1998 жылы стартапымызды сатқан кезде, мен кенеттен қомақты ақшаға ие болдым. Енді бұрын ешқашан ойламаған нәрсем туралы бас қатыруға тура келді: оны қалай жоғалтып алмау керек. Кедейліктен байлыққа жету қандай мүмкін болса, байлықтан кедейлікке түсу де сондай мүмкін екенін білетінмін. Бірақ соңғы бірнеше жылдың көп бөлігін кедейліктен байлыққа апаратын жолдарды зерттеумен өткізгеніммен, байлықтан кедейлікке түсіретін жолдар туралы іс жүзінде ештеңе білмейтінмін. Енді олардан аулақ болу үшін, олардың қайда екенін білуім керек болды.
Сондықтан мен дәулеттің қалай жоғалатынына назар аудара бастадым. Егер сіз менен бала кезімде бай адамдардың қалай кедейленетінін сұрасаңыз, мен барлық ақшасын жұмсап жіберу арқылы дер едім. Кітаптар мен фильмдерде осылай болады, өйткені бұл – ең әсерлі әрі көз тартарлық жол. Бірақ шын мәнінде, байлықтың көбі шектен тыс шығындардың салдарынан емес, сәтсіз инвестициялардың кесірінен жоғалады.
Байлықты байқаусызда шашып тауысу қиын. Талғамы қарапайым адам үшін "охо, мен көп ақша шашып жатырмын ғой" деп ойланбастан, бірнеше ондаған мың доллардан артық ақшаны құртып жіберу оңай емес. Ал егер сіз деривативтермен сауда жасай бастасаңыз, көзді ашып-жұмғанша миллион долларды (шын мәнінде, қанша қаласаңыз сонша) жоғалтып алуыңыз мүмкін.
Көптеген адамдардың санасында сән-салтанатқа ақша жұмсау дабыл қақтырады, ал инвестиция салу олай етпейді. Сән-салтанат бұралқы еркелік, өзіне тым ерік беру болып көрінеді. Ал егер бұл ақша сізге мұрадан немесе лотерея ұтып алудан түспеген болса, онда өзіңе тым ерік берудің түбі пәлеге апаратынын өмір сізге әбден үйреткен. Инвестициялау болса бұл дабылдарды айналып өтеді. Сіз ақшаны жаратып жатқан жоқсыз; тек оны бір активтен екіншісіне ауыстырып жатырсыз. Міне, сондықтан да сізге қымбат заттарды сатқысы келетін адамдар "бұл – инвестиция" дейді.
Шешім – жаңа дабылдарды қалыптастыру. Бұл оңай шаруа емес, өйткені ақшаны оңды-солды шашудан қорғайтын дабылдар біздің ДНҚ-мызда бар деуге болатындай өте қарапайым болса, ал сәтсіз инвестициялардан сақтандыратын дабылдарды саналы түрде үйрену қажет, әрі олар кейде интуицияға мүлде қайшы келіп жатады.
Бірнеше күн бұрын мен бір таңғаларлық нәрсені түсіндім: уақытқа қатысты жағдай да ақшанікімен бірдей екен. Уақытты жоғалтудың ең қауіпті жолы – оны көңіл көтеруге жұмсау емес, жалған іспен айналысуға кетіру. Уақытты көңіл көтеруге арнаған кезде, өзіңізге тым ерік беріп жатқаныңызды сезесіз. Дабылдар өте жылдам іске қосылады. Егер мен бір күні таңертең оянып, диванға жайғасып алып, күні бойы теледидар көрсем, онда бірдеңенің мүлдем дұрыс емес екенін сезер едім. Мұны ойлаудың өзі маған жиіркенішті. Бүкіл күнді былай қойғанда, теледидар қарап диванда 2 сағат отырғанның өзінде-ақ өзімді ыңғайсыз сезіне бастайтын едім.
Десе де, менің өмірімде күні бойы теледидардың алдында өткізгенмен бірдей болған күндер сөзсіз кездесті — күн соңында өзімнен "бүгін мен не бітірдім?" деп сұрасам, жауабы шамамен: "негізінде, ештеңе" болатын күндер. Мұндай күндерден кейін де көңіл-күйім түседі, бірақ күні бойы диванда теледидар көріп жатқандай соншалықты қатты құлазымаймын. Егер мен бір күнімді толықтай теледидар көруге арнасам, тозаққа құлдилап бара жатқандай күй кешер едім. Ал түк бітірмеген күндері дәл ондай дабыл қағылмайды, өйткені мен сырттай қарағанда кәдімгі нағыз жұмыс сияқты көрінетін нәрселермен айналысып отырамын. Мәселен, электрондық хаттарды тексеру. Мұны үстел басында отырып істейсіз. Бұл қызық емес. Ендеше, бұл жұмыс болғаны ғой.
Ақша сияқты, уақыт мәселесінде де рахаттанудан қашу енді сізді қорғауға жеткіліксіз. Бұл аңшы-терімшілерді, бәлкім, барлық индустрияға дейінгі қоғамдарды қорғауға жеткілікті болған шығар. Сондықтан табиғат пен тәрбие ұштаса келе, бізді өзімізге тым ерік беруден тыйылуға жетелейді. Бірақ әлем әлдеқайда күрделілене түсті: қазіргі ең қауіпті тұзақтар – ізгі әрекеттерге еліктей отырып, өзіне тым ерік беру туралы дабылдарымызды айналып өтетін жаңа мінез-құлық үлгілері. Ал ең сорақысы – олар тіпті қызық та емес.
Осы эссенің нобайын оқып шыққандары үшін Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллге, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға және Роберт Морриске алғыс білдіремін.