Кешеләрдән Эйнштейнның нәрсәсе белән үзенчәлекле булуын сорасагыз, күбесе аның бик зирәк булуын әйтер иде. Хәтта тирәнрәк яңгырашлы җавап бирергә тырышучылар да, мөгаен, башта шуны уйлар иде. Берничә ел элек үзем дә шундый ук җавап биргән булыр идем. Ләкин Эйнштейнның үзенчәлеге анда түгел иде. Аның үзенчәлеге — аның мөһим яңа идеяләре булуында иде. Бик зирәк булу ул идеяләрнең барлыкка килүе өчен кирәкле шарт иде, әмма бу ике нәрсә бер үк түгел.
Интеллект белән аның нәтиҗәләре бер үк нәрсә түгел дип ассызыклау ваклык булып күренергә мөмкин, ләкин бу алай түгел. Алар арасында зур аерма бар. Университетлар һәм тикшеренү лабораторияләре тирәсендә вакыт уздырган һәркем моның никадәр зур икәнен белә. Чыннан да зирәк булып та, әллә ни зур уңышларга ирешмәгән кешеләр бик күп.
Мин зирәк булу иң нык теләнергә тиешле нәрсә дип уйлап үстем. Бәлки, сез дә шулайдыр. Ләкин шикләнмим: сез чынлыкта моны теләмисез. Күз алдыгызга китерегез: сезнең алда бик зирәк булып, бернинди яңа нәрсә ачмау, яки алай ук зирәк булмыйча, күп кенә яңа идеяләр табу арасында сайлау тора. Һичшиксез, сез соңгысын сайлар идегез. Мин дә шулай эшләр идем. Бу сайлау мине уңайсызландыра, әмма бу ике вариантны шулай ачык итеп каршы куйганда, кайсысы яхшырак икәне аңлашыла.
Бу сайлауның мине уңайсызландыру сәбәбе шунда: акыл белән алай түгеллеген белсәм дә, зирәк булу һаман да иң мөһим нәрсә кебек тоела. Мин моны шулай дип уйлап бик күп еллар үткәрдем. Балачак шартлары бу иллюзияне үстерү өчен камил җирлек булып тора. Интеллектны үлчәү яңа идеяләрнең кыйммәтен үлчәүгә караганда күпкә җиңелрәк, һәм сезне даими рәвештә шуның буенча бәялиләр. Шул ук вакытта, киләчәктә яңа нәрсәләр ачачак балалар да, гадәттә, әлегә бернәрсә дә ачмый. Андый сәләткә ия балалар өчен зирәклек — көч сынаша торган бердәнбер мәйдан.
Шулай ук өлкән яшькә кадәр саклана торган башка нәфис сәбәпләр дә бар. Интеллект сөйләшүдә өстенлек бирә һәм шуның белән өстенлек итү иерархиясенең нигезенә әверелә. [1] Моннан тыш, яңа идеяләргә ия булу тарихи яктан шулкадәр яңа нәрсә, һәм хәзер дә аны бик аз кеше башкара ки, җәмгыять асылда төп максатның нәкъ менә шул булуын, ә интеллектның исә бары тик максатка ирешү чарасы гына булуын әле һаман үзләштермәгән. [2]
Ни өчен шулкадәр күп зирәк кешеләр яңа бернәрсә дә ача алмый? Бу яктан караганда, сорау шактый күңелсез булып күренә. Ләкин аңа тагын бер караш бар, ул өметлерәк кенә түгел, ә кызыклырак та. Аңлашыла ки, интеллект яңа идеяләр табуда бердәнбер компонент түгел. Башка компонентлар нинди? Алар без үстерә ала торган нәрсәләрме?
Чөнки интеллект белән бәйле проблема, әйтүләренчә, аның күбесенчә тумыштан килүендә. Моның өчен дәлилләр шактый ышандыргыч күренә, бигрәк тә күбебез моның дөрес булуын теләмәгәнен һәм шуңа күрә дәлилләргә көчле каршылык белән очрашырга туры килгәнен исәпкә алганда. Ләкин мин монда бу сорауга кереп китмим, чөнки мине яңа идеяләр тудыручы башка компонентлар кызыксындыра, һәм аларның күбесен үстереп булуы ачык.
Димәк, чынбарлык балачакта ишеткәннәремнән сокландыргыч рәвештә нык аерыла. Әгәр интеллект иң мөһим нәрсә булса һәм күбесенчә тумыштан бирелсә, моның табигый нәтиҗәсе — Гүзәл яңа дөнья фатализмына охшаш бер нәрсә булачак. Бу очракта сез эшли алырлык иң яхшы нәрсә — тумыштан килгән интеллектыгызны ничек тә иң файдалы итеп кулланыр өчен, нинди эшкә «сәләтегез» барлыгын ачыклау һәм аннары бар көчегезгә шунда эшләү. Әгәр дә интеллект иң мөһиме булмыйча, бары тик берничә компонентның берсе генә булса, һәм аларның күбесе тумыштан килмәсә, хәлләр күпкә кызыклырак була башлый. Сездә контроль күпкә арта, ләкин тормышыгызны ничек оештыру мәсьәләсе дә шуның кадәр катлаулана төшә.
Шулай итеп, яңа идеяләргә ия булу өчен башка нинди компонентлар кирәк? Мин бу сорауны хәтта бирә алуым үзе үк элегрәк әйткән фикеремне раслый — җәмгыять интеллектның түгел, ә нәкъ менә моның мөһим булуын әле аңлап җиткермәгән. Югыйсә без барыбыз да мондый фундаменталь сорауның җавапларын белер идек. [3]
Мин монда башка компонентларның тулы исемлеген бирергә тырышмаячакмын. Мин бу сорауны үземә беренче тапкыр шулай куям, һәм аңа җавап бирү өчен вакыт кирәк булыр дип уйлыйм. Ләкин күптән түгел мин шуларның иң мөһимнәренең берсе турында язган идем: билгеле бер темага чиктән тыш нык бирелгән кызыксыну. Һәм моны, һичшиксез, үстереп була.
Яңа идеяләр табу өчен кирәк булган тагын бер сыйфат — мөстәкыйль фикер йөртүчәнлек. Мин моны интеллекттан бөтенләй аерым тора дип расларга теләмәс идем — мөстәкыйль фикер йөртми торган кешене зирәк дип атарга шикләнер идем — ләкин, нигездә, тумыштан булса да, бу сыйфатны да билгеле бер дәрәҗәдә үстерергә мөмкин кебек тоела.
Яңа идеяләр табу өчен гомуми ысуллар бар — мәсәлән, үз проектларың өстендә эшләү һәм башлангыч чорда очрый торган каршылыкларны җиңү алымнары — һәм боларның барысына да өйрәнеп була. Аларның кайберләренә җәмгыятьләр дә өйрәнә ала. Шулай ук конкрет төр яңа идеяләр тудыру өчен дә ысуллар җыелмасы бар, мәсәлән, стартап идеяләре һәм эссе темалары кебек.
Һәм, әлбәттә, яңа идеяләр ачуда шактый гади компонентлар да күп: тырышып эшләү, җитәрлек йоклау, кайбер стресс төрләреннән качу, дөрес хезмәттәшләр табу һәм сез эшләргә тиешле булмаган очракта да, үзегез теләгән нәрсә өстендә эшләү өчен хәйләләр таба белү. Кешеләргә бөек эшләр башкарырга комачаулый торган һәр нәрсәнең аларга ярдәм итә торган капма-каршы ягы бар. Һәм бу компонентлар төркеме башта күренгән кебек үк кызыксыз түгел. Мәсәлән, яңа идеяләргә ия булу, гадәттә, яшьлек белән бәйләнә. Ләкин, бәлки, яңа идеяләр тууга яшьлек үзе түгел, ә яшьлек белән килгән конкрет нәрсәләр сәбәпчедер, мәсәлән, яхшы сәламәтлек һәм җаваплылыкның аз булуы. Моны өйрәнү теләсә кайсы яшьтәге кешеләргә яхшырак идеяләр табарга ярдәм итә торган стратегияләргә китерергә мөмкин.
Яңа идеяләр табуда иң гаҗәпкай компонентларның берсе — яза белү сәләте. Эсселар һәм китаплар язу аша гына иң яхшы ачыла торган яңа идеяләр төркеме бар. Һәм «аша» дигән сүз монда очраклы түгел: сез башта идеяләр турында уйлап, аннары аларны кәгазьгә генә төшермисез. Язу аша башкарыла торган үзенчәлекле фикерләү рәвеше бар, һәм әгәр сез начар язсагыз яки язу сезгә ошамаса, бу төр фикерләүгә омтылганда бу сезгә комачаулаячак. [4]
Мин интеллект белән яңа идеяләр арасындагы бушлыкның бик кызыклы урын булып чыгачагын фаразлыйм. Әгәр без бу бушлыкка тормышка ашмаган потенциал үлчәме дип кенә карасак, ул без күзебезне йомып тизрәк үтеп китәргә тырыша торган ялангач чүлгә әверелә. Әмма сорауны киресенчә куйсак һәм яңа идеяләр тудыру өчен бушлык булуы кирәк булган башка компонентларны эзли башласак, без ачышлар ясауның асылын ачу өчен бу бушлыктан файда таба алабыз.
Искәрмәләр
[1] Сөйләшүдә нәрсә җиңеп чыгуы кем белән сөйләшүгә бәйле. Түбән баскычта ул гади тупаслыктан башлана, уртада зиһеннең җитезлегенә күчә һәм иң өске баскычта чын интеллектка якын нәрсәгә барып җитә, гәрчә, мөгаен, һәрвакыт җитез зиһенлелек өлеше дә саклана.
[2] Интеллект яңа идеяләр табуның бердәнбер компоненты булмаган кебек үк, яңа идеяләр табу да интеллектның бердәнбер кулланылышы түгел. Ул шулай ук, мәсәлән, проблемаларны ачыклауда һәм аларны ничек хәл итүне аңлауда да файдалы. Икесе дә яңа идеяләр табу белән кисешә, ләкин икесендә дә аның белән бәйле булмаган максат бар.
Интеллектны бу рәвешле куллану яңа идеяләр табуга караганда күпкә киңрәк таралган. Һәм мондый очракларда интеллектны аның нәтиҗәләреннән аеру тагын да кыенрак.
[3] Кайберәүләр интеллект белән яңа идеяләргә ия булу арасындагы аерманы «иҗадилык» белән аңлатыр иде, ләкин бу бик файдалы төшенчә кебек күренми. Ул шактый тонык булудан тыш, безгә кирәк булган мәгънәдән бераз читкә дә тайпылган: аны интеллекттан аерып та булмый, һәм ул интеллект белән яңа идеяләр арасындагы бөтен аерма өчен дә җаваплы түгел.
[4] Кызык, ләкин бу эссе үзе дә моңа мисал булып тора. Ул язу сәләте турындагы эссе буларак башланды. Ләкин интеллект белән яңа идеяләргә ия булу арасындагы аермага килеп җиткәч, бу шулкадәр мөһимрәк булып тоелды ки, мин баштагы эссене бөтенләй үзгәрттем: моны төп тема ясадым, ә беренче темамны исә андагы пунктларның берсенә әйләндердем. Башка күп кенә өлкәләрдәге кебек үк, зур тәҗрибәгез булганда, мондый дәрәҗәдәге яңадан эшкәртүгә алыну күпкә җиңелрәк.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Патрик Коллисонга, Джессика Ливингстонга, Роберт Морриска, Майкл Нильсенга һәм Лиза Рэндаллга рәхмәт белдерәм.