Ҡул аҫтында ғына ятҡан, әлегә бер кем дә файҙаланмаған шәп стартап идеялары тулып ята. Беҙҙең уларҙы күрмәүебеҙҙең бер сәбәбе — мин шлеп-һуҡырлыҡ (schlep blindness) тип атаған күренеш. Башта «шлеп» (schlep) идиш телендәге һүҙ булған, әммә АҠШ-та дөйөм ҡулланылышҡа ингән. Ул күңелһеҙ, ялҡытҡыс, ауыр эште аңлата.
Шлепты бер кем дә яратмай, әммә хакерҙар уны айырыуса өҫтәмәй. Стартап башлаған хакерҙарҙың күбеһе бары тик аҡыллы бер программа яҙып, уны ниндәйҙер серверға ҡуйып, аҡсаның шишмәләй ағыуын күрергә генә теләр ине — ҡулланыусылар менән һөйләшеп, башҡа компаниялар менән килешеү төҙөп йәки башҡаларҙың етешһеҙ кодын рәтләп йөрөмәйсә генә. Бәлки, был мөмкин дә булғандыр, әммә мин бындайҙы күргәнем булманы.
Был йәһәттән Y Combinator-ҙа беҙ башҡарған күп эштәрҙең береһе — хакерҙарҙы шлептың ҡотолғоһоҙ булыуына күнектереү. Юҡ, стартапты тик код яҙып ҡына башлап булмай. Мин быны үҙем аңлап еткән мәлде яҡшы хәтерләйем. 1995 йылда мин әле булһа үҙемде тик код яҙып ҡына компания башлай алам тип ышандырырға маташа инем. Әммә оҙаҡламай тәжрибәнән шлептың ҡотолғоһоҙ булыуын ғына түгел, ә асылда бизнес тап шунан тороуын аңланым. Компания тап үҙ өҫтөнә алған шлептар менән билдәләнә. Һәм шлепҡа һалҡын бассейнға ҡараған кеүек ҡарар кәрәк: бары тик һикерергә. Был күңелһеҙ эште үҙенән-үҙе эҙләргә кәрәк тигәнде аңлатмай, әгәр ул бөйөк бер нәмәгә илтеүсе юлда ята икән, һис ҡасан унан тартынмаҫҡа тейешһегеҙ.
Шлепты яратмауыбыҙҙың иң хәүефле яғы — бының күп осраҡта аңһыҙ (подсознательный) булыуында. Һеҙҙең аң аҫтығыҙ ауыр шлепты талап иткән идеяларҙы хатта күрергә лә ирек бирмәйәсәк. Был — шлеп-һуҡырлыҡ.
Был күренеш стартаптар менән генә сикләнмәй. Мәҫәлән, күпселек кешеләр Олимпия спортсылары кеүек яҡшы физик формала булмаҫҡа тип аңлы рәүештә ҡарар ҡабул итмәй. Быны улар урынына уларҙың аң аҫты хәл итә — кәрәкле ауыр хеҙмәттән ҡасып сигенә.
Мин белгән шлеп-һуҡырлыҡтың иң асыҡ миҫалы — Stripe, дөрөҫөрәге, Stripe идеяһы. Ун йылдан ашыу ваҡыт дауамында интернетта түләүҙәр ҡабул итергә тура килгән һәр хакер был эш менән булышыуҙың ни тиклем ғазап икәнен белә ине. Был проблема тураһында меңдәрсә кеше белгәндер. Шуға ҡарамаҫтан, улар стартап башлағанда, аш-һыу рецептары сайттарын йәки урындағы сараларҙы йыйыусы агрегаторҙар эшләргә ҡарар иттеләр. Ни өсөн? Донъя инфраструктураһының иң мөһим өлөштәренең береһен төҙәтә алырлыҡ көскә эйә була тороп, ни өсөн бер кемде лә ҡыҙыҡһындырмаған һәм бер кем дә аҡса түләмәйәсәк проблемалар өҫтөндә эшләргә? Сөнки шлеп-һуҡырлыҡ кешеләргә түләүҙәрҙе рәтләү тураһындағы идеяны хатта уйлап та ҡарарға бирмәне.
Бәлки, рецепттар сайты проектын тәҡдим итеп Y Combinator-ға мөрәжәғәт иткән бер кем дә «түләүҙәрҙе рәтләйекме, әллә рецепттар сайтын төҙөйөкмө?» тип үҙенән һорап, рецепттар сайтын һайламағандыр. Түләүҙәрҙе яйға һалыу идеяһы тап күҙ алдында торһа ла, улар уны күрмәне, сөнки уларҙың аң аҫты бәйле булған ҡатмарлыҡтарҙан сигенде. Банктар менән килешеүҙәр төҙөргә кәрәк буласаҡ. Быны нисек эшләргә? Өҫтәүенә, һеҙ аҡса күсерәһегеҙ, тимәк, мошенниклыҡ менән, шулай уҡ серверҙарығыҙҙы емерергә маташҡан кешеләр менән көрәшергә тура киләсәк. Бынан тыш, моғайын, үтәлергә тейешле төрлө ҡағиҙәләр бар. Бындай стартапты башлау рецепттар сайтына ҡарағанда күпкә ҡурҡынысыраҡ күренә.
Был ҡурҡыныслыҡ ҙур маҡсатлы идеяларҙы икеләтә ҡиммәтле итә. Үҙенән-үҙе булған ҡиммәтенән тыш, улар нигеҙләүселәр араһында ихтыяж әҙ булған осһоҙланған акциялар кеүек. Әгәр һеҙ ҙур бер идеяны һайлаһағыҙ, дәғүәселегеҙ аҙыраҡ буласаҡ, сөнки башҡаларҙы уның ауырлыҡтары ҡурҡытҡан буласаҡ. (Был ғөмүмән алғанда стартап башлауға ла ҡағыла.)
Шлеп-һуҡырлыҡты нисек еңергә? Дөрөҫөн әйткәндә, шлеп-һуҡырлыҡҡа ҡаршы иң яҡшы дарыу — бәлки, белмәүсәнлектер. Күпселек уңышлы нигеҙләүселәр, компанияларын башлағанда үтергә тура киләсәк ҡаршылыҡтар хаҡында белгән булһалар, уны бер ҡасан да башламаҫ инек тип әйтерҙәр ине. Бәлки, иң уңышлы стартаптарҙың күбеһендә нигеҙләүселәрҙең йәш булыуының бер сәбәбе шундалыр.
Ысынында иһә нигеҙләүселәр проблемалар менән бергә үҫә. Әммә быны бер кем дә, хатта өлкәнерәк, тәжрибәлерәк нигеҙләүселәр ҙә алдан күрә алмай һымаҡ. Шулай итеп, йәшерәк нигеҙләүселәрҙең өҫтөнлөккә эйә булыуының сәбәбе — улар бер-береһен юҡҡа сығарыусы ике хата яһай. Улар үҙҙәренең ни тиклем үҫә алыуын белмәй, әммә шул уҡ ваҡытта ни тиклем үҫергә кәрәк буласағын да белмәйҙәр. Өлкәнерәк нигеҙләүселәр иһә бары тик беренсе хатаны ғына яһай.
Шулай ҙа белмәүсәнлек бөтә нәмәне лә хәл итә алмай. Ҡайһы бер идеяларҙың артында һәр кем күрерлек ҡурҡыныс шлептар ята. Бындай идеяларҙы нисек күрергә? Мин тәҡдим иткән ысул — үҙегеҙҙе ситкә алып ҡуйығыҙ. «Мин ниндәй проблеманы хәл итергә тейешмен?» тип һорау урынына, «Мин кемдер башҡа кеше минең өсөн ниндәй проблеманы хәл итеүен теләр инем?» тип һорағыҙ. Әгәр Stripe барлыҡҡа килгәнгә тиклем онлайн түләүҙәр ҡабул итергә мәжбүр булған берәй кем ошолай һорап ҡараған булһа, Stripe улар иң беренсе теләгән нәмәләрҙең береһе булыр ине.
Хәҙер инде Stripe булыу өсөн һуң, әммә донъяла, әгәр күрә белһәгеҙ, төҙәтергә кәрәк булған етешһеҙлектәр һаман да бик күп.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Пол Бакхайтҡа, Патрик Коллисонға, Аарон Ибаға, Джессика Ливингстонға, Эмметт Ширға һәм Хардж Таггарға рәхмәтемде белдерәм.