Өзіңіздің ескі суретіңізді көріп, сол кездегі түріңізден ыңғайсызданған кезіңіз болды ма? Шынымен де солай киінгенбіз бе? Иә, солай киіндік. Әрі қаншалықты күлкілі көрінгенімізді мүлде білмедік. Сәннің табиғаты сондай, ол көзге көрінбейді тура соның үстінде зырлап жүрген бәрімізге Жердің қозғалысы көрінбейтіні сияқты.
Мені қорқытатыны моральдық сән де бар. Олар да дәл сондай ерікті, әрі көптеген адамдар үшін дәл солай көзге көрінбейді. Бірақ олар әлдеқайда қауіпті. Сән жақсы дизайн деп қателесіп қабылданады; ал моральдық сән ізгілік деп қателесіп қабылданады. Оғаш киінсеңіз, сізге күледі. Ал моральдық сәнді бұзсаңыз, жұмыстан қуылуыңыз, қоғамнан шеттетілуіңіз, түрмеге жабылуыңыз немесе тіпті өлтірілуіңіз мүмкін.
Егер сіз уақыт машинасымен өткенге саяхаттай алсаңыз, қайда барсаңыз да бір нәрсе айдан анық болар еді: аузыңызға ие болуыңыз керек. Біз зиянсыз деп санайтын пікірлер сол кезде басыңызға үлкен пәле тілеп алуы мүмкін еді. Мен қазірдің өзінде кем дегенде он жетінші ғасырдағы Еуропаның көп бөлігінде мені үлкен пәлеге ұшырататын, әрі Галилей оны айтқан кезде оның басына шынымен де үлкен пәле болған бір сөзді айтып та үлгердім Жер қозғалады дегенді. [1]
Бұл бүкіл тарих бойындағы тұрақты құбылыс сияқты: әр дәуірде адамдар мүлде ақылға қонымсыз нәрселерге сенген, әрі оларға қатты сенгені сонша оған қарсы бірдеңе айтсаңыз, басыңыз пәлеге қалатын еді.
Біздің заманымыз өзгеше ме? Тарихты аз да болса оқыған кез келген адам үшін жауап анық: дерлік жоқ. Біздің дәуіріміз бәрін дұрыс түсінген алғашқы дәуір болса, бұл таңғажайып кездейсоқтық болар еді.
Болашақтағы адамдарға күлкілі көрінетін нәрселерге қазір сеніп жүрміз деген ой қызықтырады. Уақыт машинасымен бізге қонаққа келетін біреу нені байқамай айтып қоюдан сақтануы керек болар еді? Міне, менің осы жерде зерттегім келетіні осы. Бірақ мен жұртты күннің кезекті күпірлігімен таңғалдырудан да зор нәрсе жасағым келеді. Кез келген дәуірде айтуға болмайтын нәрселерді анықтаудың жалпы тәсілдерін тапқым келеді.
Конформист сынағы
Сынақтан бастайық: өз ортаңызда, қатарластарыңыздың алдында айтуға жүрексінетін қандай да бір пікіріңіз бар ма?
Егер жауабыңыз «жоқ» болса, тоқтап, осы туралы ойланғыңыз келер. Егер сенетін барлық нәрсеңіз сіз сенуге тиіс нәрселер ғана болса, бұл жай ғана сәйкестік болуы мүмкін бе? Мүмкіндігі аз. Шамасы, сіз тек өзіңізге айтылғанды ғана ойлайсыз.
Екінші балама нұсқа сіз әрбір сұрақты өз бетіңізше саралап, қазіргі уақытта дұрыс деп саналатын жауаптармен дәлме-дәл келетін нәтижеге келген болуыңыз мүмкін. Бұл екіталай болып көрінеді, өйткені сізге дәл сол қателіктерді де жасауға тура келер еді. Карта жасаушылар карталарына басқа біреу көшіріп алғанын білу үшін әдейі шамалы қателіктер жібереді. Егер басқа картада да дәл сол қателік болса, бұл бұлтартпас дәлел.
Тарихтағы кез келген басқа дәуір сияқты, біздің моральдық картамызда да бірнеше қателік бар екені сөзсіз. Ал дәл сондай қателіктерді жасайтын кез келген адам мұны кездейсоқ жасамаған болар. Бұл 1972 жылы клеш шалбар киюді тамаша идея деп өз бетінше шештім деп мәлімдеген біреудің сөзі сияқты болар еді.
Егер сіз қазір сенуге тиіс барлық нәрсеге сенсеңіз, Азамат соғысына дейінгі Оңтүстіктің плантация иелері арасында немесе 1930-жылдардағы Германияда тіпті, 1200 жылдардағы моңғолдардың арасында өссеңіз де, сенуге тиіс болған барлық нәрсеге сенбейтініңізге қалай сенімді бола аласыз? Үлкен ықтималдықпен, дәл солай сенер едіңіз.
«Қоғамға жақсы бейімделген» сияқты терминдер дәуірінде дауыстап айтуға батпайтын нәрселерді ойласаңыз, сізде бір кінәрат бар деген түсінік болған сияқты. Бұл теріс түсінік секілді. Егер сіз дауыстап айтуға батпайтын нәрселерді ойламасаңыз, сізде шынымен де бір кінәрат бар болуы әбден мүмкін.
Бәле
Біз нені айта алмаймыз? Мұндай идеяларды табудың бір жолы жай ғана адамдардың айтып, соның кесірінен басына пәле тілеп алатын нәрселеріне қарау. [2]
Әрине, біз тек айтуға болмайтын нәрселерді ғана іздеп отырған жоқпыз. Біз шындық болып табылатын немесе кем дегенде шындық болу ықтималдығы жоғары болғандықтан сұрақ ашық қалуға тиіс айтуға болмайтын нәрселерді іздеп жатырмыз. Бірақ адамдар айтқаны үшін пәлеге қалатын көптеген нәрселер осы екінші, төменірек шектен өтуі мүмкін. Ешкім 2 + 2 = 5 деп айтқаны үшін немесе Питтсбургтегі адамдардың бойы он фут деп айтқаны үшін пәлеге қалмайды. Мұндай анық жалған мәлімдемелер әзіл ретінде, не болмаса ең нашар жағдайда есі ауысқандықтың белгісі ретінде қабылдануы мүмкін, бірақ олар ешкімнің ашуын тудырмайды. Адамдарды ашуландыратын мәлімдемелер басқалар сеніп қала ма деп қауіптенетін мәлімдемелер. Менің ойымша, адамдарды ең қатты ашуландыратыны шындық болып шыға ма деп қауіптенетін нәрселер.
Егер Галилей Падуадағы адамдардың бойы он фут десе, ол зиянсыз біртүрлі адам ретінде қабылданар еді. Жер күнді айналады деу басқа мәселе еді. Шіркеу бұл адамдарды ойландыратынын білді.
Әрине, өткенге көз жіберсек, бұл тәжірибелік ереже жақсы жұмыс істейді. Кезінде адамдар басына пәле тілеп алған көптеген мәлімдемелер қазір зиянсыз болып көрінеді. Сондықтан болашақтан келген қонақтардың бүгінде адамдарды пәлеге қалдыратын мәлімдемелердің кем дегенде кейбіреуімен келісуі әбден мүмкін. Бізде Галилейлер жоқ па? Олай болуы екіталай.
Оларды табу үшін, адамдарды пәлеге қалдыратын пікірлерді қадағалап, бұл шындық болуы мүмкін бе деп сұрай бастаңыз. Жарайды, бұл күпірлік болуы мүмкін (немесе оның кез келген заманауи баламасы), бірақ ол сонымен бірге шындық болуы да мүмкін бе?
Күпірлік
Дегенмен, бұл бізге барлық жауапты бере қоймайды. Белгілі бір идея үшін әлі ешкім пәлеге қалып үлгермеген болса ше? Егер қандай да бір идея соншалықты қауіпті әрі даулы болғандықтан, ешкім оны көпшілік алдында айтуға батпаса ше? Оларды қалай таба аламыз?
Тағы бір тәсіл сол «күпірлік» деген сөздің ізіне түсу. Тарихтың әрбір кезеңінде біреу олардың шын-өтірігін сұрап үлгермей тұрып-ақ, мәлімдемелердің үнін өшіру үшін тағылатын айдарлар болған сияқты. Батыс тарихының едәуір бөлігінде «құдайға тіл тигізу», «киеліні қорлау» және «күпірлік» сондай таңбалар болды, дәл солай соңғы уақытта «әдепсіз», «орынсыз» және «антиамерикалық» деген сөздер қолданылды. Қазір бұл айдарлар өз күшін жоғалтты. Олар әрдайым солай болады. Қазір олар көбіне мысқылмен қолданылады. Бірақ өз уақытында олардың нақты күші болды.
Мысалы, «дефетист» (жеңілісшіл) деген сөздің қазір айтарлықтай саяси астары жоқ. Бірақ 1917 жылы Германияда бұл келіссөз арқылы бейбітшілікке қол жеткізуді қолдағандарды тазарту кезінде Людендорф қолданған қару болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында бұл сөзді Черчилль мен оның жақтастары қарсыластарының аузын жабу үшін кеңінен пайдаланды. 1940 жылы Черчилльдің агрессивті саясатына қарсы кез келген уәж «дефетистік» болды. Бұл дұрыс па еді, әлде бұрыс па? Ең дұрысы, ешкім бұл сұрақты қоятындай деңгейге жете алмады.
Бүгінде бізде де мұндай айдарлар бар, әрине, әрі өте көп, әмбебап «орынсыздан» бастап, үрей тудыратын «жік салатынға» дейін. Кез келген дәуірде мұндай айдарлардың не екенін адамдар өздері келіспейтін идеяларды өтірік деп атаудан бөлек, тағы қалай атайтынына қарап-ақ оңай түсінуге болады. Саясаткер өз қарсыласы қателесіп отыр десе, бұл ашық сын, бірақ ол бір мәлімдемені жалған деп дәлелдеудің орнына «жік салатын» немесе «нәсілдік тұрғыдан сезімтал емес» деп шабуылдаса, біз назар аудара бастауымыз керек.
Сонымен, біздің тыйымдарымыздың қайсысына болашақ ұрпақ күлетінін анықтаудың тағы бір жолы айдарлардан бастау. Бір айдарды алыңыз мысалы, «сексистік» және солай аталуы мүмкін кейбір идеяларды ойлап көріңіз. Содан кейін олардың әрқайсысы үшін: бұл шындық болуы мүмкін бе деп сұраңыз.
Жай ғана идеяларды кездейсоқ тізе беру керек пе? Иә, өйткені олар шын мәнінде кездейсоқ болмайды. Ойға бірінші келетін идеялар ең ақылға қонымдысы болады. Олар сіз бұрыннан байқаған, бірақ өзіңізге ойлауға рұқсат бермеген нәрселер болады.
1989 жылы бір тапқыр зерттеушілер өкпе обырының белгілерін табу үшін кеуде қуысының суреттерін қарап жатқан радиологтардың көз қозғалысын бақылады. [3] Олар радиологтар қатерлі ісік зақымдануын байқамай қалған күннің өзінде олардың көздері әдетте сол жерге тоқтайтынын анықтады. Мидың бір бөлігі ол жерде бірдеңе бар екенін білді; ол тек саналы білім деңгейіне дейін көтерілмеді. Менің ойымша, көптеген қызықты күпір ойлар біздің санамызда әлдеқашан қалыптасып қойған. Егер біз өзіндік цензураны уақытша өшірсек, ең бірінші солар пайда болады.
Уақыт пен кеңістік
Егер біз болашаққа көз жүгірте алсақ, олардың біздің қай тыйымымызға күлетіні айдан анық болар еді. Біз олай істей алмаймыз, бірақ соған өте жақын бір нәрсе жасай аламыз: өткенге қарай аламыз. Біздің нені қате түсініп жатқанымызды анықтаудың тағы бір жолы бұрын қалыпты болып, ал қазір ойлаудың өзі мүмкін емес болып көрінетін нәрселерге қарау.
Өткен мен бүгіннің арасындағы өзгерістер кейде шынымен де прогресті білдіреді. Физика сияқты салада, егер біз өткен ұрпақтармен келіспесек, бұл біздікі дұрыс, ал олардікі бұрыс болғандықтан. Бірақ нақты ғылымдардың айқындығынан алыстаған сайын бұл ақиқат тез әлсірей бастайды. Әлеуметтік мәселелерге келгенде, көптеген өзгерістер жай ғана сән болып шығады. Келісім жасы белдемшенің етегі сияқты өзгеріп отырады.
Біз өзімізді өткен ұрпақтарға қарағанда әлдеқайда ақылды әрі ізгірекпіз деп елестетуіміз мүмкін, бірақ тарихты неғұрлым көп оқыған сайын, бұл соғұрлым екіталай болып көрінеді. Өткен замандағы адамдар бізге өте ұқсас еді. Батырлар да емес, жабайылар да емес. Олардың идеялары қандай болса да, олар ақыл-есі дұрыс адамдар сенетіндей идеялар болды.
Міне, қызықты күпірліктердің тағы бір қайнар көзі. Қазіргі идеяларды өткен әртүрлі мәдениеттердің идеяларымен салыстырып (diff жасап), не шығатынын көріңіз. [4] Кейбіреулері қазіргі өлшемдер бойынша шошытатын болады. Жақсы, мейлі; бірақ олардың қайсысы сонымен бірге шындық болуы мүмкін?
Үлкен айырмашылықтарды табу үшін өткенге қараудың да қажеті жоқ. Біздің дәуірімізде әртүрлі қоғамдардың не дұрыс, не бұрыс екендігі туралы түсініктері бір-бірінен қатты ерекшеленеді. Сондықтан сіз басқа мәдениеттердің идеяларын біздікімен де салыстырып көре аласыз. (Мұны істеудің ең жақсы жолы оларға қонаққа бару.) Уақыт пен кеңістіктің едәуір бөлігінде зиянсыз деп саналатын, бірақ бізде тыйым салынған кез келген идея біз қателесіп отырған нәрсенің үміткері.
Мысалы, 1990-жылдардың басындағы саяси сауаттылықтың (political correctness) шарықтау шегінде Гарвард өз оқытушылары мен қызметкерлеріне, басқа нәрселермен қатар, әріптесінің немесе студентінің киіміне комплимент айту орынсыз екені жазылған брошюра таратты. Енді «жақсы көйлек» деген жоқ. Менің ойымша, бұл қағида өткен немесе қазіргі әлемдік мәдениеттер арасында сирек кездеседі. Біреудің киіміне комплимент айту ерекше әдептілік деп саналатын мәдениеттер, оны орынсыз деп санайтындардан гөрі көп шығар. Шамасы, бұл болашақтан келген саяхатшы уақыт машинасын 1992 жылғы Кембриджге (Массачусетс) бағыттаса, абайлап аулақ болуы керек болатын тыйымдардың жеңіл түріндегі бір мысалы. [5]
Кірпияз қатаңдар
Әрине, болашақта уақыт машиналары болса, оларда тек Кембриджге арналған бөлек нұсқаулық болатын шығар. Бұл әрқашан да ұсақ-түйекке тым қатаң, үтір-нүктесіне дейін қарайтын, бір әңгіме барысында грамматикаңызды да, идеяларыңызды да түзеп тастауы мүмкін жер болған. Және бұл тыйымдарды табудың тағы бір жолын ұсынады. Кірпияз қатаңдарды (prigs) табыңыз да, олардың басында не барын көріңіз.
Балалардың басы біздің барлық тыйымдарымыздың қоймасы. Балалардың ойлары жарқын және таза болуы керек деген бізге дұрыс болып көрінеді. Біз оларға беретін әлемнің бейнесі олардың дамып келе жатқан санасына сәйкес келуі үшін жай ғана жеңілдетіліп қана қоймай, балалар нені ойлауы керек деген біздің түсінігімізге сәйкес залалсыздандырылған (санитарланған). [6]
Мұны балағат сөздер мәселесінен шағын көлемде көруге болады. Қазір менің көптеген достарым балалы болып жатыр, және олардың барлығы нәресте де осы сөздерді қолдана бастамасын деп, оның көзінше «fuck» және «shit» сияқты сөздерді айтпауға тырысады. Бірақ бұл сөздер тілдің бір бөлігі және ересектер оларды үнемі қолданады. Демек, ата-аналар оларды қолданбау арқылы балаларына тіл туралы бұрыс түсінік береді. Олар неге бұлай істейді? Өйткені олар балалардың бүкіл тілді қолдануын орынды деп санамайды. Біз балалардың пәк көрінгенін ұнатамыз. [7]
Көптеген ересектер де дәл солай балаларға әлем туралы әдейі жаңылыстыратын көзқарас береді. Ең айқын мысалдардың бірі Санта Клаус. Біз кішкентай балалардың Санта Клаусқа сенуін сүйкімді деп санаймыз. Мен өзім де кішкентай балалардың Санта Клаусқа сенуін сүйкімді деп санаймын. Бірақ адам еріксіз ойланады: біз оларға бұл нәрсені олар үшін айтамыз ба, әлде өзіміз үшін бе?
Мен бұл жерде бұл идеяны қолдап немесе оған қарсы дауласып жатқан жоқпын. Ата-аналардың өз балаларының санасын сүйкімді кішкентай нәресте киімдерімен безендіргісі келуі сөзсіз заңды шығар. Мүмкін мен өзім де солай істейтін шығармын. Біздің мақсатымыз үшін маңыздысы соның салдарынан жақсы тәрбиеленген жасөспірім баланың миы біздің барлық тыйымдарымыздың азды-көпті толық жиынтығы болып табылады әрі мінсіз күйінде, өйткені олар өмірлік тәжірибемен былғанбаған. Біз кейін күлкілі болып шығатын не ойласақ та, ол дәл осы бас ішінде бар екені сөзсіз.
Бұл идеяларға қалай қол жеткіземіз? Мынадай ой эксперименті арқылы. Біраз уақыт Африкада жалдамалы әскер, біраз уақыт Непалда дәрігер, біраз уақыт Майамиде түнгі клубтың менеджері болып жұмыс істеген Конрадтың қазіргі заманғы кейіпкерін елестетіп көріңіз. Нақты егжей-тегжейі маңызды емес жай ғана өмірді көп көрген адам. Енді осы жігіттің басындағы ойларды қала маңында тұратын, тәрбиелі он алты жасар қыздың басындағы ойлармен салыстырып көріңіз. Ол қызды шошытатындай нені ойлайды? Ол әлемді біледі; ал қыз қазіргі тыйымдарды біледі немесе кем дегенде соларды бойына сіңірген. Біреуінен екіншісін алып тастаңыз, сонда шыққан нәтиже біздің айтуға болмайтын нәрселеріміз болады.
Механизм
Біз нені айта алмайтынымызды анықтаудың тағы бір жолы ойыма келеді: тыйымдардың қалай жасалатынына қарау. Моральдық сән қалай пайда болады және олар неге қабылданады? Егер біз бұл механизмді түсіне алсақ, оның біздің өз заманымызда қалай жұмыс істеп жатқанын көре аламыз.
Моральдық сән қарапайым сән сияқты қалыптаспайтын сияқты. Қарапайым сән кездейсоқ пайда болады: көпшілік қандай да бір беделді адамның қыңырлығына еліктейді. Он бесінші ғасырдың аяғында Еуропада кең тұмсықты аяқ киім сәні Франция королі Карл VIII-нің бір аяғында алты бармақ болғандықтан басталған. Гэри есіміне деген сән актер Фрэнк Купер Индиана штатындағы қатал диірмен қалашығының атауын өзіне бүркеншік ат етіп алған кезде басталды. Моральдық сән көбіне әдейі жасалатын сияқты. Біз бірдеңені айта алмайтын болсақ, көбінесе қандай да бір топ біздің оны айтқанымызды қаламағандықтан болады.
Бұл тыйым топ мазасызданған кезде ең күшті болады. Галилей жағдайының ирониясы ол Коперниктің идеяларын қайталағаны үшін пәлеге қалды. Коперниктің өзі пәлеге қалған жоқ. Шын мәнінде, Коперник шіркеу канонигі болды және өз кітабын папаға арнады. Бірақ Галилейдің кезінде шіркеу Контрреформацияның қызу ортасында болды және дәстүрден тыс идеяларға әлдеқайда көп алаңдады.
Тыйым салуды бастау үшін топ әлсіздік пен биліктің ортасында тұруы керек. Өзіне сенімді топ өзін қорғау үшін тыйымдарды қажет етпейді. Америкалықтар немесе ағылшындар туралы қорлайтын сөздер айту әдепсіздік деп саналмайды. Дегенмен, топ тыйымды орындата алатындай дәрежеде қуатты болуы керек. Копрофилдер, осы жазылып отырған сәтте, өздерінің қызығушылықтарын өмір салты деңгейіне көтеретіндей көп немесе белсенді емес сияқты.
Менің ойымша, моральдық тыйымдардың ең үлкен көзі бір тарап әрең дегенде басымдыққа ие болып тұрған билік үшін күрес болып шығады. Міне, сол жерден сіз тыйымдарды күштеп енгізе алатындай күшті, бірақ сонымен бірге оларды қажет ететіндей әлсіз топты табасыз.
Көптеген күрестер, шын мәнінде не туралы болса да, бәсекелес идеялар арасындағы күрес ретінде көрсетіледі. Ағылшын реформациясы түптеп келгенде байлық пен билік үшін күрес болды, бірақ ол ағылшындардың жанын Римнің бүлдіргіш ықпалынан сақтап қалу үшін күрес ретінде ұсынылды. Адамдарды идея үшін шайқасуға тарту оңайырақ. Қай тарап жеңсе де, олардың идеялары да жеңіске жетті деп есептеледі, тура Құдай сол тарапты жеңімпаз етіп таңдау арқылы өзінің келісімін білдіргісі келгендей.
Біз көбінесе Екінші дүниежүзілік соғысты тоталитаризмді бостандықтың жеңуі деп ойлағанды ұнатамыз. Біз Кеңес Одағының да жеңімпаздардың бірі болғанын ыңғайлы түрде ұмытып кетеміз.
Мен күрес ешқашан идеялар үшін болмайды деп айтып отырған жоқпын, тек олар шынымен солай болса да, болмаса да, әрқашан идеялар үшін күрес сияқты көрсетіледі деймін. Соңғы, лақтырылған сәннен артық сәнсіз ештеңе болмайтыны сияқты, жақында жеңілген қарсыластың қағидаларынан артық қате ештеңе жоқ. Бейнелеу өнері Гитлер мен Сталиннің екеуінің де мақұлдауынан енді ғана есін жиып келеді. [8]
Моральдық сән киім сәніне қарағанда басқа көздерден туындайтынына қарамастан, оны қабылдау механизмі өте ұқсас болып көрінеді. Оны алғаш қабылдаушыларды амбиция жетелейді: қарапайым тобырдан ерекшеленгісі келетін, өзін ерекше санайтын адамдар. Сән орныққан сайын оларға қорқыныш жетелеген екінші, әлдеқайда үлкен топ қосылады. [9] Бұл екінші топ сәнді ерекшеленгісі келгендіктен емес, ерекшеленіп қалудан қорыққандықтан қабылдайды.
Сондықтан, егер біз нені айта алмайтынымызды анықтағыңыз келсе, сән механизміне қарап, оның нені айтуға болмайтын ететінін болжауға тырысыңыз. Қандай топтар күшті, бірақ мазасыз және олар қандай идеяларды басып-жаншығысы келеді? Жақында болған күресте жеңілген жақта қалып қойғандықтан, қандай идеялардың беделі түсті? Егер өзін ерекше санайтын адам алдыңғы сәннен (мысалы, ата-анасынан) өзін ерекшелегісі келсе, ол олардың қандай идеяларын қабылдамауға бейім болады? Дәстүрлі ойлайтын адамдар нені айтудан қорқады?
Бұл әдіс бізге айтуға болмайтын барлық нәрсені тауып бермейді. Мен соңғы кездегі күрестің нәтижесі емес кейбір нәрселерді ойлай аламын. Біздің көптеген тыйымдарымыз өткеннің тереңінде тамыр жайған. Бірақ бұл тәсіл алдыңғы төртеуімен бірге ойлауға болмайтын көптеген идеяларды ашып береді.
Неге
Кейбіреулер: «Мұны істеудің не қажеті бар? Жағымсыз, беделі түскен идеяларды әдейі қазбалап не керек? Тастардың астын ақтарып қайтесіз?» деп сұрауы мүмкін.
Мен мұны, біріншіден, бала кезімде тастардың астын ақтарған себебіммен жасаймын: жай ғана қызығушылық. Әсіресе, тыйым салынған кез келген нәрсе маған өте қызық. Өз көзіммен көріп, өзім шешейін.
Екіншіден, мен мұны қателесу идеясын ұнатпағандықтан жасаймын. Егер басқа дәуірлер сияқты біз де кейін күлкілі болып көрінетін нәрселерге сеніп жүрсек, кем дегенде өзім оларға сенбеу үшін олардың не екенін білгім келеді.
Үшіншіден, бұл миға пайдалы болғандықтан жасаймын. Жақсы жұмыс істеу үшін сізге кез келген бағытта бара алатын ми керек. Әсіресе, баруға болмайтын жерлерге баруға әдеттенген ми керек.
Ұлы жетістіктер басқалар байқамай қалған идеялардан өсіп шығуға бейім, ал ойлауға тыйым салынған идеядан артық еленбей қалған идея жоқ. Мысалы, табиғи сұрыпталу. Ол соншалықты қарапайым. Неге бұрын ешкімнің ойына келмеді? Бұл тым түсінікті. Дарвиннің өзі өз теориясының салдарынан абайлап айналып өтуге тырысты. Ол өзін атеист деп айыптаған адамдармен дауласпай, уақытын биология туралы ойлануға жұмсағысы келді.
Ғылымда, әсіресе, қалыптасқан тұжырымдарға күмән келтіре білу үлкен артықшылық. Ғалымдардың, немесе кем дегенде жақсы ғалымдардың жұмыс әдісі (m.o.) дәл сондай: жалпыға ортақ түсінік бұзылған жерлерді іздеу, содан кейін сол жарықтарды ашып, астында не барын көруге тырысу. Жаңа теориялар содан туындайды.
Басқаша айтқанда, жақсы ғалым жалпыға ортақ түсінікті жай ғана елеусіз қалдырмайды, оны бұзуға ерекше күш салады. Ғалымдар өздеріне бәле іздеп жүреді. Бұл кез келген ғалымның жұмыс әдісі болуы керек, бірақ ғалымдар тастардың астын ақтаруға әлдеқайда дайын сияқты. [10]
Неліктен? Бәлкім, ғалымдар жай ғана ақылдырақ шығар; физиктердің көпшілігі, қажет болса, француз әдебиеті бойынша PhD бағдарламасын аяқтай алар еді, бірақ француз әдебиетінің аз ғана профессоры физика бойынша PhD бағдарламасынан өте алар еді. Немесе ғылымда теориялардың ақиқат немесе жалған екендігі анығырақ көрінетіндіктен, бұл ғалымдарды батылырақ етеді. (Немесе ғылымда теориялардың ақиқат немесе жалған екені анығырақ болғандықтан, ғалым болып жұмысқа орналасу үшін жай ғана жақсы саясаткер емес, шынымен ақылды болу керек шығар.)
Себебі не болса да, зерде мен шошытатын идеяларды қарастыруға дайындық арасында айқын байланыс бар сияқты. Бұл тек ақылды адамдардың қалыптасқан ойлау жүйесіндегі олқылықтарды табу үшін белсенді жұмыс істейтіндігінен ғана емес. Менің ойымша, әу бастан-ақ қасаң қағидалар оларға азырақ ықпал етеді. Мұны олардың киіну мәнерінен де байқауға болады.
Күпірліктің жемісін тек ғылымда ғана көрмейсіз. Кез келген бәсекелестік салада басқалар көруге батпайтын нәрселерді көру арқылы сіз үлкен ұтысқа ие бола аласыз. Әр салада айтуға батылы баратындар аз күпірліктер бар шығар. АҚШ автокөлік өнеркәсібінде нарықтағы үлестің төмендеуі туралы қазір көптеген алаңдаушылық бар. Бірақ себебі соншалықты анық, кез келген бақылампаз адам оны бір секундта түсіндіріп бере алады: олар жаман көліктер жасайды. Және мұны соншалықты ұзақ уақыт жасағаны сонша қазіргі уақытта АҚШ көлік брендтері анти-брендтерге айналды яғни оның арқасында емес, оған қарамастан көлік сатып алатын нәрсеге айналды. Кадиллак шамамен 1970 жылы көліктердің «Кадиллагы» болуын тоқтатты. Бірақ мен мұны ешкім дауыстап айтуға батпайды деп ойлаймын. [11] Әйтпесе, бұл компаниялар мәселені шешуге тырысар еді.
Ойлауға болмайтын ойларды ойлауға өзіңізді жаттықтырудың пайдасы ойлардың өзінен де асып түседі. Бұл созылу жаттығуы (стретчинг) сияқты. Жүгіру алдында денені созған кезде, сіз денеңізді жүгіру кезіндегіге қарағанда әлдеқайда күрделі қалыптарға келтіресіз. Егер сіз адамдардың төбе шашын тік тұрғызатындай қалыптан тыс ойлай алсаңыз, адамдар инновациялық деп атайтын қалыптан тыс кішкентай қадамдар сізге еш қиындық тудырмайды.
Pensieri Stretti
Айтуға болмайтын нәрсені тапқанда, онымен не істейсіз? Менің кеңесім оны айтпаңыз. Немесе, кем дегенде, шайқасатын жеріңізді таңдай біліңіз.
Болашақта сары түске тыйым салу қозғалысы пайда болды делік. Кез келген нәрсені сары түске бояу туралы ұсыныстар, сондай-ақ бұл түсті жақсы көреді деп күдіктенген кез келген адам «сарышыл» деп айыпталады. Қызғылт сары түсті ұнататындарға шыдамдылық танытылғанымен, күдікпен қарайды. Сары түсте тұрған еш кінәрат жоқ екенін түсіндіңіз делік. Егер сіз мұны барлық жерде айтып жүрсеңіз, сіз де «сарышыл» деп айыпталасыз және анти-сарышылдармен көптеген дау-дамайға тап боласыз. Егер сіздің өмірдегі мақсатыңыз сары түсті ақтап алу болса, бұл сізге керек нәрсе шығар. Бірақ егер сізді негізінен басқа сұрақтар қызықтырса, «сарышыл» деп таңбалану жай ғана алаңдатушы фактор болады. Ақымақтармен даулассаңыз, өзіңіз де ақымаққа айналасыз.
Ең бастысы қалағаныңызды айта алу емес, қалағаныңызды ойлай алу. Егер сіз ойлағанның бәрін айтуым керек деп есептесеңіз, бұл сізді ерсі ойларды ойлаудан тежеуі мүмкін. Менің ойымша, кері саясатты ұстанған дұрыс. Ойыңыз бен сөзіңіздің арасына нақты шекара қойыңыз. Басыңыздың ішінде бәріне рұқсат етілген. Өз басымның ішінде мен ойлауға болатын ең шектен шыққан ойларды қолдауға тырысамын. Бірақ, құпия қоғамдағы сияқты, ғимарат ішінде болған ешбір нәрсе сырттағыларға айтылмауы керек. Төбелес клубының (Fight Club) бірінші ережесі: Fight Club туралы ешқашан ешкімге айтпау.
Милтон 1630-жылдары Италияға бара жатқанда, Венецияда елші болған сэр Генри Вуттон оған оның ұраны «i pensieri stretti & il viso sciolto» болуы керектігін айтты. Жабық ойлар және ашық жүз. Барлығына күлімдеп қараңыз, бірақ не ойлап тұрғаныңызды айтпаңыз. Бұл дана кеңес еді. Милтон дауласқыш адам болған, ал Инквизиция сол кезде біршама тынымсыз еді. Бірақ менің ойымша, Милтонның жағдайы мен біздің жағдайымыздың арасындағы айырмашылық тек деңгейінде ғана. Әр дәуірдің өз күпірліктері болады, егер сіз олар үшін түрмеге жабылмасаңыз да, кем дегенде назарыңызды толық аударатын үлкен пәлеге ұшырайсыз.
Үндемей қалу қорқақтық болып көрінетінін мойындаймын. Саентологтар өздерін сынаушыларды қалай қудалайтыны туралы оқығанда [12], немесе Израильді қолдайтын топтар Израильдің адам құқықтарын бұзуына қарсы шыққандар туралы «досье жинап жатқанын» естігенде [13], не болмаса адамдардың DMCA талаптарын бұзғаны үшін сотқа тартылып жатқаны туралы оқығанда [14], бір жағым: «Жарайды, оңбағандар, көрейік!» деп айтқысы келеді. Мәселе мынада: айтуға болмайтын нәрселер тым көп. Егер сіз олардың барлығын айта берсеңіз, нағыз жұмысыңызға уақытыңыз қалмайды. Сізге Ноам Хомскийге айналуға тура келер еді. [15]
Алайда ойларыңызды құпия ұстаудың қиындығы сол — сіз талқылаудың артықшылықтарынан айырыласыз. Бір идеяны талқылау жаңа идеялардың тууына әкеледі. Сондықтан, егер мүмкіндігіңіз болса, ең оңтайлы жоспар — ашық сөйлесе алатын бірнеше сенімді дос табу. Бұл тек идеяларды дамытудың тәсілі ғана емес; бұл сонымен қатар дос таңдаудың жақсы ережесі. Сіз шабуылға ұшырамай еркін күпір сөз айта алатын адамдар — өмірдегі ең қызықты адамдар.
Viso Sciolto?
Меніңше, бізге pensieri stretti (жабық ойлар) сияқты viso sciolto (ашық жүз) соншалықты қажет емес. Мүмкін, ең дұрыс саясат — сіздің заманыңыздағы қандай да бір фанатизммен келіспейтініңізді аңғарту, бірақ нақты немен келіспейтініңізді тым ашып айтпау шығар. Фанаттар сізді арандатып, сөйлетуге тырысады, бірақ сіз оларға жауап беруге міндетті емессіз. Егер олар мәселені өз шарттары бойынша қойып: «сіз бізбен бе, әлде бізге қарсысыз ба?» деп қыспаққа алса, сіз әрқашан жай ғана «екеуі де емес» деп жауап бере аласыз.
Одан да жақсысы: «мен әлі шешкен жоқпын» деп жауап беріңіз. Бір топ адам Ларри Саммерсті осындай тығырыққа тіремек болғанда, ол дәл солай істеді. Кейінірек ол өз әрекетін түсіндіріп: «Мен лакмус сынақтарын жасамаймын» деді. [16] Адамдар қызу талқылайтын көптеген сұрақтар шын мәнінде өте күрделі. Сұраққа тез жауап бергені үшін ешкім сыйлық бермейді.
Егер сары түске қарсылар (анти-желтовистер) шектен шығып бара жатса және сіз қарсы тұрғыңыз келсе, өзіңізге «сарышыл» деген айып таққызбай-ақ мұны істеудің жолдары бар. Ежелгі әскердегі жеңіл қаруланған жауынгерлер секілді, сіз де жаудың негізгі күштерімен тікелей шайқасқа түспеуіңіз керек. Оларды алыстан садақпен мазалаған әлдеқайда жақсы.
Мұның бір жолы — пікірталасты бір деңгейлі абстракцияға көтеру. Егер сіз жалпы цензураға қарсы дәлел келтірсеңіз, біреу цензуралағысы келіп жатқан кітаптағы немесе фильмдегі кез келген күпірлік үшін айыпталудан аулақ бола аласыз. Сіз таңбаларға мета-таңбалармен, яғни пікірталасқа кедергі келтіру үшін таңбаларды қолдану әрекетін білдіретін таңбалармен шабуыл жасай аласыз. «Саяси корректілік» терминінің таралуы саяси корректіліктің күні батуының басы болды, өйткені бұл құбылыс адамдарға оның басып-жаншығысы келген нақты күпірліктерінің ешқайсысы үшін айыпталмай, құбылыстың өзіне тұтастай шабуыл жасауға мүмкіндік берді.
Қарсы шабуыл жасаудың тағы бір жолы — метафора. Артур Миллер Сейлемдегі мыстандар соты туралы «Қатал сынақ» (The Crucible) пьесасын жазу арқылы Америкаға қарсы әрекеттерді зерттеу комитетінің (HUAC) тас-талқанын шығарды. Ол комитет туралы ешқашан тікелей айтқан жоқ, осылайша оларға жауап беруге еш мүмкіндік қалдырмады. Сонда HUAC не істей алар еді, Сейлемдегі мыстандар сотын қорғай ма? Дегенмен Миллердің метафорасы соншалықты сәтті орныққаны сонша, бүгінгі күнге дейін ол комитеттің әрекеттері жиі «мыстан аулау» деп сипатталады.
Бәрінен де жақсысы, бәлкім, әзіл болар. Фанаттардың көздеген мақсаты қандай болса да, оларда әзіл сезімі мүлде болмайды. Олар әзілге әзілмен жауап бере алмайды. Олар әзіл алаңында мұз айдынындағы сауытты салт атты сияқты дәрменсіз күй кешеді. Мысалы, Виктория дәуірінің ұятшылдығы, негізінен, оны күлкіге айналдыру арқылы жеңілген сияқты. Оның саяси корректілік түріндегі қайта тірілуі де солай. Артур Миллер: «Мен 'Қатал сынақты' жаза алғаныма қуаныштымын, бірақ өткенге көз жібере отырып, абсурдтық комедия жазуға мінезімнің жетпегеніне жиі өкінемін, ал жағдай шын мәнінде соған лайық еді», — деп жазған. [17]
ABQ
Бір голланд досым маған толерантты қоғамның үлгісі ретінде Нидерландыны алу керектігін айтады. Оларда салыстырмалы түрде көзқарасы ашық болудың ұзақ дәстүрі бар екені рас. Ғасырлар бойы төменгі елдер (low countries) басқа жерде айта алмайтын нәрселерді айту үшін баратын мекен болды және бұл аймақтың ғылым мен өнеркәсіптің орталығына айналуына көмектесті (бұл екеуі көпшілік ойлағаннан әлдеқайда ұзақ уақыт бойы тығыз байланысып келеді). Француздар өздеріне телігенімен, Декарт өз ойларының көбін Нидерландыда тұжырымдаған.
Десе де, мен күмәнданамын. Голландтар өз өмірін ережелер мен шектеулерге әбден малтығып өткізетін сияқты. Онда істеуге болмайтын нәрселер өте көп; шынымен де онда айтуға болмайтын ештеңе жоқ па?
Әрине, олардың көзқарас ашықтығын бағалайтыны ешқандай кепілдік бола алмайды. Кім өзін томаға-тұйық, қасаңмын деп ойлайды? Қала маңында тұратын біздің шартты биязы бойжеткеніміз өзін көзқарасы ашық жан деп санайды. Оған солай болуды үйреткен жоқ па? Кез келген адамнан сұрасаңыз, олардың бәрі бірдей нәрсені айтады: олардың көзқарасы өте ашық, бірақ олар шынымен «дұрыс емес» нәрселерге келгенде шек қояды. (Кейбір топтар «дұрыс емес» деген сөзді тым бағалаушы деп санап, одан қашуы мүмкін және оның орнына «жағымсыз» немесе «деструктивті» сияқты бейтарап естілетін эвфемизмді қолдана алады).
Адамдар математикаға шорқақ болса, оны біледі, өйткені олар сынақтарда қате жауап алады. Бірақ адамдардың көзқарасы тар болса, олар мұны сезбейді. Шын мәнінде, олар керісінше ойлауға бейім. Есіңізде болсын, сәннің табиғаты — көзге көрінбеуінде. Әйтпесе ол жұмыс істемес еді. Сәннің шырмауында жүрген адамға ол сән болып көрінбейді. Ол жай ғана дұрыс іс сияқты көрінеді. Біз тек сырттан, алыстан қараған кезде ғана адамдардың «дұрыс іс» туралы түсінігіндегі ауытқуларды көріп, оларды сән ретінде тани аламыз.
Уақыт бізге мұндай қашықтықты тегін береді. Шынында да, жаңа сәннің келуі ескі сәнді көруді жеңілдетеді, өйткені ол салыстырмалы түрде тым күлкілі болып көрінеді. Маятниктің бір шетінен қарағанда, екінші шеті әсіресе алыс болып көрінеді.
Алайда өз заманыңыздағы сәнді көру саналы күш-жігерді талап етеді. Қашықтық беретін уақыт болмаған соң, қашықтықты өзіңіз жасауыңыз керек. Тобырдың бір бөлігі болудың орнына, одан мүмкіндігінше алыс тұрып, оның не істеп жатқанын бақылаңыз. Әсіресе бір идея басып-жаншылып жатқан кезде өте мұқият болыңыз. Балалар мен қызметкерлерге арналған веб-сүзгілер көбінесе порнография, зорлық-зомбылық және өшпенділік тілі (hate speech) бар сайттарды бұғаттайды. Порнография мен зорлық-зомбылыққа не жатады? Ал «өшпенділік тілі» деген нақты не? Бұл «1984» романынан шыққан сөз тіркесі сияқты естіледі.
Мұндай таңбалар — ең басты сыртқы белгі шығар. Егер мәлімдеме жалған болса, бұл — ол туралы айтуға болатын ең жаман нәрсе. Оның күпірлік екенін айтудың қажеті жоқ. Ал егер ол жалған болмаса, оны басып-жаншуға болмайды. Сондықтан мейлі 1630 жылы болсын, мейлі 2030 жылы болсын, белгілі бір тұжырымдарға х-ист немесе у-икалық деп шабуыл жасалып жатқанын көрсеңіз (х пен у-тің орнына бүгінгі мәндерді қойыңыз), бұл бірдеңенің дұрыс емес екенінің анық белгісі. Мұндай таңбалардың қолданылып жатқанын естігенде, «неге?» деп сұраңыз.
Әсіресе оларды өзіңіз қолданып жатқаныңызды естісеңіз. Сізге тек тобырды ғана сырттан бақылауды үйрену жеткіліксіз. Сіз өз ойларыңызды да сырттан бақылай білуіңіз керек. Айтпақшы, бұл ешқандай радикалды идея емес; бұл балалар мен ересектер арасындағы басты айырмашылық. Бала шаршағандықтан ашуланғанда, ол өзіне не болып жатқанын білмейді. Ересек адам жағдайдан алшақтап: «мән берме, мен жай ғана шаршадым» дей алады. Дәл осындай үдеріс арқылы адам неге моральдық сәннің әсерін тануды және оны есептен шығаруды үйренбеске?
Егер сіз анық ойлағыңыз келсе, сол қосымша қадамды жасауыңыз керек. Бірақ бұл қиынырақ, өйткені енді сіз әлеуметтік дәстүрлермен бірге емес, оларға қарсы жұмыс істейсіз. Әрбір адам сіздің өз көңіл-күйіңіздің бұзылуын елемеу деңгейіне дейін өскеніңізді құптайды. Бірақ қоғамның көңіл-күйінің бұзылуын елемейтін деңгейге дейін ары қарай баруыңызды құптайтындар аз.
Өзіңіз су болып тұрғанда, толқынды қалай көре аласыз? Әрқашан күмәнмен қараңыз, сұрақ қойыңыз. Жалғыз қорғаныс — осы. Не айтуға болмайды? Және неге?
Осы эссенің нобайларын оқығаны үшін Сара Харлинге, Тревор Блэквеллге, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске, Эрик Реймондқа және Боб ван дер Зваанға, сондай-ақ күпірлік туралы әңгімелері үшін Лиза Рэндаллға, Джеки Макдоноға, Райан Стэнлиге және Джоэл Рейниге алғыс білдіремін. Әрине, олар мұнда білдірілген пікірлер үшін және әсіресе мұнда білдірілмеген пікірлер үшін ешқандай жауапкершілік көтермейді.