1998 йылда беҙ үҙ стартапыбыҙҙы һатҡас, минең ҡулға көтмәгәндә бик күп аҡса инде. Хәҙер миңә бығаса уйламаған нәмә тураһында баш ватырға тура килде: уны нисек юғалтмаҫҡа. Ярлылыҡтан байлыҡҡа етеп булған кеүек үк, байлыҡтан ярлылыҡҡа ла төшөп булыуын белә инем. Ләкин һуңғы бер нисә йылдың күп өлөшөн ярлылыҡтан байлыҡҡа илткән юлдарҙы өйрәнеүгә бағышлаһам да, байлыҡтан ярлылыҡҡа төшөрөүсе юлдар тураһында тиерлек бер нәмә лә белмәй инем. Хәҙер, уларҙан ситтә ҡалыу өсөн, уларҙың ҡайҙа булыуын асыҡларға кәрәк ине.
Шуға күрә мин байлыҡтарҙың нисек юғалыуына иғтибар итә башланым. Бала сағымда байҙарҙың нисек хәйерсегә әйләнеүен һораһағыҙ, бөтә аҡсаларын туҙҙырып бөтөрөү аша, тип яуап бирер инем. Китаптарҙа һәм фильмдарҙа тап шулай була, сөнки был — иң сағыу юл. Әммә ысынында күпселек байлыҡ саманан тыш күп тотоноуҙан түгел, ә насар инвестициялар арҡаһында юғала.
Байлыҡты һиҙҙермәй генә туҙҙырыуы ҡыйын. Ғәҙәти зәуыҡлы кешегә «ай-һай, мин бигерәк күп аҡса тотонам шикелле» тип уйламайынса бер нисә тиҫтә мең долларҙан артыҡ аҡса елгә осороу ауыр булыр ине. Ә бына деривативтар менән сауҙа итә башлаһағыҙ, күҙ асып йомғансы миллион доллар (ысынында, теләгәнсә күп) юғалтырға мөмкин.
Күпселек кешеләрҙең аңында зиннәтле әйберҙәргә аҡса тотоноу хәүеф ҡыңғырауҙарын ҡаға, ә инвестиция яһау бындай хисте уятмай. Зиннәтлелек — нәфсегә бирелеү булып күренә. Әгәр һеҙгә аҡса мираҫтан йәки лотерея о отошонан килмәгән булһа, үҙ теләктәреңә самаһыҙ ирек биреү бәләгә килтеререн һеҙ инде яҡшы беләһегеҙ. Инвестициялар иһә был хәүеф сигналдарын урап үтә. Һеҙ аҡсаны тотонмайһығыҙ; бары тик уны бер активтан икенсеһенә күсерәһегеҙ генә. Бына ни өсөн һеҙгә ҡиммәтле әйберҙәр һатырға тырышыусылар «был бит инвестиция» тиҙәр.
Был хәлдән сығыу юлы — яңы хәүеф сигналдары булдырыу. Был еңел эш түгел, сөнки артыҡ тотоноуҙан һаҡлаусы сигналдар шул тиклем төп инстинкттарға ҡарай, хатта ДНК-быҙға һалынған булыуы ла ихтимал, ә насар инвестициялар яһауҙан һаҡлаусы сигналдарға өйрәнергә кәрәк, һәм улар ҡайһы берҙә ябай аҡылға бөтөнләй ҡаршы кеүек тойола.
Бер нисә көн элек мин бер ғәжәп нәмәне аңланым: ваҡыт менән бәйле хәл дә аҡса менән булған кеүек үк. Ваҡытты юғалтыуҙың иң хәүефле юлы — уны күңел асыуға сарыф итеү түгел, ә ялған эш менән шөғөлләнеүгә түгеү. Күңел асҡанда, үҙ нәфсегеҙгә бирелгәнегеҙҙе беләһегеҙ. Хәүеф сигналдары тиҙ арала эшләй башлай. Бер көндө иртәнсәк уянып, диванға ултырып, көнө буйы телевизор ҡараһам, үҙемде нимәлер бик насар килеп сыҡҡандай хис итер инем. Был турала уйлау үҙе үк мине е Holҡондора. Көнө буйы түгел, хатта диванда телевизор ҡарап 2 сәғәт ултырһам да уңайһыҙлыҡ кисерә башлар инем.
Шулай ҙа минең тормошомда көн буйы телевизор алдында ултырыуға тиң булған көндәр ҙә булды — ундай көндәр аҙағында үҙемдән бөгөн нимә эшләнем тип һораһам, яуап: «ысынында, бер ни ҙә юҡ» булыр ине. Бындай көндәрҙән һуң да үҙемде насар хис итәм, ләкин көнө буйы диванда телевизор ҡарағандағы кеүек үк ҡот осҡос түгел. Көнө буйы телевизор ҡараһам, үҙемде дәрәжәмде тамам юғалтып түбән тәгәрәгәндәй тойор инем. Ләкин бер ни ҙә эшләмәгән көндәрҙә ул хәүеф ҡыңғырауҙары ҡағылмай, сөнки мин тыштан ысын эш булып күренгән нәмәләр менән булышам. Мәҫәлән, электрон хаттарға яуап биреү. Һеҙ быны өҫтәл артында ултырып башҡараһығыҙ. Был күңел асыу түгел. Тимәк, был эш булырға тейеш.
Ваҡыт менән дә, аҡса менән булған кеүек, үҙеңде һаҡлау өсөн ябай ғына ләззәттәрҙән ҡасыу етмәй хәҙер. Бәлки, һунарсы-сүпләүселәр һәм, ихтимал, барлыҡ индустрияға тиклемге йәмғиәттәр өсөн был еткәндер. Шуға ла тәбиғәт һәм тәрбиә беҙҙе үҙ көйөбөҙгә генә бирелеүҙән тыйылырға өйрәтә. Әммә донъя ҡатмарлашты: хәҙер иң хәүефле ҡапҡандар — изге эштәргә оҡшап, нәфсе тураһындағы эске сигналдарыбыҙҙы алдап уҙған яңы ҡылыҡтар. Иң насары шул: улар хатта күңелле лә түгел.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллға, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт.