләр иде, мөгаен. Бездә Галилейлар юкмыни? Булмавы бик шикле.
Аларны табу өчен, кешеләрне бәлага тарыткан фикерләрне күзәтеп барыгыз һәм сорау бирегез: бу дөрес булырга мөмкинме? Ярар, ул бидгать булырга мөмкин (яки хәзерге заманча нинди эквивалент булса да), ләкин ул дөрес тә булырга мөмкин түгелме?
Бидгать
Ләкин бу безгә бөтен җавапларны бирмәячәк. Берәр фикер өчен әлегә беркемнең дә бәлага тарыганы булмаса нишләргә? Әгәр ниндидер фикер шулкадәр радиоактив дәрәҗәдә каршылыклы булса һәм аны беркем дә ачыктан-ачык әйтергә батырчылык итмәсә нишләргә? Без монысын ничек таба алабыз?
Тагын бер ысул шул «бидгать» сүзен күзәтү. Тарихның һәр чорында фикерләрнең дөрес булу-булмавын сорарга өлгергәнче үк, аларны юкка чыгару өчен тагыла торган тамгалар булган кебек. «Көферлек», «изге әйберләрне мәсхәрәләү» һәм «бидгать» көнбатыш тарихының шактый өлешендә шундый тамгалар иде, ә соңгы вакытта «әдәпсез», «килешмәгән» һәм «антиамерика» кебек тамгалар барлыкка килде. Хәзергә бу тамгалар үзләренең агуын югалтты. Алар һәрвакыт югалта. Хәзер алар күбесенчә ирония белән кулланыла. Ләкин үз заманында аларның реаль көче бар иде.
Мәсәлән, «җиңелүче» (пораженец) сүзенең хәзер аерым сәяси мәгънәсе юк. Ләкин 1917 елда Алманиядә бу корал иде, Людендорф аны килешүле тынычлык яклыларны чистарту өчен кулланды. Икенче бөтендөнья сугышы башында Черчилль һәм аның яклылар аны үз көндәшләрен тындыру өчен киң кулландылар. 1940 елда Черчилльнең агрессив сәясәтенә каршы теләсә нинди дәлил «пораженецлык» иде. Бу дөрес идеме, ялганмы? Идеаль очракта, беркем дә моны сорарлык дәрәҗәгә барып җитмәде.
Бүген бездә андый тамгалар бар, әлбәттә, алар бик күп, универсаль «урынсыз»дан алып куркыныч «таркатучы»га кадәр. Теләсә кайсы чорда мондый тамгаларның нәрсә икәнен ачыклау җиңел булырга тиеш, моның өчен кешеләр килешмәгән фикерләрен ялган булудан тыш ничек атауларын карау да җитә. Сәясәтче үз көндәшен ялгыша дигәндә, бу туры тәнкыйть, ләкин ул белдерүнең ялган булуын исбатлау урынына аны «таркатучы» яки «расага сизгер булмаган» дип һөҗүм итсә, без игътибарлырак булырга тиеш.
Шуңа күрә киләчәк буыннар безнең кайсы табуларыбыздан көләчәген ачыклауның тагын бер юлы тамгалардан башлау. Бер тамга алыгыз мәсәлән, «сексист» һәм шулай дип аталачак берничә фикер уйлап карагыз. Аннары һәрберсе өчен сорагыз: бу дөрес булырга мөмкинме?
Туры килгән фикерләрне тезә башларгамы? Әйе, чөнки алар чынлыкта очраклы булмаячак. Иң беренче булып акылга иң ышанырлык фикерләр киләчәк. Алар сез инде күргән, ләкин үзегезгә уйларга рөхсәт итмәгән нәрсәләр булачак.
1989 елда кайбер тапкыр тикшеренүчеләр рентгенологларның үпкә яман шеше билгеләрен эзләгәндә күз хәрәкәтләрен күзәткәннәр. [3] Алар ачыклаганча, хәтта рентгенологлар шеш күзәнәген күрми калганда да, аларның күзләре гадәттә шул урында тукталып калган булган. Аларның миенең бер өлеше анда нәрсәдер барлыгын белгән; ул бары тик аңлы белемгә үк күтәрелеп җитмәгән. Минемчә, күп кенә кызыклы бидгать фикерләр безнең аңыбызда инде формалашкан диярлек. Әгәр без үз-үзебезгә цензураны вакытлыча сүндерсәк, беренче булып нәкъ менә шул фикерләр калкып чыгачак.
Вакыт һәм фәза
Әгәр без киләчәккә күз сала алсак, аларның кайсы табуларыбыздан көләчәге ачык күренер иде. Без моны эшли алмыйбыз, ләкин без шуңа якын бер нәрсә эшли алабыз: үткәнгә карый алабыз. Безнең нәрсәдә ялгышуыбызны ачыклауның тагын бер юлы элек яраклы саналган, ә хәзер күз алдына да китереп булмый торган нәрсәләргә күз салу.
Үткән белән хәзерге вакыт арасындагы үзгәрешләр кайвакыт чыннан да прогрессны гәүдәләндерә. Физика кебек өлкәдә, әгәр без үткән буыннар белән килешмибез икән, бу без дөрес, ә алар ялгыш булганга. Ләкин төгәл фәннәрнең ачыклыгыннан ераклашкан саен, бу тиз арада үз көчен югалта. Социаль сорауларга җиткәч, күп кенә үзгәрешләр бары тик мода гына булып чыга. Җенси өлгергәнлек яше итәк итәге кебек үзгәреп тора.
Без үзебезне үткән буыннарга караганда күпкә акыллырак һәм игелеклерәк дип күз алдына китерергә мөмкинбез, ләкин тарихны күбрәк укыган саен, бу мөмкинлек азрак күренә. Үткән заман кешеләре нәкъ безнең кебек булган. Каһарманнар да түгел, вәхшиләр дә түгел. Аларның фикерләре нинди генә булмасын, алар акыллы кешеләр ышана алырлык фикерләр иде.
Менә кызыклы бидгатьләрнең тагын бер чыганагы. Хәзерге фикерләрне төрле үткән мәдәниятләрнең фикерләре белән чагыштырыгыз (diff) һәм нәрсә килеп чыкканын карагыз. [4] Кайберләре хәзерге стандартлар буенча шокларлык булыр. Ярар, яхшы; ләкин кайсылары дөрес тә булырга мөмкин?
Зур аермалар табу өчен үткәнгә карарга да кирәк түгел. Безнең үз заманыбызда да төрле җәмгыятьләрдә нәрсә ярый, нәрсә ярамый дигән карашлар нык аерыла. Шуңа күрә башка мәдәниятләрнең фикерләрен дә безнекеләр белән чагыштырып карарга була. (Моны эшләүнең иң яхшы ысулы аларга барып күрү.) Күп вакытларда һәм урыннарда зарарсыз саналган, ләкин бездә табу булган теләсә кайсы фикер без ялгышкан берәр нәрсә булуга кандидат.
Мәсәлән, 1990 еллар башында сәяси корректлыкның иң югары ноктасында, Гарвард үз укытучыларына һәм хезмәткәрләренә брошюра таратты, анда башка нәрсәләр белән беррәттән хезмәттәшнең яки студентның киеменә комплимент ясау килешми диелгән иде. «Шәп күлмәк» дип әйтү бетте. Бу принцип дөнья мәдәниятләре арасында, үткәндә дә, хәзер дә бик сирәк очрый дип уйлыйм. Кемнеңдер киеменә комплимент ясау килешми дип саналганга караганда, бу аеруча әдәпле дип саналган мәдәниятләр күбрәктер, мөгаен. Әгәр киләчәктән килүче үзенең вакыт машинасын 1992 елгы Кембриджга (Массачусетс) көйләгән булса, бу, йомшак формада булса да, ул сакланырга тиеш булган табуларның берсе мисалы булырга мөмкин. [5]
Псих-педантлар
Әлбәттә, киләчәктә аларда вакыт машиналары булса, Кембридж өчен генә аерым белешмәлекләре булыр, мөгаен. Бу һәрвакыт вакланучан урын, һәр хәреф өстенә нокта куярга яратучылар шәһәре булды, анда бер үк сөйләшүдә сезнең грамматикагызны да, фикерләрегезне дә төзәтергә мөмкиннәр. Һәм бу табуларны табуның тагын бер ысулын тәкъдим итә. Тәкәббер педантларны эзләгез һәм аларның башында нәрсә барын карагыз.
Балаларның башлары безнең бөтен табуларыбызның саклагычы. Балаларның фикерләре якты һәм чиста булырга тиеш кебек тоела безгә. Без аларга биргән дөнья рәсеме аларның үсә барган акылларына туры китереп гадиләштерелгән генә түгел, ә балалар нәрсә турында уйларга тиеш дигән безнең күзаллауларыбызга туры китереп тазартылган да. [6]
Моны пычрак сүзләр мәсьәләсендә кечкенә күләмдә күрергә була. Хәзер дусларымның күбесенең балалары туа башлады, һәм бала да бу сүзләрне куллана башламасын өчен, барысы да бәби янында сүгенү сүзләрен кулланмаска тырыша. Ләкин бу сүзләр телнең бер өлеше, һәм өлкәннәр аларны һәрвакыт куллана. Шуңа күрә ата-аналар бу сүзләрне кулланмыйча, үз балаларына тел турында дөрес булмаган караш бирәләр. Ни өчен алар моны эшли? Чөнки алар балаларның телне тулысынча куллануын яраклы дип санамыйлар. Без балаларның гөнаһсыз булып күренүен яратабыз. [7]
Күпчелек олылар да, нәкъ шулай ук, белә торып балаларга дөнья турында ялгыш күзаллау бирәләр. Иң ачык мисалларның берсе Санта Клаус. Кечкенә балаларның Санта Клауска ышануын без сөйкемле дип табабыз. Мин үзем дә кечкенә балаларның Санта Клауска ышануын сөйкемле дип саныйм. Ләкин сорау туа: без аларга моны алар өчен сөйлибезме, әллә үзебез өченме?
Мин монда бу фикерне яклап та, каршы да чыкмыйм. Ата-аналарның балаларының акылларын сөйкемле кечкенә сабый киемнәренә киендерергә теләве котылгысыздыр, бәлки. Мин үзем дә шулай эшләрмен, мөгаен. Безнең максатлар өчен мөһиме шул: нәтиҗәдә, яхшы тәрбияләнгән үсмернең мие безнең барлык табуларыбызның азмы-күпме тулы җыентыгы, һәм ул саф килеш сакланган, чөнки тәҗрибә белән пычранмаган. Соңрак көлке булып чыгачак без уйлаган һәрнәрсә, һичшиксез, шул башка кергән.
Бу фикерләргә ничек ирешергә? Түбәндәге фикерләү эксперименты ярдәмендә. Берникадәр вакыт Африкада ялланган гаскәри, берникадәр вакыт Непалда табиб, берникадәр вакыт Майамидагы төнге клуб менеджеры булып эшләгән заманча Конрад персонажын күз алдыгызга китерегез. Төгәл детальләр мөһим түгел бары тик тормышны күп күргән кеше. Хәзер бу кешенең башындагы фикерләрне шәһәр янындагы яхшы тәрбияле уналты яшьлек кызның башындагы фикерләр белән чагыштырып карагыз. Аның кызны шокка салырлык нинди фикерләре бар? Ул дөньяны белә; ә кыз хәзерге табуларны белә, яки ким дигәндә аларны гәүдәләндерә. Берсеннән икенчесен алыгыз, һәм нәтиҗәдә без әйтә алмаган нәрсә калачак.
Механизм
Без әйтә алмаган нәрсәне ачыклауның тагын бер юлын уйлап таба алам: табуларның ничек барлыкка килүенә күз салу. Әхлакый модалар ничек туа һәм ни өчен кабул ителә? Әгәр без бу механизмны аңлый алсак, аны үз заманыбызда да күрә алырбыз, бәлки.
Әхлакый модалар гади мода кебек барлыкка килми сыман. Гади модалар һәркем ниндидер абруйлы кешенең көйсезлеген кабатлаганда очраклы рәвештә туа кебек. Унбишенче гасыр ахырында Европада киң борынлы аяк киеменә мода Франция короле Карл VIII-нең бер аягында алты бармак булганга башланган. Гари исеменә мода актер Фрэнк Купер Индианадагы корыч кою шәһәренең исемен үзенә алгач башланган. Әхлакый модалар күбрәк белә торып ясалган кебек. Әгәр без әйтә алмый торган нәрсә булса, еш кына бу ниндидер төркемнең безнең сөйләвебезне теләмәве аркасында була.
Бу тыю төркем тынычсызланганда иң көчле булачак. Галилей ситуациясенең ирониясе шунда иде: ул Коперник фикерләрен кабатлаган өчен бәлага тарыды. Коперник үзе исә эләкмәде. Чынлыкта, Коперник собор канонигы булган һәм китабын Рим папасына багышлаган. Ләкин Галилей заманында чиркәү Контрреформация чорында иде һәм ортодоксаль булмаган фикерләрдән күпкә ныграк курка иде.
Табуны башлап җибәрү өчен, төркем көчсезлек белән хакимият арасында урталыкта торырга тиеш. Үзенә ышанган төркемгә аны яклау өчен табулар кирәк түгел. Американнар яки инглизләр турында мыскыллап сүз әйтү килешсез саналмый. Шул ук вакытта төркем табуны мәҗбүри итәрлек дәрәҗәдә көчле дә булырга тиеш. Бу язма язылган вакытта копрофиллар үз кызыксынуларын яшәү рәвеше дәрәҗәсенә күтәрерлек дәрәҗәдә күпсанлы яки дәртле түгел кебек.
Минем уйлавымча, әхлакый табуларның иң зур чыганагы бер якның өстенлеге бик аз гына булган хакимият көрәше булып чыгачак. Менә шунда сез табуларны мәҗбүр итәрлек көчле, ләкин аларга мохтаҗ булырлык дәрәҗәдә зәгыйфь төркемне табарсыз.
Күпчелек көрәшләр, алар чынлыкта нәрсә турында гына булмасын, көндәш идеяләр арасындагы көрәш итеп күрсәтеләчәк. Инглиз Реформациясе төбендә байлык һәм хакимият өчен көрәш иде, ләкин ул ахыр чиктә инглизләрнең җаннарын Римның бозучы тәэсиреннән саклап калу өчен көрәш буларак күрсәтелде. Кешеләрне берәр идея өчен сугышка күтәрү җиңелрәк. Һәм кайсы як җиңсә дә, аларның идеяләре дә җиңгән дип саналачак, гүя Ходай шул якны җиңүче итеп сайлап, үзенең килешүен белдерергә теләгән кебек.
Без еш кына Икенче бөтендөнья сугышын ирекнең тоталитаризм өстеннән җиңүе дип уйларга яратабыз. Советлар Союзының да җиңүчеләрнең берсе булуын уңайлы гына онытабыз.
Мин көрәшләр беркайчан да идеяләр өчен булмый дип әйтмим, бары тик алар шундый булса да, булмаса да, һәрвакыт идеяләр турында кебек күрсәтеләчәк. Һәм соңгы, ташланган модадан да модасызрак нәрсә булмаган кебек, иң соңгы җиңелгән көндәшнең принципларыннан да ялгышрак нәрсә юк. Сынлы сәнгать Гитлерның да, Сталинның да хуплавыннан хәзер генә айнып килә. [8]
Әхлакый модалар кием модасыннан башка чыганаклардан барлыкка килсә дә, аларны кабул итү механизмы бик охшаш. Беренче кабул итүчеләрне амбицияләр этәрәчәк: гади халыктан аерылып торырга теләгән үз-үзләрен шәп дип санаучы кешеләр. Мода ныгып урнашкан саен, аларга курку хисе белән кузгатылган икенче, күпкә зуррак төркем кушылачак. [9] Бу икенче төркем моданы аерылып торырга теләгәннән түгел, ә аерылып торудан курыкканнан кабул итә.
Шуңа күрә сез нәрсә әйтә алмавыбызны ачыкларга теләсәгез, мода механизмына карагыз һәм аның нәрсәне әйтеп булмаслык итәчәген алдан әйтергә тырышыгыз. Нинди төркемнәр көчле, ләкин тынычсыз, һәм алар нинди фикерләрне бастырырга теләр иде? Күптән түгел булган көрәштә җиңелгән якта калып, нинди фикерләр үз абруен югалтты? Үз-үзен шәп дип саный торган кеше алдагы модалардан (мәсәлән, ата-анасыннан) аерылырга теләсә, аларның нинди фикерләрен кире кагарга омтылыр иде? Гадәти фикерле кешеләр нәрсә әйтергә курка?
Бу алым безгә әйтеп булмый торган барлык нәрсәләрне табарга ярдәм итмәс. Мин күптән түгел булган көрәш нәтиҗәсе булмаган кайбер нәрсәләрне уйлап таба алам. Безнең күп кенә табуларыбыз үткәннең тирәнлекләренә тамыр җәйгән. Ләкин бу алым, алдагы дүртәү белән бергә, уйлап булмый торган шактый күп фикерләрне ачыкларга ярдәм итәчәк.
Ни өчен
Кайберәүләр сорар: нигә моны эшләргә кирәк? Нигә белә торып ямьсез, абруйсыз фикерләр арасында казынырга? Нигә ташлар астын казырга?
Беренчедән, мин моны балачакта таш асларын актарган сәбәп аркасында эшлим: гади кызыксыну. Һәм мин аеруча тыелган нәрсәләргә кызыксынам. Үземә күрергә һәм үземә карар итәргә ирек бирегез.
Икенчедән, мин моны ялгышу фикерен яратмаганга эшлим. Әгәр башка дәверләр кебек үк, без дә соңрак көлке күренәчәк нәрсәләргә ышанабыз икән, мин аларның нәрсә икәнен белергә телим, һәрхәлдә, аларга ышанудан үземне саклап кала алыйм.
Өченчедән, мин моны акыл өчен файдалы булганга эшлим. Яхшы эшләр эшләү өчен теләсә кая бара ала торган акыл кирәк. Һәм сезгә бигрәк тә барырга ярамаган җиргә бару гадәте булган акыл кирәк.
Бөек эшләр гадәттә башкалар күрми калдырган фикерләрдән үсә, һәм күз алдына да китереп булмый торган фикер кебек читтә калган бернәрсә дә юк. Мәсәлән, табигый сайланыш. Ул бит бик гади. Ни өчен аны моңарчы беркемнең дә башына китермәгән? Моның сәбәбе бик ачык. Дарвин үзе үз теориясенең нәтиҗәләрен сак кына урап узган. Ул вакытын үзен атеистлыкта гаепләүчеләр белән бәхәсләшүгә түгел, ә биология турында уйлануга багышларга теләгән.
Фәннәрдә, аеруча, гомуми кабул ителгән фаразларны шик астына куя белү зур өстенлек. Галимнәрнең, яки ким дигәндә яхшыларының эш ысулы нәкъ шундый: гадәти зирәклек җимерелгән урыннарны эзләгез, аннары ярыкларны ачып җибәреп, астында нәрсә барын карарга тырышыгыз. Яңа теорияләр менә шуннан чыга.
Башкача әйткәндә, яхшы галим гадәти акылны санга сукмый калмый гына, аны җимерергә махсус көч куя. Галимнәр бәла эзләп йөриләр. Бу теләсә кайсы галимнең эш алымы булырга тиеш, ләкин табигый фәннәр галимнәре ташлар астын актарырга күпкә әзеррәк күренә. [10]
Ни өчен? Бәлки, галимнәр гади генә итеп әйткәндә акыллырактыр; күпчелек физиклар, кирәк булса, француз әдәбияты буенча кандидатлык программасын үтә алыр иде, ләкин француз әдәбияты профессорларының бик азы гына физика буенча кандидатлыкны тәмамлый алыр иде. Яисә төгәл фәннәрдә теорияләрнең дөрес яки ялган булуы ачыграк күренгәнгәдер, һәм бу галимнәрне кыюрак итә. (Яисә, төгәл фәннәрдә теорияләрнең дөрес яки ялган булуы ачыграк күренгәнгә, галим булып эшкә урнашу өчен яхшы сәясәтче түгел, ә акыллы булырга кирәк булгангадыр.)
Сәбәбе нинди генә булса да, интеллект белән шаккатырлык фикерләрне карап чыгуга әзерлек арасында ачык бәйләнеш бар кебек. Бу акыллы кешеләрнең гадәти фикерләүдәге тишекләрне актив эзләве аркасында гына түгел. Минемчә, кагыйдәләрнең аларга тәэсире башта ук азрак. Сез моны аларның киенү рәвешеннән дә күрә аласыз.
Бидгатьнең файда китерүе фәннәрдә генә түгел. Теләсә кайсы көндәшлеккә сәләтле өлкәдә башкалар курка торган нәрсәләрне күреп, сез зур җиңүгә ирешә аласыз. Һәм һәр өлкәдә, мөгаен, бик азлар гына әйтергә батырчылык иткән бидгатьләр бар. АКШ автомобиль сәнәгатендә хәзер базар өлешенең кимүе турында күп борчылалар. Ләкин сәбәп шулкадәр ачык, теләсә нинди күзәтүчән чит кеше аны бер секундта аңлата ала: алар начар машиналар ясый. Һәм алар моны шулкадәр озак эшли ки, хәзерге вакытта АКШ автомобиль брендлары антибрендларга әйләнде сез машинаны бренд өчен түгел, ә аңа карамастан сатып алырлык нәрсәгә. Кадиллак якынча 1970 елда машиналарның Кадиллагы булудан туктады. Шулай да беркем дә моны әйтергә кыймый дип уйлыйм. [11] Югыйсә бу компанияләр проблеманы хәл итәргә тырышкан булыр иде.
Уйлап та булмый торган уйларны уйларга өйрәнү фикерләрнең үзләреннән тыш та өстенлекләргә ия. Бу сузылу күнегүләре кебек. Йөгерү алдыннан сузылганда, сез гәүдәгезне йөгергәндә кулланачагыннан күпкә кырыйгырак халәтләргә куясыз. Әгәр сез кешеләрнең чәчләрен үрә торырлык дәрәҗәдә кысалардан тыш уйлый аласыз икән, кешеләр инновацион дип атаган кысалардан читкә ясалган кечкенә адымнар сезгә бернинди кыенлык тудырмаячак.
Pensieri Stretti
Әйтеп булмый торган нәрсәне тапсагыз, аны нәрсә эшләтәсез? Минем киңәшем: аны әйтмәгез. Яки, ким дигәндә, үз сугышларыгызны сайлап алыгыз.
Күз алдыгызга китерегез: киләчәктә сары төсне тыю буенча хәрәкәт барлыкка килә. Нәрсәне булса да сарыга буяу турындагы тәкъдимнәр «сарычыл» (yellowist) дип гаепләнә, бу төсне яратуда шикләнелгән теләсә кем дә шулай атала. Кызгылт сарыны яратучыларга түзеп карыйлар, ләкин шикләнеп карыйлар. Сез сары төстә бернинди начарлык та юклыгын аңлыйсыз, ди. Әгәр сез моны һәркайда сөйләп йөрсәгез, сезне дә «сарычыл» дип гаепләячәкләр, һәм сез анти-сарычылар белән күп бәхәсләшергә мәҗбүр булачаксыз. Әгәр сезнең тормыш максатыгыз сары төсне аклау булса, бу сезгә кирәк нәрсәдер, бәлки. Ләкин сезне күбесенчә башка сораулар кызыксындырса, сарычыл тамгасы сезне төп эшегездән читләштерәчәк кенә. Идиотлар белән бәхәсләшсәң, үзең дә идиотка әйләнәсең.
Иң мөһиме нәрсә теләсәң, шуны әйтә алу түгел, ә нәрсә теләсәң, шуны уйлый алу. Һәм әгәр сез үзегезне һәр уйлаган нәрсәне әйтергә тиеш дип хис итсәгез, бу сезгә «килешмәгән» уйларны уйларга комачауларга мөмкин. Минемчә, капма-каршы сәясәтне тоту яхшырак. Уйларыгыз белән сүзләрегез арасында ачык чик сызыгыз. Башыгыз эчендә барысы да рөхсәт ителә. Мин үз башымда күз алдына китерә алган иң котычкыч уйларны хупларга тырышам. Ләкин яшерен җәмгыятьтәге кебек, бина эчендә булган бернинди нәрсә турында да чит кешеләргә сөйләргә ярамый. Сугыш клубының беренче кагыйдәсе: сез беркайчан да Сугыш клубы турында сөйләмисез.
Милтон 1630 елларда Италиягә барырга җыенганда, Венециядә илче булып эшләгән сэр Генри Вуттон аңа аның шигаре «i pensieri stretti & il viso sciolto» булырга тиеш дип әйткән. Яшерен уйлар һәм ачык йөз. Һәркемгә елмаегыз, ләкин нәрсә уйлаганыгызны сөйләмәгез. Бу зирәк киңәш иде. Милтон бәхәсләшергә яратучы кеше иде, ә Инквизиция ул вакытта бераз тынычсыз иде. Ләкин, минемчә, Милтонның хәле белән безнеке арасындагы аерма дәрәҗәдә генә. Һәр чорның үз бидгатьләре бар, һәм сезне алар өчен төрмәгә утыртмасалар да, ким дигәндә бу сезне төп эшегездән тулысынча читләштерерлек җитди бәлагә китерәчәк.
Дәшми калу куркаклык кебек тоела, таныйм. Саентологларның үз тәнкыйтьчеләрен ничек эзәрлекләве [12], яки Израиль яклы төркемнәрнең Израильдәге кеше хокукларын бозуларга каршы чыккан кешеләр турында «досье җыюлары» [13], яисә DMCA-ны бозган өчен кешеләр өстеннән судка бирүләре [14] турында укыгач, күңелемнең бер өлеше: «Ярар, тинтәкләр, карап карыйк әле», дип әйтергә тели. Проблема шунда: әйтеп булмый торган нәрсәләр бик күп. Әгәр аларның бөтенесен дә әйтсәгез, чын эшегез өчен вакытыгыз калмаячак. Сезгә Ноам Хомскийга әйләнергә туры киләчәк. [15]
Әмма үз фикерләреңне сер итеп саклауның начар ягы шул: син фикер алышуның өстенлекләрен югалтасың. Нинди дә булса фикер турында сөйләшү яңа фикерләр тууга китерә. Шуңа күрә иң кулай юл, булдыра алсагыз — ачыктан-ачык сөйләшә алырлык берничә ышанычлы дустыгыз булу. Бу яңа фикерләр үстерү ысулы гына түгел; бу дуслар сайлау өчен дә яхшы кагыйдә. Сез ачуланырлар дип курыкмыйча бидгать (мөртәт) фикерләр әйтә алырлык кешеләр — иң кызыклы шәхесләр дә булып чыга.
Viso Sciolto?
Минемчә, безгә viso sciolto (ачык йөз) караганда pensieri stretti (яшерен уйлар) күбрәк кирәкмидер. Бәлки, иң яхшы алым — үз заманыңдагы фанатизм белән килешмәвеңне ачык күрсәтү, әмма нәкъ нәрсә белән килешмәвеңне артык ачыклап тормаудыр. Фанатиклар сезне бәхәскә тартырга тырышыр, әмма сез аларга җавап бирергә бурычлы түгел. Әгәр алар: «Сез безнең беләнме, әллә безгә каршымы?» — дип сорап, мәсьәләне үз шартларында карарга мәҗбүр итсәләр, сез һәрвакыт: «Икесе дә түгел», — дип кенә җавап бирә аласыз.
Тагын да яхшырагы: «Мин әлегә карар кылмадым», — дип әйтегез. Бер төркем Ларри Саммерсны шундый хәлгә куярга тырышкач, ул нәкъ шулай эшләгән дә. Соңрак ул моны: «Мин лакмус тестлары уздырмыйм», — дип аңлатты. [16] Кешеләр ярсып бәхәсләшкән күп кенә сораулар чынлыкта шактый катлаулы. Җавапны тиз табу өчен бернинди бүләк тә каралмаган.
Әгәр анти-сарычылар бөтенләй чиктән аша башласалар һәм сез каршы торырга теләсәгез, моны үзегезне сарычылыкта гаепләтмичә генә эшләү юллары бар. Борынгы гаскәрдәге укчылар кебек, сез дошманның төп көчләре белән турыдан-туры бәрелешүдән качарга тиешсез. Иң яхшысы — аларга ерактан ук атып тынгылык бирмәү.
Моның бер юлы — бәхәсне абстракциянең бер баскычына өскәрәк күтәрү. Әгәр гомумән цензурага каршы чыгыш ясасагыз, кемдер цензурага дучар итәргә тырышкан китапта яки фильмда булган теләсә кайсы бидгатьлектә гаепләнүдән котылып кала аласыз. Тамгаларга (ярлыкларга) мета-тамгалар белән һөҗүм итәргә була: фикер алышуга юл куймас өчен тамгалар куллану гадәтен фаш итүче тамгалар белән. «Сәяси корректлык» терминының таралуы сәяси корректлыкның ахыры башлануын аңлата иде, чөнки ул кешеләргә бу күренешне, ул кысрыкларга теләгән конкрет карашларда гаепләнмичә, бөтен килеш тәнкыйть итәргә мөмкинлек бирде.
Каршы һөҗүм ясауның тагын бер юлы — метафора куллану. Артур Миллер Салем җен карчыклары өстеннән суд процесслары турында «Авыр сынау» (The Crucible) пьесасын язып, Америкага каршы эшчәнлекне тикшерү комитетының абруен какшатты. Ул беркайчан да комитетка турыдан-туры ишарә ясамады һәм шул рәвешле аларга җавап кайтару мөмкинлеге калдырмады. Комитет нәрсә эшли ала иде соң — Салемдагы сихерчеләрне эзәрлекләүне якларгамы? Шул ук вакытта Миллерның метафорасы шулкадәр тирән утырды ки, хәзергә кадәр бу комитетның эшчәнлеген еш кына «җен карчыкларына ау» дип атыйлар.
Иң яхшысы, мөгаен — юмор. Фанатиклар, нинди генә идея белән янмасыннар, беркайчан да юмор хисенә ия булмыйлар. Алар шаяруларга тиешенчә җавап бирә алмый. Алар көлке мәйданында тимераяк шугалагына менгән атлы алпавыт (рыцарь) кебек хәлсез. Мәсәлән, Виктория чоры әдәплелеге дә, күрәсең, нигездә аңа көлке итеп карау аша җиңелгән. Аның сәяси корректлык рәвешендә кабат тууы да шулай ук. «Мин "Авыр сынау"ны яза алганыма шатмын, — дип язган иде Артур Миллер, — әмма үткәнгә күз салып, еш кына бу хәлгә лаек булган абсурд комедия иҗат итәрлек холкым булмавына үкенәм». [17]
ABQ
Бер голланд дустым миңа Нидерландны түземле (толерант) җәмгыять үрнәге итеп алырга тәкъдим итә. Дөрес, аларда чагыштырмача фикер иреге буенча озак традиция бар. Гасырлар дәвамында түбән җирләр башка беркайда да әйтеп булмый торган нәрсәләрне сөйләү өчен сыену урыны булып торды, һәм бу төбәкнең фән һәм сәнәгать үзәгенә әверелүенә ярдәм итте (ә алар күпчелек кеше уйлаганнан да озаграк бер-берсе белән тыгыз бәйләнгән иде). Французлар үзенеке дип санаса да, Декарт үз уйларының күбесен Нидерландта чакта формалаштырган.
Шулай да миндә шик туа. Голландлар үз тормышларын бугазга кадәр кагыйдәләргә һәм тәртипләргә күмелеп яши кебек. Анда эшләргә ярамаган нәрсәләр бик күп; әйтеп булмый торган бернәрсә дә юк дип әйтеп буламы соң?
Әлбәттә, аларның киң карашлылыкны бәяләве бернинди гарантия бирми. Кем үзен тар карашлы дип саный соң? Шәһәр читендә яшәүче без уйлап чыгарган шул гыйффәтле туташ та үзен киң карашлы дип саный. Аны шулай булырга өйрәтмәгәннәрмени? Теләсә кемнән сорагыз, алар барысы да бер үк нәрсәне әйтер: алар бик тә киң карашлы, әмма чыннан да ярамаган нәрсәләргә карата чик куялар. (Кайбер төркемнәр «ярамаган» сүзен хөкем итүче сүз дип кабул итеп, аның урынына «тискәре» яки «җимергеч» кебек нейтральрәк яңгыраган эвфемизм кулланырга мөмкин).
Кешеләр математиканы белмәгәндә, алар моны аңлый, чөнки тестларда ялгыш җаваплар алалар. Әмма кешеләр фикер ирегенә сәләтсез булганда, алар моны сизми. Киресенчә, үзләрен бөтенләй башкача дип уйлыйлар. Онытмагыз, моданың табигате шундый: ул күзгә күренми. Юкса ул эшли алмас иде. Аның тәэсирендә булган кешегә мода мода булып күренми. Бу бары тик дөрес эш итү рәвеше булып кына тоела. Бары тик читтән караганда гына без кешеләрнең нәрсә «дөрес» дигән төшенчәсендәге тирбәнешләрне күрәбез һәм аларны мода дип таный алабыз.
Вакыт безгә андый ераклыкны (дистанцияне) бушлай бирә. Чыннан да, яңа модалар килү белән искеләре җиңел күренә башлый, чөнки чагыштырганда алар бик көлке булып тоела. Маятникның бер чигеннән икенче чиге аеруча ерак булып күренә.
Ләкин үз чорыңдагы моданы күрү өчен аңлы тырышлык кирәк. Сезгә дистанция бүләк итәрлек вакыт булмаганда, сез үзегез дистанция ясарга тиешсез. Төркемнең бер өлеше булу урынына, аннан мөмкин кадәр ераграк торыгыз һәм аның ни эшләгәнен күзәтегез. Һәм нинди дә булса фикер кысрыкланганда аеруча игътибарлы булыгыз. Балалар һәм хезмәткәрләр өчен интернет-фильтрлар еш кына порнография, көч куллану һәм нәфрәт сүзләре (hate speech) булган сайтларны яба. Нәрсә порнография һәм көч куллану санала? Һәм «нәфрәт сүзе» нәкъ менә нәрсә ул? Бу 1984 китабыннан алынган гыйбарәгә охшаган.
Мондый тамгалар — мөгаен, иң зур тышкы билгедер. Әгәр берәр фикер ялган булса, бу — аның турында әйтеп була торган иң начар нәрсә. Аны бидгать дип атауның кирәге юк. Әгәр ул ялган түгел икән, аны тыярга ярамый. Шуңа күрә сез фикерләргә «х-чыл» яки «у-ик» дип һөҗүм иткәннәрен күрсәгез (х һәм у урынына хәзерге кыйммәтләрегезне куегыз), 1630 елдамы яки 2030 елдамы — бу ниндидер нәрсәнең дөрес түгеллегенә ачык билге. Мондый тамгаларның кулланылганын ишеткәч, моның сәбәбен сорагыз.
Аеруча үзегезнең аларны кулланганыгызны ишетсәгез. Сез читтән карарга өйрәнергә тиеш булган нәрсә — төркем генә түгел. Сез үз фикерләрегезгә дә читтән карый белергә тиешсез. Сүз уңаеннан, бу бернинди дә радикал идея түгел; бу — балалар белән өлкәннәр арасындагы төп аерма. Бала арыганлыктан ачуланганда, ул үзе белән нәрсә булганын аңламый. Өлкән кеше исә: «Ярар, игътибар итмә, мин бары тик арыдым», — дип әйтерлек дәрәҗәдә үзен читкә ала белә. Ни өчен кеше нәкъ шундый ук юл белән әхлакый модаларның йогынтысын танырга һәм кире кагарга өйрәнә алmasын, мин аңламыйм.
Әгәр ачык фикер йөртергә теләсәгез, сезгә шушы өстәмә адымны ясарга туры киләчәк. Әмма бу кыенрак, чөнки сез хәзер социаль гадәтләргә ияреп түгел, ә аларга каршы эшлисез. Үзегезнең начар кәефегезне җиңә алырлык дәрәҗәгә җитеп үсүне барысы да хуплый. Әмма җәмгыятьнең начар кәефен җиңә алырлык дәрәҗәгә кадәр үсүегезне бик азлар хуплый.
Үзең су булганда, дулкынны ничек күреп булсын? Һәрвакыт шикләнегез һәм сораулар бирегез. Бердәнбер саклану юлы шул. Нәрсә турында сөйләргә ярамый? Һәм ни өчен?
Әлеге эссенең караламаларын укыганнары өчен Сара Харлинга, Тревор Блэквеллга, Джессика Ливингстонга, Роберт Морриска, Эрик Реймондка һәм Боб ван дер Зваанга, шулай ук бидгатьлек турында әңгәмәләр өчен Лиза Рэндаллга, Джеки Макдоноуга, Райан Стэнлига һәм Джоэл Рейнига рәхмәт белдерәм. Әлбәттә, алар бу эсседә белдерелгән фикерләр өчен, һәм бигрәк тә анда белдерелмәгән фикерләр өчен бернинди дә җаваплылык йөртмиләр.