1998 елда без үз стартапыбызны саткач, кулыма кинәт кенә бик күп акча керде. Элек уйламаган нәрсә турында уйларга туры килде: аны ничек югалтмаска. Ярлылыктан байлыкка күчү мөмкин булган кебек үк, байлыктан ярлылыкка да төшү ихтималлыгын белә идем. Ләкин узган берничә елымны ярлылыктан байлыкка илтүче юлларны өйрәнүгә багышласам да, байлыктан ярлылыкка илтә торган юллар турында, диярлек, берни дә белми идем. Хәзер исә, аларга эләкмәс өчен, аларның кайда булуын белергә кирәк иде.
Шуңа күрә мин байлыкларның ничек юкка чыгуына игътибар итә башладым. Балачакта миннән байларның ничек ярлылануын сорасалар, бөтен акчаларын туздырып бетерүдән, дияр идем. Китап һәм фильмнарда нәкъ шулай сурәтләнә, чөнки бу бик тәэсирле күренеш. Ләкин асылда күпчелек байлыклар артык зур чыгымнар аркасында түгел, ә уңышсыз инвестицияләр аркасында югала.
Байлыкны сизмәстән туздырып бетерүе кыен. Гади зәвыклы кешегә «ай-һай, мин бик күп акча туздырам бугай» дип уйламыйча берничә дистә мең доллардан артык акчаны җилгә очыру кыен булыр иде. Ә менә деривативлар белән сәүдә итә башласаң, күз ачып йомганчы бер миллион долларны (чынлыкта, күпме теләсәң, шуның кадәр) югалтырга мөмкин.
Күпчелек кешенең аңында кыйммәтле затларга акча тоту сигнал бирә, ә инвестицияләр кертү исә андый саклык уятмый. затлы әйберләр үз-үзеңне иркәләү кебек тоела. Әгәр акча сезгә мирас булып калмаса яки лотереяда отылмаса, үз-үзеңне чиктән тыш иркәләү бәлагә китерүен сез инде яхшы төшенгәнсездер. Инвестицияләр исә бу саклык сигналларын читләтеп үтә. Сез акчаны туздырмыйсыз, бары тик аны бер активтан икенчесенә күчерәсез генә. Шуңа күрә сезгә кыйммәтле әйберләр сатарга теләүчеләр «бу бит инвестиция» диләр.
Чыгу юлы — яңа саклык сигналлары булдыру. Бу бик катлаулы эш булырга мөмкин, чөнки артык чыгымнардан саклый торган сигналлар шулкадәр гади, алар хәтта безнең ДНКга сеңгән булырга да мөмкин, ә менә начар инвестицияләрдән саклаучы сигналларны исә өйрәнергә кирәк, һәм алар кайвакыт интуициягә капма-каршы килә.
Берничә көн элек мин үзем өчен гаҗәеп бер яңалык ачтым: вакыт белән бәйле хәлләр акчадагы кебек үк икән. Вакытны югалтуның иң куркыныч юлы — аны күңел ачып үткәрү түгел, ә ялган эш белән шөгыльләнү. Күңел ачканда, сез үзегезне иркәләвегезне беләсез. Саклык сигналлары бик тиз эшли башлый. Әгәр бер көнне иртән торып, диванга утырып, көне буе телевизор карасам, мин үземдә коточкыч начар бер нәрсә булгандай тояр идем. Бу хакта уйлау да мине тетрәндерә. Көне буе тору түгел, диванда телевизор карап 2 сәгать утырганнан соң да үземне уңайсыз хис итә башлар идем.
Шулай да минем дә көне буе телевизор каршында утырган кебек узган көннәрем булгалады — көн ахырында «бүген мин нәрсә эшләдем?» дип сорасаң, җавабы: «чынлыкта, берни дә эшләмәдем» булыр иде. Мондый көннәрдән соң да күңелем төшә, ләкин көне буе диванда телевизор карап ятканнан соң буласы халәт белән чагыштырырлык түгел. Әгәр көне буе телевизор карасам, җәһәннәмгә тәгәрәгәндәй булыр идем. Әмма бернәрсә эшләмәгән көннәрдә мондый сигналлар кабынмый, чөнки тышкы яктан караганда чын эшкә охшаган нәрсәләр белән шөгыльләнәм. Мәсәлән, электрон хатларга җавап бирү. Сез моны өстәл артында утырып эшлисез. Бу күңел ачу түгел. Димәк, бу эш булырга тиеш.
Акча белән булган кебек үк, вакытны да бары тик ләззәтләрдән баш тартып кына саклап калып булмый инде. Бәлки, аучы-җыючылар чорларында һәм, бәлки, барлык индустриаль чорга кадәрге җәмгыятьләрдә бу җитә торган булгандыр. Шуңа күрә табигать тә, тәрбия дә безне артык ләззәтләрдән качарга мәҗбүр итә. Әмма дөнья катлауланды: хәзер иң куркыныч тозаклар — яхшы гамәлләргә охшатып, безнең эчке саклык сигналларыбызны читләтеп үтә торган яңа үз-үзеңне тотыш рәвешләре. Һәм иң начары — алар хәтта бернинди ләззәт тә бирми.
Бу мәкаләнең караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтманга, Тревор Блэквеллга, Патрик Коллисонга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәт.