Адамдардан Эйнштейннің ерекшелігі неде деп сұрасаңыз, көбі оның өте ақылды болғанын айтар еді. Тіпті күрделірек, тереңірек жауап беруге тырысқандардың өзі әуелі осыны ойлар еді. Осыдан бірнеше жыл бұрын мен де солай жауап берер едім. Бірақ Эйнштейннің ерекшелігі мұнда емес еді. Оның ерекшелігі — маңызды тың идеяларды дүниеге әкелгенінде болды. Өте ақылды болу мұндай идеяларға қол жеткізудің қажетті алғышарты болғанымен, бұл екеуі бір нәрсе емес.
Зерде мен оның нәтижелері бірдей емес деп көрсету болмашы нәрсені қазбалау сияқты көрінуі мүмкін, бірақ олай емес. Олардың арасында үлкен алшақтық бар. Университеттер мен зерттеу зертханаларының маңында уақыт өткізген кез келген адам бұл алшақтықтың қаншалықты зор екенін біледі. Шынымен ақылды, бірақ көп нәрсеге қол жеткізе алмай жүрген адамдар өте көп.
Мен ақылды болу бәрінен де қалаулы нәрсе деп ойлап өстім. Мүмкін, сіз де солай ойлаған шығарсыз. Бірақ сіздің шын мәнінде қалайтыныңыз бұл емес екеніне бәс тігуге бармын. Мынадай таңдау алдында тұрсыз деп елестетіп көріңіз: өте ақылды болу, бірақ ешқандай жаңалық ашпау, немесе онша ақылды болмау, бірақ көптеген тың идеяларды ашу. Әрине, сіз екіншісін таңдар едіңіз. Мен де соны таңдар едім. Мұндай таңдау маған жайсыз тиеді, бірақ екі нұсқаны дәл осылай ашық қойғанда, қайсысының жақсырақ екені айдан анық болып шығады.
Бұл таңдаудың маған жайсыз тиетін себебі — саналы түрде оның олай емес екенін білсем де, ақылдылық әлі де ең маңызды нәрсе сияқты сезіледі. Мен соншама жыл бойы солай деп ойлап келдім. Балалық шақтың жағдайлары бұл иллюзияны бекітуге өте қолайлы орта қалыптастырады. Зердені жаңа идеялардың құндылығына қарағанда өлшеу әлдеқайда оңай, әрі сізді үнемі сонымен бағалайды. Ал түбінде жаңалық ашатын балалардың өзі, әдетте, ол кезде әлі ештеңе аша қоймаған. Бұған бейім балалар үшін ақылдылық — олар білетін жалғыз ойын алаңы.
Бұдан да нәзік себептер бар, олар есейген шақта да ұзақ сақталады. Ақылдылық әңгіме барысында жеңіске жеткізеді, сөйтіп үстемдік иерархиясының негізіне айналады. [1] Оның үстіне, тың идеяларға ие болу тарихи тұрғыдан өте жаңа құбылыс және қазірдің өзінде онымен айналысатындар аз, сондықтан қоғам негізгі мақсат идея табу екенін, ал ақылдылық тек соған жетудің құралы екенін әлі толық түсініп үлгерген жоқ. [2]
Неліктен көптеген ақылды адамдар ешқандай жаңалық аша алмайды? Бұл тұрғыдан қарасақ, сұрақ біршама көңілсіз көрінеді. Бірақ бұған басқаша қараудың жолы бар, ол үмітті ғана емес, әлдеқайда қызықтырақ та. Әлбетте, жаңа идеяларды дүниеге әкелуде ақылдылық жалғыз құрамдас бөлік емес. Басқа құрамдас бөліктер қандай? Олар біз дамыта алатын нәрселер ме?
Себебі, ақыл-ой қабілетінің кемшілігі — оның көбінесе туа бітетіндігінде дейді. Бұған дәлелдер өте сенімді көрінеді, әсіресе көбіміз мұның шындық болғанын қаламайтынымызды және дәлелдер осылайша қарсы соққан қатты желге төтеп беруге мәжбүр екенін ескерсек. Бірақ мен мұнда ол сұраққа тереңдемеймін, өйткені мені тың идеялардың басқа құрамдас бөліктері қызықтырады, ал олардың көбін дамытуға болатыны анық.
Бұл дегеніміз, шындық бала кезімде естіген әңгімелерден мүлде өзгеше әрі қызықты. Егер ең маңыздысы ақыл-ой қабілеті болса, әрі ол көбіне туа бітсе, оның табиғи нәтижесі — «Ғажайып жаңа әлем» стиліндегі фатализмге апарып соғады. Қолыңыздан келетін ең жақсы нәрсе — бойыңыздағы қандай да бір туа біткен зердені барынша тиімді пайдалану үшін өзіңіздің қай іске «бейім» екеніңізді анықтап, содан кейін соған бар күшіңізді салып еңбек ету. Ал егер ақыл-ой ең басты нәрсе болмай, тек маңызды бірнеше құрамдас бөліктің бірі ғана болса және олардың көбі туа бітпеген болса, онда жағдай әлдеқайда қызықты бола түседі. Сіздің бақылауыңызда әлдеқайда көп мүмкіндік бар, бірақ өміріңізді қалай құру керек деген мәселе де соншалықты күрделене түседі.
Сонымен, жаңа идеяларды табудың басқа құрамдас бөліктері қандай? Менің бұл сұрақты қоя алуымның өзі жоғарыда айтқан ойымды дәлелдейді — қоғам ең маңыздысы ақылдылық емес, дәл осы нәрсе екенін әлі түсінбеген. Әйтпесе, бәріміз мұндай іргелі сұрақтың жауабын білер едік. [3]
Мен мұнда басқа құрамдас бөліктердің толық тізімін беруге тырыспаймын. Мен бұл сұрақты өзіме осылай алғаш рет қойып отырмын және оған жауап беру біраз уақытты алуы мүмкін деп ойлаймын. Дегенмен мен жақында ең маңыздылардың бірі туралы жаздым: белгілі бір тақырыпқа деген шектен тыс қызығушылық. Ал мұны сөзсіз дамытуға болады.
Жаңа идеяларды ашу үшін қажет тағы бір қасиет — дербес ойлау қабілеті. Мен мұны ақылдылықтан бөлек нәрсе деп айтпас едім — дербес ойлай алмайтын адамды ақылды деп атауға қиналған болар едім — бірақ негізінен туа біткенімен, бұл қасиетті де белгілі бір деңгейде дамытуға болатын сияқты.
Тың идеяларды тудырудың жалпы әдіс-тәсілдері бар — мысалы, өзіңіздің жеке жобаларыңызбен жұмыс істеу және алғашқы қадамдарда кездесетін кедергілерді еңсеру — және мұның бәрін үйренуге болады. Олардың кейбірін тұтас қоғам да үйрене алады. Сондай-ақ жаңа идеялардың белгілі бір түрлерін, мысалы, стартап идеяларын және эссе тақырыптарын ойлап табуға арналған арнайы әдістер жиынтығы да бар.
Әрине, тың идеяларды ашуда қажырлы еңбек ету, жеткілікті ұйықтау, стресстің белгілі бір түрлерінен аулақ болу, дұрыс әріптестер таңдау және өзіңіз айналысуыңыз тиіс емес кезде де қалаған ісіңізбен айналысудың амалдарын табу сияқты көптеген қарапайым элементтер бар. Адамдардың ұлы істер жасауына кедергі келтіретін кез келген нәрсенің оларға көмектесетін кері жағы болады. Және бұл құрамдас бөліктер тобы алғашқыда көрінетіндей жалықтырарлық емес. Мысалы, тың идеяларға ие болу әдетте жастық шақпен байланыстырылады. Бірақ жаңа идеяларды беретін жастықтың өзі емес, жастықпен бірге келетін мықты денсаулық пен міндеттемелердің жоқтығы сияқты нақты нәрселер болуы мүмкін. Мұны зерттеу кез келген жастағы адамдарға жақсырақ идеялар табуға көмектесетін стратегияларға алып келуі ықтимал.
Тың идеяларды тудырудың ең таңғаларлық құрамдас бөліктерінің бірі — жазу шеберлігі. Жаңа идеялардың белгілі бір санаты бар, оларды тек эсселер мен кітаптар жазу арқылы ғана жақсырақ ашуға болады. «Арқылы» деген сөзді мен әдейі қолданып отырмын: сіз әуелі идеяларды ойлап тауып, содан кейін оларды жай ғана қағазға түсірмейсіз. Жазу арқылы ой жүгіртудің ерекше бір түрі бар, егер жазуға икемсіз болсаңыз немесе оны жаныңыз сүймесе, мұндай тәсілмен ойлануға тырысқанда ол сізге кедергі келтіреді. [4]
Мен ақылдылық пен тың идеялар арасындағы бұл алшақтық өте қызықты кеңістік болып шығады деп болжаймын. Егер бұл алшақтықты тек жүзеге аспаған әлеуеттің өлшемі ретінде ғана қарастырсақ, ол біз көзімізді тайдырып, тезірек өтіп кетуге тырысатын құлазыған далаға айналады. Бірақ сұрақты басқа қырынан қойып, жаңа идеялар үшін осы алшақтық талап ететін басқа да құрамдас бөліктерді зерттей бастасақ, біз жаңалық ашу процесі туралы тың жаңалықтарды осы алшақтықтан таба аламыз.
Ескертпелер
[1] Әңгіме барысында кімнің жеңіске жететіні сұхбаттасушыға байланысты. Бұл төменгі деңгейдегі жай ғана агрессивтіліктен бастап, орта деңгейдегі тапқырлық арқылы, жоғарғы деңгейдегі шынайы зердеге жақын нәрсеге дейін ауытқиды, дегенмен оның құрамында әрдайым тапқырлықтың белгілі бір үлесі болатын шығар.
[2] Ақыл-ой тың идеяларды табудың жалғыз құрамдас бөлігі болмағаны сияқты, жаңа идеялар да ақыл-ойдың жалғыз пайдасы емес. Ол сонымен қатар, мысалы, мәселелерге диагноз қоюда және оларды қалай шешу керектігін түсінуде пайдалы. Екеуі де жаңа идеяларды табумен ұштасады, бірақ екеуінің де онымен ұштаспайтын тұстары бар.
Ақыл-ойды бұлай пайдалану тың идеяларды табуға қарағанда әлдеқайда жиі кездеседі. Мұндай жағдайларда ақылдылықты оның нәтижелерінен ажырату одан да қиын.
[3] Кейбіреулер зерде мен жаңа идеяларды табу арасындағы айырмашылықты «креативтілікке» теңер еді, бірақ бұл өте пайдалы термин сияқты көрінбейді. Өте бұлыңғыр болуымен қатар, ол бізді толғандыратын мәселеден жарты қадам шеттеп кеткен: ол ақыл-ойдан бөлек те емес, зерде мен жаңа идеялар арасындағы барлық айырмашылыққа да толық жауап бере алмайды.
[4] Бір қызығы, осы эссенің өзі соған мысал бола алады. Ол жазу шеберлігі туралы эссе ретінде басталған болатын. Бірақ зерде мен жаңа идеялар табудың арасындағы айырмашылыққа келгенімде, бұл соншалықты маңызды көрінгені сонша, мен бастапқы эссенің астаң-кестеңін шығарып, жаңа тақырыпты негізгі өзегіне, ал бастапқы тақырыбымды соның ішіндегі тармақтардың біріне айналдырдым. Көптеген басқа салалар сияқты, мол тәжірибе жинақтағаннан кейін мұндай деңгейдегі түбегейлі өзгерістерді жүзеге асыру оңайырақ болады.
Осы мәтіннің нобайын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске, Майкл Нильсенге және Лиза Рэндаллға алғыс айтамын.