Дәл мұрнымыздың астында пайдаланылмай жатқан керемет стартап идеялары бар. Оларды көрмеуіміздің бір себебі — мен шлеп-зағирлық (schlep blindness) деп атайтын құбылыс. «Schlep» сөзі бастапқыда идиш тілінен шыққан, бірақ қазір АҚШ-та кеңінен қолданылады. Бұл жалықтыратын, жағымсыз жұмысты білдіреді.
Шлептерді ешкім ұнатпайды, бірақ хакерлер оларды әсіресе жек көреді. Стартап бастайтын хакерлердің көбі пайдаланушылармен сөйлеспей, басқа компаниялармен келіссөз жүргізбей немесе біреудің қате жазылған кодын түзетпей-ақ, тек ақылды бір бағдарлама жазып, оны бір серверге қойып, ақшаның ағылып келуін қарап отырғысы келеді. Бәлкім, бұл мүмкін де шығар, бірақ мен мұндайды әлі көрген емеспін.
Y Combinator-да біз жасайтын көптеген нәрселердің бірі — хакерлерге шлептердің сөзсіз болатынын үйрету. Жоқ, сіз тек код жазу арқылы ғана стартап бастай алмайсыз. Мен мұны өзім түсінген сәтті есіме аламын. 1995 жылы мен әлі де тек код жазу арқылы компания құра аламын деп өзімді сендіруге тырысқан кезім болған. Бірақ көп ұзамай өз тәжірибемнен шлептердің сөзсіз ғана емес, шын мәнінде бизнестің негізгі мәні екенін түсіндім. Компания өзі мойнына алатын шлептермен анықталады. Ал шлептерге салқын бассейнге секіргендей қарау керек: жай ғана секіріп кету қажет. Бұл жағымсыз жұмысты әдейі іздеу керек дегенді білдірмейді, бірақ ұлы бір нәрсеге апаратын жолда болса, одан ешқашан қашпау керек деген сөз.
Біздің шлептерді жек көруіміздің ең қауіпті тұсы — оның басым бөлігі санадан тыс (бейсаналы түрде) орын алады. Санадан тыс ойыңыз ауыр шлептерді қамтитын идеяларды тіпті көруге де мүмкіндік бермейді. Шлеп-зағирлық деген — осы.
Бұл құбылыс тек стартаптармен ғана шектелмейді. Мысалы, адамдардың көбі Олимпиада спортшылары сияқты жақсы физикалық формада болмауды саналы түрде таңдамайды. Олар үшін шешімді санадан тыс ойы қабылдайды, яғни талап етілетін ауыр еңбектен бой тартады.
Шлеп-зағирлықтың мен білетін ең жарқын мысалы — Stripe, дәлірек айтқанда Stripe-тың идеясы. Он жылдан астам уақыт бойы интернетте төлем қабылдауға мәжбүр болған әрбір хакер бұл процестің қаншалықты азапты екенін білетін. Мыңдаған адам бұл мәселе туралы білгені анық. Соған қарамастан, олар стартап бастаған кезде аспаздық рецепттер сайттарын немесе жергілікті шараларды жинақтайтын агрегаторлар жасауды жөн көрді. Неліктен? Неліктен әлемдік инфрақұрылымның ең маңызды құрамдас бөліктерінің бірін түзетудің орнына, ешкім аса қызықпайтын және ешкім ақша төлемейтін мәселелермен айналысу керек? Себебі шлеп-зағирлық адамдарға тіпті төлемдерді реттеу идеясын ойлауға да мүмкіндік бермеді.
Y Combinator-ға рецепттер сайтын ұсынып келгендердің ешқайсысы: «Төлемдер жүйесін реттейік пе, әлде рецепттер сайтын жасаймыз ба?» деп сұрақ қойып, содан кейін рецепттер сайтын таңдамағаны анық. Төлемдерді реттеу идеясы дәл көз алдарында тұрса да, олар оны ешқашан көрмеді, өйткені олардың санадан тыс ойы туындайтын қиындықтардан сескенді. Банктермен келісім жасасу керек болар еді. Оны қалай жасайсыз? Оның үстіне сіз ақша айналымымен айналысасыз, сондықтан алаяқтықпен және серверлеріңізді бұзуға тырысатын адамдармен күресуге тура келеді. Бұған қоса, сақталуы тиіс түрлі нормативтік талаптар бар. Мұндай стартапты бастау рецепттер сайтына қарағанда әлдеқайда қорқынышты.
Бұл қорқыныш өршіл идеяларды екі есе құнды етеді. Олардың өзіндік құнынан бөлек, стартап негізін қалаушылар арасында оларға сұраныс аз болатыны соншалық, бұл идеялар бағаланбаған акцияларға ұқсайды. Егер сіз өршіл идеяны таңдасаңыз, бәсекелесіңіз аз болады, өйткені басқалардың барлығы туындайтын қиындықтардан қорқып қашқан болады. (Бұл жалпы стартап бастауға да қатысты.)
Шлеп-зағирлықты қалай жеңуге болады? Шынын айтқанда, шлеп-зағирлыққа қарсы ең тиімді дауа — бәлкім, хабарсыздық шығар. Көптеген табысты негізін қалаушылар өз компаниясын бастаған кезде қандай кедергілерді еңсеруге тура келетінін білгенде, бәлкім, оны ешқашан бастамас едік деп айтар еді. Мүмкін, ең табысты стартаптардың негізін көбінесе жастардың қалауының бір себебі осы шығар.
Іс жүзінде негізін қалаушылар мәселелермен бірге өседі. Бірақ мұны ешкім, тіпті ересек, тәжірибелі негізін қалаушылар да алдын ала көре алмайтын сияқты. Сондықтан жас негізін қалаушылардың артықшылығы — олар бір-бірін жоятын екі қателік жасайды. Олар өздерінің қаншалықты өсе алатынын білмейді, бірақ сонымен бірге оларға қаншалықты өсу керек болатынын да білмейді. Ал жасы үлкен негізін қалаушылар тек бірінші қатені ғана жібереді.
Дегенмен хабарсыздық бәрін шеше алмайды. Кейбір идеялар соншалықты айқын үрейлі шлептерді қамтиды, оларды кез келген адам көре алады. Мұндай идеяларды қалай байқауға болады? Мен ұсынатын әдіс — өзіңізді жағдайдан тыс қарастыру. «Мен қандай мәселені шешуім керек?» деп сұраудың орнына, «Мен үшін басқа біреу қандай мәселені шешіп бергенін қалаймын?» деп сұраңыз. Егер Stripe пайда болғанға дейін төлемдерді өңдеуге мәжбүр болған біреу дәл осылай сұрап көргенде, Stripe олар қалаған алғашқы нәрселердің бірі болар еді.
Қазір Stripe болу тым кеш, бірақ егер көре білсеңіз, әлемде әлі де дұрыс жұмыс істемей тұрған нәрселер өте көп.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққаны үшін Sam Altman, Paul Buchheit, Patrick Collison, Aaron Iba, Jessica Livingston, Emmett Shear және Harj Taggar-ға алғыс білдіремін.