Кешеләрҙән Эйнштейндың ниндәй үҙенсәлеге булған тип һораһағыҙ, күпселеге уның бик аҡыллы булыуын әйтер ине. Хатта тәрәнерәк яуап бирергә тырышҡандар ҙа, моғайын, башта ошо турала уйлар ине. Бер нисә йыл элек мин үҙем дә шулай тип яуап бирер инем. Ләкин Эйнштейндың төп үҙенсәлеге бында түгел. Уның үҙенсәлеге — мөһим яңы идеялар уйлап табыуында. Бындай идеяларға өлгәшеү өсөн бик аҡыллы булыу кәрәкле шарт булһа ла, был ике төшөнсә бер үк нәмә түгел.
Аҡыл менән уның һөҙөмтәләре бер үк нәмә түгел тип билдәләү артыҡ ваҡланыу кеүек күренеүе мөмкин, ләкин улай түгел. Улар араһында ҙур айырма бар. Университеттарҙа һәм ғилми лабораторияларҙа ваҡыт уҙғарған һәр кем был айырманың ни тиклем ҙур икәнен белә. Бик аҡыллы булып та, әллә ни ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшмәгән кешеләр бик күп.
Мин аҡыллы булыу — иң ынтылырлыҡ нәмә тип уйлап үҫтем. Моғайын, һеҙ ҙә шулайһығыҙҙыр. Ләкин һеҙҙең ысынында уҡ теләгәнегеҙ был түгел, тип бәхәсләшергә әҙермен. Күҙ алдына килтерегеҙ: һеҙҙең алдығыҙҙа бик аҡыллы булып, ләкин бер ниндәй ҙә яңы нәмә асмау йәки аҡыл яғынан ҡалышыраҡ булып, бик күп яңы идеялар асыу араһында һайлау тора. Һис шикһеҙ, һеҙ икенсеһен һайлар инегеҙ. Мин дә уны һайлар инем. Был һайлау күңелгә нисектер уңайһыҙлыҡ тыуҙыра, ләкин ике вариантты ла асыҡ итеп алдығыҙға ҡуйғас, ҡайһыһы яҡшыраҡ булыуы ап-асыҡ күренә.
Был һайлауҙың уңайһыҙлыҡ тыуҙырыуының сәбәбе шул: аҡыллы булыу әле булһа иң мөһим нәмә кеүек тойола, гәрсә аҡылым менән улай түгеллеген аңлаһам да. Мин күп йылдар буйы шулай тип уйлап йәшәнем. Бала саҡ шарттары был иллюзияны нығытыу өсөн иң уңайлы мөхит булып тора. Аҡыл кимәлен яңы идеяларҙың ҡиммәтенә ҡарағанда үлсәүе күпкә еңелерәк, һәм һеҙҙе һәр ваҡыт шуның буйынса баһалайҙар. Ә киләсәктә яңы нәмәләр асасаҡ балалар ҙа әлегә уларҙы аса алмай. Бындай һәләтле балалар өсөн аҡыллы булыу — үҙеңде күрһәтеүҙең берҙән-бер юлы.
Был хәлдең олоғайғас та оҙаҡ һаҡланған несерәк сәбәптәре лә бар. Һөйләшеүҙә аҡыл өҫтөнлөк итә, һәм шулай итеп ул өҫтөнлөк итеү иерархияһының нигеҙенә әйләнә. [1] Бынан тыш, яңы идеялар сығарыу — тарихи йәһәттән шул тиклем яңы күренеш, һәм уны әле лә бик аҙ кеше генә эшләй, хатта йәмғиәт бының төп маҡсат булыуын, ә аҡылдың бары тик шул маҡсатҡа ирешеү сараһы ғына икәнен әле булһа тулыһынса аңлап етмәгән. [2]
Ни өсөн шул тиклем күп аҡыллы кешеләр яңы бер нәмә лә аса алмай? Ошо йәһәттән ҡарағанда, был һорау ярайһы уҡ күңелһеҙ булып күренә. Ләкин уға оптимистигыраҡ ҡына түгел, ә ҡыҙығыраҡ та булған икенсе яҡтан да ҡарарға була. Аҡыл — яңы идеялар табыуҙың берҙән-бер өлөшө түгел икәне асыҡ. Уның башҡа өлөштәре ниндәй һуң? Улар беҙ үҫтерә ала торған сифаттармы?
Сөнки аҡылдың етешһеҙлеге шунда, тиҙәр: ул башлыса тыумыштан бирелә. Быға дәлилдәр ярайһы уҡ ышаныслы күренә, бигерәк тә күбебеҙҙең бының дөрөҫ булыуын теләмәүен һәм шунлыҡтан дәлилдәргә көслө ҡаршылыҡ менән осрашырға тура килеүен иҫәпкә алғанда. Ләкин мин бында был һорауға тәрән инмәйем, сөнки мине яңы идеялар табыуҙың башҡа өлөштәре ҡыҙыҡһындыра, һәм уларҙың күбеһен үҫтереп булыуы асыҡ.
Тимәк, ысынбарлыҡ бала саҡта миңә һөйләнгән тарихтан ныҡ айырыла, һәм был бик ҡыуаныслы. Әгәр иң мөһиме аҡыл булһа һәм ул башлыса тыумыштан бирелһә, бының тәбиғи эҙемтәһе — үҙенә күрә бер Brave New World стилендәге фатализм булыр ине. Һеҙҙең ҡулығыҙҙан килгән иң яҡшы нәмә — ниндәй эшкә «һәләтегеҙ» барлығын асыҡлау, шуның менән тыумыштан бирелгән ниндәй ҙә булһа аҡылығыҙҙы мөмкин тиклем файҙалы ҡулланыу һәм шул йүнәлештә бар көсөгөҙгә эшләү булыр ине. Әгәр ҙә иң мөһиме аҡыл булмаһа, ә ул бары тик кәрәкле бер нисә компоненттың береһе генә булһа һәм уларҙың күбеһе тыумыштан бирелмәһә, барыһы ла күпкә ҡыҙығыраҡ төҫ ала. Һеҙҙең контролегеҙ күпкә арта, ләкин тормошоғоҙҙо нисек ҡороу мәсьәләһе лә шул хәтлем ҡатмарлаша төшә.
Шулай итеп, яңы идеялар тыуыуының башҡа өлөштәре ниндәй? Хатта ошо һорауҙы ҡуя алыуым да алдараҡ әйткән фекеремде иҫбатлай: йәмғиәт аҡылдың түгел, ә бына ошоноң мөһим икәнлеген әле булһа үҙләштермәгән. Кире осраҡта беҙ барыбыҙ ҙа бындай төп һорауҙың яуаптарын белер инек. [3]
Мин бында башҡа ингредиенттарҙың тулы исемлеген бирергә тырышмаясаҡмын. Мин был һорауҙы үҙемә тәүге тапҡыр ошолай ҡуям, һәм уға яуап биреү өсөн бер аҙ ваҡыт кәрәк булыр тип уйлайым. Ләкин күптән түгел мин уларҙың иң мөһимдәренең береһе тураһында яҙғайным: билдәле бер темаға үтә көслө ҡыҙыҡһыныу. Һәм быны, һис шикһеҙ, үҫтерергә мөмкин.
Яңы идеялар асыу өсөн кәрәкле тағы бер сифат — мөстәҡил фекерләү. Мин быны аҡылдан айырым бер нәмә тип раҫларға теләмәҫ инем — мөстәҡил фекерләмәгән кешене аҡыллы тип атауы ҡыйын булыр ине — ләкин, башлыса тыумыштан килһә лә, был сифатты билдәле бер кимәлдә үҫтерергә мөмкин һымаҡ.
Яңы идеялар табыуҙың дөйөм ысулдары бар — мәҫәлән, үҙ проекттарың өҫтөндә эшләү һәм эштең тәүге баҫҡыстарында осраған ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығыу алымдары — һәм быларҙың барыһына ла өйрәнергә була. Уларҙың ҡайһы берҙәренә тотош йәмғиәттәр ҙә өйрәнә ала. Шулай уҡ яңы идеяларҙың махсус төрҙәрен булдырыу алымдарының йыйынтыҡтары ла бар, мәҫәлән, стартап идеялары һәм эссе темалары кеүек.
Әлбиттә, яңы идеялар асыуҙа ярайһы уҡ ябай, көндәлек өлөштәр ҙә күп, мәҫәлән, тырышып эшләү, етерлек йоҡлау, стресстың ҡайһы бер төрҙәренән ҡасыу, тейешле хеҙмәттәштәргә эйә булыу һәм, хатта башҡа нәмә эшләргә тейеш булғанда ла, үҙең теләгән нәмә менән шөғөлләнеү юлдарын табыу. Кешеләргә бөйөк эштәр башҡарырға ҡамасаулаған һәр нәмәнең киреһе бар, һәм ул уларға ярҙам итә. Һәм был өлөштәр беренсе ҡарашҡа күренгәнсә ялҡытҡыс түгел. Мәҫәлән, яңы идеялар табыу ғәҙәттә йәшлек менән бәйле тип һанала. Ләкин бәлки яңы идеяларҙы йәшлектең үҙе түгел, ә йәшлек менән бергә килгән үҙенсәлекле нәмәләр, мәҫәлән, яҡшы сәләмәтлек һәм яуаплылыҡтың аҙыраҡ булыуы тыуҙыралыр. Быны тикшереү теләһә ниндәй йәштәге кешеләргә яҡшыраҡ идеялар табырға ярҙам итерлек стратегияларға алып килергә мөмкин.
Яңы идеялар тыуыуында иң ғәжәп өлөштәрҙең береһе — яҙа белеү һәләте. Яңы идеяларҙың шундай бер төркөмө бар: улар иң яҡшы рәүештә эсселар һәм китаптар яҙыу аша асыла. Һәм бында «аша» тигән һүҙ осраҡлы түгел: һеҙ башта идеялар уйлап сығарып, шунан уларҙы ҡағыҙға теркәп кенә ҡуймайһығыҙ. Фекерләүҙең бары тик яҙыу аша ғына башҡарыла торған бер төрө бар, һәм әгәр яҙыуға ҡулығыҙ ятмаһа йәки яҙыуҙан кинәнес тапмаһағыҙ, был төр фекерләүгә тотонғанда ул һеҙгә ҡамасаулаясаҡ. [4]
Аҡыл менән яңы идеялар араһындағы арауыҡ бик ҡыҙыҡлы урын булып сығыр тип фараз итәм. Әгәр был арауыҡты тик тормошҡа ашмаған потенциал үлсәме тип кенә ҡараһаҡ, ул беҙ күҙҙәребеҙҙе ситкә алып, тиҙерәк үтеп китергә тырышҡан буш яланға әйләнә. Ләкин һорауҙы икенсе яҡҡа борһаҡ һәм ул фараз иткән яңы идеяларҙың башҡа өлөштәрен тикшерә башлаһаҡ, беҙ был арауыҡтан асыштар тураһындағы асыштарҙы таба алабыҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Һөйләшеүҙә кемдең өҫтөн сығыуы уның кем менән булыуына бәйле. Түбән кимәлдә ул ябай агрессивлыҡ булһа, уртала — тапҡырлыҡ, ә иң юғары кимәлдә — ысын аҡылға яҡыныраҡ нәмәгә әйләнә, әммә бында ла, моғайын, тапҡырлыҡ өлөшө һәр ваҡыт була.
[2] Аҡыл яңы идеялар сығарыуҙың берҙән-бер өлөшө булмаған кеүек, яңы идеялар тыуҙырыу ҙа аҡылдың берҙән-бер файҙаһы түгел. Ул шулай уҡ, мәҫәлән, проблемаларҙы асыҡлау һәм уларҙы хәл итеү юлдарын табыу өсөн дә кәрәк. Был икеһе лә яңы идеялар табыу менән киҫешә, ләкин икеһенең дә уның менән бәйле булмаған яҡтары бар.
Аҡылды ошо рәүешле ҡулланыу яңы идеялар тыуҙырыуға ҡарағанда күпкә киңерәк таралған. Һәм бындай осраҡтарҙа аҡылды уның һөҙөмтәләренән айырыуы тағы ла ҡыйыныраҡ.
[3] Ҡайһы берәүҙәр аҡыл менән яңы идеялар сығарыу араһындағы айырманы «ижадилыҡ» менән аңлатыр ине, ләкин был бик файҙалы термин булып күренмәй. Ул ярайһы уҡ аңлайышһыҙ булыу менән бергә, беҙҙе ҡыҙыҡһындырған нәмәнән ярты аҙым ситкә тайпылған: ул аҡылдан айырылғыһыҙ ҙа түгел, һәм аҡыл менән яңы идеялар табыу араһындағы бөтә айырма өсөн дә яуаплы түгел.
[4] Ҡыҙыҡ, ләкин был эссе үҙе лә шуға бер миҫал. Ул яҙа белеү һәләте тураһындағы эссе булараҡ башланды. Ләкин аҡыл менән яңы идеялар табыу араһындағы айырмаға килеп еткәс, был шул тиклем мөһимерәк күренде ки, мин башланғыс эссене үҙгәртеп ҡорҙом: шул фекерҙе төп тема иттем, ә баштағы темам шуның бер өлөшөнә генә әйләнде. Башҡа күп кенә өлкәләрҙәге кеүек үк, эште был кимәлдә яңынан үҙгәртеп ҡороу ҙур тәжрибә туплағас күпкә еңелерәк башҡарыла.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа, Майкл Нильсенға һәм Лиза Рэндаллға рәхмәт белдерәм.