(Был эссе Google-ҙағы сығышҡа нигеҙләнгән.)
Бер нисә аҙна элек үҙемә дүрт патент бирелеүен белеп аптырап киттем. Был тағы ла нығыраҡ ғәжәпләндерҙе, сөнки мин бары өсәүгә генә ғариза биргәйнем. Патенттар минеке түгел, әлбиттә. Улар Viaweb-ҡа яҙылғайны һәм беҙҙе һатып алғас, Yahoo милкенә күсте. Ләкин был яңылыҡ мине ғөмүмән программа тәьминәте патенттары тураһында уйланырға мәжбүр итте.
Патенттар — ҡатмарлы мәсьәлә. Беҙ финанслаған стартаптарҙың күбеһенә улар буйынса кәңәш бирергә тура килде, һәм күп йыллыҡ тәжрибәм булыуға ҡарамаҫтан, мин һәр ваҡытта ла дөрөҫ кәңәш бирәмме-юҡмы икәненә ышанып етмәйем.
Шуныһына тулыһынса ышанам: әгәр һеҙ программа тәьминәте патенттарына ҡаршы булһағыҙ, тимәк, ғөмүмән патенттарға ҡаршыһығыҙ. Тора-бара беҙҙең машиналарыбыҙ күберәк программа тәьминәтенән тора башлай. Элек рычагтар, йоҙроҡсалар һәм тешле тәгәрмәстәр ярҙамында башҡарылған нәмәләр хәҙер циклдар, ағастар һәм йомолоуҙар (closures) менән башҡарыла. Идара итеү системаларының физик кәүҙәләнешен патентлана алырлыҡ, ә уларҙың программалы тиңдәштәрен патентланмай торған итә торған бер ниндәй ҙә үҙенсәлек юҡ.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, патент хоҡуғы был мәсьәләлә эҙмә-эҙлекле түгел. Күпселек илдәрҙең патент хоҡуғы алгоритмдарҙың патентланмауын белдерә. Был ҡағиҙә «алгоритм» тигән һүҙ Эратосфен иләгенә оҡшаш нәмәне аңлатҡан замандарҙан ҡалған. 1800 йылда кешеләр механик объекттарға алынған күп кенә патенттарҙың, асылда, улар кәүҙәләндергән алгоритмдарға бирелгән патенттар икәнен беҙҙең кеүек үк еңел аңлай алмаған.
Патент юристары алгоритмдарҙы патентлағанда әле булһа нәҡ шуны эшләгәндәй ҡланырға мәжбүр. Патент ғаризаһының исемендә «алгоритм» һүҙен ҡулланырға ярамай, нәҡ китап исемендә «эсселар» тигән һүҙҙе ҡулланырға ярамаған кеүек. Әгәр алгоритмды патентларға теләһәгеҙ, уны шул алгоритмды башҡарыусы компьютер системаһы булараҡ бирергә тейешһегеҙ. Бына, хәҙер ул механик; уф, ҡотолдоҡ. Алгоритм өсөн ғәҙәти эвфемизм — «система һәм ысул». Ошо һүҙбәйләнеш буйынса патент эҙләүен башҡарып ҡарағыҙ һәм күпме һөҙөмтә сыҡҡанын күрерһегеҙ.
Программа тәьминәте патенттары аппарат тәьминәте патенттарынан айырылмағанлыҡтан, «программа патенттары — яуызлыҡ» тип әйтеүселәр бары тик «патенттар — яуызлыҡ» тигәнде генә белдерә. Улайһа, ни өсөн шул тиклем күп кеше нәҡ программа тәьминәте патенттарына зарлана һуң?
Минеңсә, проблема программа патенттары концепцияһында түгел, ә күберәк патент ведомствоһында. Ҡасан ғына программа тәьминәте дәүләт менән осраша, насар нәмәләр килеп сыға, сөнки программалар тиҙ үҙгәрә, ә дәүләт яй үҙгәрә. Патент ведомствоһы программа патенттарына ғаризаларҙың күләменән дә, яңылығынан да баҫылып ҡалды, һәм һөҙөмтәлә улар бик күп хаталар яһаны.
Иң таралғаны — бирелергә тейеш булмаған патенттарҙы биреү. Патентлана алһын өсөн, уйлап табыу яңы ғына булып ҡалмай, ә асыҡтан-асыҡ күренеп тормаған (non-obvious) булырға тейеш. Һәм бына ошонда, айырыуса, USPTO өлгөртә алмай ята. Slashdot-та был проблеманы асыҡ күрһәткән тамға бар: «patent pending» (патент көтөлә) тигән һүҙҙәр яҙылған бысаҡ менән сәнске.
Иң ҡурҡынысы шул: был уларҙың патент тураһындағы хәбәрҙәр өсөн булған берҙән-бер тамғаһы. Slashdot уҡыусылары хәҙер патент тураһындағы мәҡәләнең ялған, мәғәнәһеҙ патент тураһында буласағын тәбиғи тип ҡабул итә. Проблеманың масштабы бына шул тиклем ҙур.
Мәҫәлән, Amazon-дың бер баҫыу менән һатып алыу (one-click) тураһындағы билдәле патенты менән бәйле проблема уның программа патенты булыуында түгел, ә уның үтә лә асыҡ булыуында. Кешеләрҙең ташыу адрестарын һаҡлаған теләһә ниндәй онлайн-кибет быны барыбер эшләр ине. Amazon-дың быны беренсе булып эшләү сәбәбе уларҙың үтә акыллы булыуында түгел, ә һатып алыусылар нимәлер алғансы уларҙы теркәлергә мәжбүр итерлек абруйы булған тәүге сайттарҙың береһе булыуында ине. [1]
Беҙ, хакерҙар булараҡ, USPTO-ның кешеләргә беҙҙең донъяның бысаҡтарын һәм сәнскеләрен патентларға рөхсәт итеүен беләбеҙ. Проблема шунда: USPTO хеҙмәткәрҙәре хакерҙар түгел. Улар, бәлки, ҡорос ҡойоу йәки линзалар шымартыу өлкәһендәге яңы уйлап табыуҙарҙы баһалауҙа оҫталыр, ләкин улар программа тәьминәтен әлегә аңламай.
Ошо урында оптимист «ләкин ваҡыт үтеү менән аңларҙар» тип өҫтәр ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был дөрөҫ булмаҫҡа мөмкин. Программа патенттары менән бәйле мәсьәлә — дөйөмөрәк бер күренештең өлгөһө: яңы технологияны аңлау өсөн патент ведомствоһына байтаҡ ваҡыт кәрәк. Шулай булғас, был проблема тағы ла киҫкенләшәсәк кенә, сөнки технологик үҙгәрештәрҙең тиҙлеге арта бара шикелле. Утыҙ йылдан патент ведомствоһы беҙ хәҙер программа булараҡ патентлаған нәмәләрҙе аңларға мөмкин, ләкин ул саҡта улар тағы ла аҙыраҡ төшөнгән яңы төр уйлап табыуҙар барлыҡҡа киләсәк.
Патентҡа ғариза биреү — ул килешеүҙәр алып барыу (сауҙалашыу). Ғәҙәттә һеҙ алырға өмөт иткәнегеҙҙән киңерәк патентҡа ғариза бирәһегеҙ, ә эксперттар ҡайһы бер дәғүәләрегеҙҙе кире ҡағып, башҡаларын раҫлап яуап бирә. Шуға күрә мин Amazon-ды one-click патентына ғариза биргәне өсөн ғәйепләмәйем. Төп хатаны патент ведомствоһы яһаны, сөнки улар ысын техник йөкмәткеле, тарыраҡ бер нәмә талап итмәне. Бындай сиктән тыш киң патентты биреп, USPTO, асылда, Amazon менән тәүге осрашыуҙа уҡ түшәккә ятты. Amazon «юҡ» тип әйтергә тейеш инеме ни?
Amazon ҡараңғы яҡҡа патентҡа ғариза биргәндә түгел, ә уны ҡулланып баҫым яһай башлағанда күсте. Бик күп компанияларға (мәҫәлән, Microsoft-ҡа) ғәйәт ҙур күләмдә аҡылға һыймаҫлыҡ киң патенттар бирелгән, ләкин улар уларҙы башлыса һаҡланыу маҡсатында тота. Йәҙрә ҡоралы кеүек үк, ҙур компанияларҙың патент портфеленең төп роле — үҙҙәренә һөжүм иткән һәр кемгә ҡаршы дәғүә менән янау. Шулай итеп, Amazon-дың Barnes & Noble-ға ҡаршы суд дәғүәһе беренсе йәҙрә һуғыу тиңдәше булды.
Был суд процесы Amazon-ға файҙанан бигерәк зыян килтергәндер, моғайын. Barnes & Noble тоноҡ ҡына бер сайт ине; Amazon уларҙы барыбер баҫып китер ине. Иғтибар итмәҫкә лә мөмкин булған ярышташына һөжүм итеп, Amazon үҙенең абруйына мәңгелек ҡара тап төшөрҙө. Хатта хәҙер ҙә, әгәр хакерҙарҙан Amazon тураһында тәүге ассоциацияларын һораһағыҙ, one-click патенты тәүге ун тема араһында буласаҡ тип уйлайым.
Google патенттарға эйә булыуҙың үҙен генә яуызлыҡ тип иҫәпләмәй, әлбиттә. Улар бик күп ғаризалар биргән. Улар ике йөҙлөләрме? Патенттар яуызлыҡмы?
Был һорауҙың ысынында ике варианты бар, һәм уға яуап биреүселәр йыш ҡына үҙҙәренең ҡайһыһына яуап биргәнен аңлап етмәй. Тар вариант бар: хәҙерге хоҡуҡи системаны иҫәпкә алғанда, патенттарға ғариза биреү яманмы? Һәм киңерәк вариант: хәҙерге хоҡуҡи системаның патенттарға юл ҡуйыуы яманмы?
Был — айырым һорауҙар. Мәҫәлән, урта быуаттарҙағы Европа кеүек индустрияға тиклемге йәмғиәттәрҙә, кемдер һеҙгә һөжүм иткәндә, һеҙ полиция саҡырмағанһығыҙ. Полиция булмаған. Һөжүм ителгәндә, һеҙ ҡаршы торорға тейеш булғанһығыҙ, һәм быны нисек эшләү буйынса үҙ йолалары бар ине. Был дөрөҫ түгел инеме? Бында ике һорау тыуа: ғәҙеллекте үҙ ҡулығыҙға алыу ярамаған ғәмәл инеме, әллә шулай эшләргә мәжбүр булыуығыҙ насар инеме? Беҙ ғәҙәттә икенсеһенә «эйе», ә беренсеһенә «юҡ» тип яуап бирәбеҙ. Әгәр һеҙҙе башҡа бер кем дә яҡламаһа, һеҙ үҙегеҙҙе һаҡларға тейешһегеҙ. [2]
Патенттар менән бәйле хәл дә шуға оҡшаш. Бизнес — ритуаллаштырылған һуғыштың бер төрө. Ысынында иһә, ул реаль һуғыштан үҫеп сыҡҡан: иртә осорҙағы сауҙагәрҙәрҙең күбеһе, ҡаршылағы кешенең ни тиклем көслө булып күренеүенә ҡарап, юл ыңғайында уҡ сауҙагәрҙән пиратҡа әйләнгән. Бизнеста компанияларҙың бер-береһе менән нисек ярыша алыуын һәм ярыша алмауын билдәләгән билдәле бер ҡағиҙәләр бар, һәм үҙ ҡағиҙәләре буйынса уйнарға ҡарар иткән кеше төп асылды аңламай. «Һәр кем шулай эшләй тип кенә мин патенттарға ғариза бирмәйәсәкмен» тип әйтеү «Һәр кем шулай эшләй тип кенә мин ялған һөйләмәйәсәкмен» тигәнгә оҡшамаған. Был күберәк «Һәр кем шулай эшләй тип кенә мин TCP/IP ҡулланмаясаҡмын» тигәнгә оҡшаш. Эйе, һеҙ уны барыбер ҡулланасаҡһығыҙ.
Яҡыныраҡ сағыштырыу бындай булыр ине: кемдер хоккей уйынын тәүге тапҡыр күрә, уйынсыларҙың бер-береһенә аңлы рәүештә бәрелеүен шок менән аңлай һәм үҙе хоккей уйнағанда бер нисек тә бындай тупаҫ булмаясағы тураһында ҡарар ҡабул итә.
Хоккей алыштарға, көс алымдарына рөхсәт итә. Был — уйындың бер өлөшө. Әгәр командағыҙ быны эшләүҙән баш тартһа, һеҙ ябай ғына еңеләһегеҙ. Бизнеста ла шулай. Хәҙерге ҡағиҙәләр буйынса патенттар уйындың бер өлөшө булып тора.
Был практикала нимәне аңлата? Беҙ үҙебеҙ финанслаған стартаптарға сит патенттарҙы боҙоу тураһында борсолмаҫҡа ҡушабыҙ, сөнки стартаптарҙы патент боҙған өсөн судҡа һирәк бирәләр. Кемдер һеҙҙе судҡа бирергә мөмкин булған ике генә сәбәп бар: аҡса өсөн йәки улар менән ярышыуығыҙға ҡамасаулау өсөн. Стартаптар судҡа биреп аҡса алырлыҡ кимәлдә түгел, үтә ярлы. Һәм ғәмәлдә конкуренттары ла уларҙы судҡа бик бирмәй шикелле. Башҡа стартаптар судҡа бирмәй, сөнки (а) патент судтары — ҡиммәтле иғтибар таратыу, һәм (б) башҡа стартаптар улар кеүек үк яңы булғанлыҡтан, уларҙың патенттары әле бирелмәгән булыуы ихтимал. [3] Шулай уҡ стартаптарҙы, кәм тигәндә программа бизнесында, үҙ урынын тапҡан конкуренттар ҙа артыҡ судҡа бирмәй кеүек. Microsoft-тың барлыҡ патенттарына ҡарамаҫтан, мин уларҙың патент боҙған өсөн берәй стартапты судҡа биргән бер осрағын да белмәйем. Microsoft һәм Oracle кеүек компаниялар суд процестарында еңеп отмай. Был үтә билдәһеҙ. Улар көнсөлдәрҙе үҙҙәренең һатыу каналдарынан ҡыҫырыҡлап сығарып еңә. Әгәр һеҙ уларға хәүеф тыуҙыра алһағыҙ, улар һеҙҙе судҡа биреүгә ҡарағанда һатып алыуҙы хуп күрәсәк.
Ҙур компанияларҙың бәләкәйерәктәргә ҡаршы патент дәғүәләре биреүе тураһында уҡыһағыҙ, ғәҙәттә был бөлгөнлөккә табан тәгәрәп барған һәм һаламға йәбешкән ҙур компания була. Мәҫәлән, Unisys-тың LZW ҡыҫыу патентын мәжбүри ҡулланырға маташыуы. Ҙур компанияның патент судтары менән янағанын күрһәгеҙ — акцияларын һатығыҙ. Компания интеллектуаль милек өсөн көрәшә башлаһа, был уларҙың төп алышты, ҡулланыусылар өсөн алышты оттороуының билдәһе булып тора.
Конкуренттарын патент боҙған өсөн судҡа биргән компания — шул тиклем ныҡ еңелгән һаҡсыға оҡшаған, хатта ул судьяға ялынырға борола. Әгәр тупҡа һаман да барып етә алһағыҙ, үҙегеҙгә ҡаршы ҡағиҙә боҙолғанына ихлас ышанһағыҙ ҙа, улай эшләмәйһегеҙ. Шуға күрә патент дәғүәләре менән янаған компания — ҡыйын хәлдә ҡалған компания.
Беҙ Viaweb өҫтөндә эшләгәндә, электрон коммерция өлкәһендәге ҙурыраҡ бер компания онлайн-заказ яһауғамы, шуға оҡшаш нәмәгә патент алғайны. Шул компанияның вице-президенты шылтыратып, уны лицензияларға теләмәйбеҙме тип һораны. Мин патентты тулыһынса ялған тип иҫәпләүемде һәм уның судта бер нисек тә үтмәйәсәген әйттем. «Яҡшы, — тип яуап бирҙе ул. — Ә һеҙҙә эшкә алыу барамы ул?»
Әгәр стартапығыҙ етерлек ҙурайһа, нимә генә эшләһәгеҙ ҙә, һеҙҙе барыбер судҡа бирә башлаясаҡтар. Мәҫәлән, асыҡ баҙарға (IPO) сыҡһағыҙ, тыныс ҡалдырыу өсөн аҡса түләрһегеҙ тип өмөт иткән бер нисә патент тролле һеҙгә дәғүә белдерәсәк. Улар тураһында һуңыраҡ.
Икенсе төрлө әйткәндә, аҡсағыҙ булғансы бер кем дә һеҙҙе патент боҙған өсөн судҡа бирмәйәсәк, ә аҡсағыҙ булғас, нигеҙҙәре бармы-юҡмы икәненә ҡарамаҫтан, һеҙҙе судҡа бирәсәктәр. Шуға күрә мин фатализм яҡлы булырға кәңәш итәм. Патент боҙоу тураһында борсолоп ваҡытығыҙҙы әрәм итмәгеҙ. Һеҙ, моғайын, бауығыҙҙы бәйләгән һайын патент боҙаһығыҙҙыр. Башта, исмаһам, шәп нәмә яһау һәм күп ҡулланыусылар йыйыу тураһында ғына уйлағыҙ. Әгәр кемдер һеҙҙе һөжүм итерлек кимәлгә еткәнһегеҙ икән, тимәк, эштәрегеҙ һәйбәт бара.
Беҙ үҙебеҙ ярҙам иткән компанияларға патентҡа ғариза бирергә кәңәш итәбеҙ, ләкин конкуренттарҙы судҡа бирә алһындар өсөн түгел. Уңышлы стартаптар йә һатыла, йә ҙур компания булып үҫешә. Әгәр стартап ҙур компанияға әйләнергә теләһә, улар башҡа ҙур компаниялар менән ҡораллы ваҡытлыса солох тотоу өсөн кәрәкле патент портфелен булдырыу өсөн патенттарға ғариза бирергә тейеш. Әгәр улар һатылырға теләһә, патенттарға ғариза бирергә тейеш, сөнки патенттар — һатып алыусылар менән «никах бейеүенең» бер өлөшө.
Уңышҡа өлгәшкән күпселек стартаптар быға һатылыу аша ирешә, ә күпселек һатып алыусылар патенттарға иғтибар итә. Стартапты һатып алыу һатып алыусы өсөн ғәҙәттә «үҙең эшләргәме әллә һатып алырғамы» тигән ҡарар булып тора. Был бәләкәй стартапты һатып алырғамы, әллә үҙебеҙҙекен эшләргәме? Һәм ике нәмә, айырыуса, уларҙы үҙҙәре эшләмәҫкә өндәй: әгәр һеҙҙең инде ҙур һәм тиҙ үҫеүсе ҡулланыусылар базағыҙ булһа, һәм программа тәьминәтегеҙҙең мөһим өлөштәренә ярайһы уҡ ышаныслы патент ғаризағыҙ булһа.
Ҙур компанияларҙың төҙөүгә ҡарағанда һатып алыуҙы өҫтөн күреүенең өсөнсө сәбәбе бар: әгәр улар үҙҙәре эшләһә, бөтәһен дә боҙоп бөтөр ине. Ләкин әлегә аҙ ғына ҙур компаниялар быны үҙҙәренә танырлыҡ дәрәжәлә аҡыллы. Ғәҙәттә компанияға үҙҙәренең эшләп сығарыуы ни тиклем ауыр буласағын һатып алыусының инженерҙарынан һорайҙар, ә улар үҙ һәләттәрен сиктән тыш юғары баһалай. [4] Патент балансты үҙгәртә кеүек. Ул һатып алыусыға һеҙ эшләгәнде ҡабатлай алмауҙарын таныу өсөн һылтау бирә. Шулай уҡ ул уларға технологияғыҙҙың нимәһе менән айырылып тороуын аңларға ярҙам итә ала.
Дөрөҫөн әйткәндә, программа бизнесында патенттарҙың шул тиклем ҙур булмаған роль уйнауы мине ғәжәпләндерә. Белгестәрҙең программа патенттары инновацияларҙы быуыуы тураһында әйткән ҡурҡыныс һүҙҙәрен иҫәпкә алғанда, был сәйер күренә, ләкин программа бизнесына ентекләп ҡараһаң, иң хайран ҡалдырғаны — патенттарҙың ни тиклем әһәмиәтһеҙ булыуы.
Башҡа өлкәләрҙә компаниялар көнсөлдәрен патент боҙған өсөн даими рәүештә судҡа бирә. Мәҫәлән, аэропорттарҙа йөк тикшереү бизнесы оҙаҡ йылдар буйы InVision һәм L-3 тигән ике компания араһында уңайлы дуополия булып торҙо. 2002 йылда Reveal исемле стартап барлыҡҡа килде, уларҙың яңы технологияһы сканерҙарҙы өс тапҡырға бәләкәйерәк итеп эшләргә мөмкинлек бирҙе. Улар хатта продукт сығарғанға тиклем үк патент боҙоуҙа ғәйепләнеп судҡа бирелде.
Беҙҙең донъяла бындай тарихты һирәк ишетәһегеҙ. Мин тапҡан бер миҫал, уңайһыҙ булһа ла, Yahoo ине, ул 2005 йылда Xfire исемле уйын стартапына ҡаршы патент дәғүәһе ҡуҙғатты. Xfire әллә ни ҙур компания булмаған кеүек, һәм Yahoo-ның ни өсөн үҙенә хәүеф һиҙгәнен аңлауы ҡыйын. Xfire-ҙың техник вице-президенты оҡшаш нәмәләр өҫтөндә Yahoo-ла эшләгәйне — ысынында, ул Yahoo судҡа биргән патенттың уйлап табыусыһы итеп теркәлгәйне — шуға күрә, бәлки, бында шәхси бер нимә булғандыр. Минеңсә, Yahoo-ла кемдер хата ебәргән. Нисек кенә булмаһын, улар судты артабан бик ныҡышмалы дауам итмәне.
Ни өсөн программа тәьминәтендә патенттар шундай бәләкәй роль уйнай? Мин өс ихтимал сәбәп тураһында уйлай алам.
Беренсеһе — программа тәьминәте шул тиклем ҡатмарлы, патенттар үҙҙәре генә ҙур ҡиммәткә эйә түгел. Бәлки, мин башҡа өлкәләрҙе кәмһетәмдер, ләкин инженерлыҡтың күпселек төрҙәрендә яңы ысулдың деталдәрен уртаса-юғары кимәлдәге белгестәр төркөмөнә тапшырып, теләгән һөҙөмтәне алырға мөмкин һымаҡ. Мәҫәлән, кемдер мәғдән иретеүҙең яҡшыраҡ уңыш бирә торған яңы процесын уйлап тапһа, һәм һеҙ квалификациялы белгестәр командаһын йыйып, уларға был хаҡта һөйләһәгеҙ, улар ҙа шул уҡ һөҙөмтәгә өлгәшә аласаҡ. Программа тәьминәтендә был эшләмәй кеүек. Программа тәьминәте шул тиклем нескә һәм алдан әйтеп булмай торған нәмә, хатта «квалификациялы белгестәр» менән дә алыҫҡа китеп булмай.
Шуға күрә беҙ программа бизнесында «квалификациялы белгес» тигән фразаларҙы һирәк ишетәбеҙ. Был кимәлдәге һәләт ярҙамында һеҙгә ни бары, әйтәйек, программағыҙҙы башҡа бер программа менән ярашыусан итеүгә ирешергә мөмкин — һигеҙ айҙа, ғәйәт ҙур сығымдар менән. Ҡатмарлыраҡ бер нәмә эшләү өсөн һеҙгә шәхси оҫталыҡ, талант кәрәк. Әгәр һеҙ квалификациялы белгестәр командаһын йыйып, уларға яңы веб-нигеҙле почта программаһын эшләргә ҡушһағыҙ, уларҙы дәртләнгән ун туғыҙ йәшлек үҫмерҙәр командаһы еңеп сығасаҡ.
Белгестәр бойомға ашыра (implement) ала, әммә проектлай (design) алмай. Дөрөҫөрәге, бойомға ашырыу оҫталығы — күпселек кешеләр, шул иҫәптән эксперттар үҙҙәре лә баһалай ала торған берҙән-бер оҫталыҡ төрө. [5]
Ләкин проектлау — аныҡ бер оҫталыҡ. Был бары тик һауалағы тотоп булмай торған төшөнсә түгел. Берәй нәмәне аңламағанда, ул һәр ваҡыт тотоп булмай торған булып күренә. 1800 йылда электр энергияһы күпселек кешегә шундай тотоп булмай торған булып күренгән. Уның тураһында беләһе нәмәләрҙең шул тиклем күп икәнен кем белгән? Проектлау менән дә шулай. Ҡайһы берәүҙәр быны яҡшы эшләй, ҡайһы берәүҙәр насар эшләй, һәм улар яҡшы йәки насар эшләгән нәмә бик үк матди, аныҡ.
Программа тәьминәтендә дизайндың (проектлауҙың) шул тиклем ҙур әһәмиәткә эйә булыу сәбәбе, моғайын, физик әйберҙәргә ҡарағанда сикләүҙәрҙең аҙыраҡ булыуындалыр. Физик әйберҙәр яһау — ҡиммәтле һәм хәүефле. Ихтимал булған һайлауҙар майҙаны тарыраҡ; һеҙгә ҙурыраҡ төркөм составында эшләргә тура килә; һәм һеҙ күп һанлы ҡағиҙәләргә буйһонаһығыҙ. Әгәр һеҙ һәм бер нисә дуҫығыҙ яңы веб-ҡушымта булдырырға ҡарар итһәгеҙ, быларҙың береһе лә булмаясаҡ.
Программа тәьминәтендә проектлау өсөн иркенлек ҙур булғанға күрә, уңышлы ҡушымта үҙенең патенттары йыйылмаһынан күпкә өҫтөнөрәк була. Бәләкәй компанияларҙы ҙурыраҡ көнсөлдәрҙең күсереп алыуынан һаҡлаусы нәмә — уларҙың патенттары ғына түгел, ә ҙур компания ҡабатларға маташҡан осраҡта ебәрәсәк меңләгән ваҡ-төйәк хаталары.
Беҙҙең донъяла патенттарҙың ҙур әһәмиәткә эйә булмауының икенсе сәбәбе — стартаптарҙың Reveal кеүек ҙур компанияларға туранан-тура һирәк һөжүм итеүе. Программа бизнесында стартаптар танылған компанияларҙы яңы кимәлгә сығып, уларҙы урап үтеп еңә. Стартаптар Microsoft Word менән ярышыу өсөн өҫтәл текст мөхәррирҙәре яһамай. [6] Улар Writely яһай. Әгәр был парадигма тулған булһа, сираттағыһын көтөгөҙ; был йүнәлештә улар ярайһы уҡ йыш йөрөй.
Стартаптарҙың бәхетенә күрә, ҙур компаниялар кире ҡағыуҙа (танымауҙа) бик оҫта. Әгәр һеҙ уларға ситтән, ҡыя мөйөштән һөжүм итергә тырышһағыҙ, улар һеҙҙең менән ярты юлда осрашасаҡ һәм һеҙҙе үҙҙәренең һуҡыр зонаһында тотор өсөн маневр яһаясаҡ. Стартапты судҡа биреү уның хәүефле икәнен таныуҙы аңлатыр ине, ә был йыш ҡына ҙур компания күрергә теләмәгән нәмәне күреү тигәнде аңлата. Элек IBM үҙенең мейнфрейм конкуренттарын даими рәүештә судҡа бирә торғайны, ләкин микрокомпьютер тармағы менән артыҡ ҡыҙыҡһынманы, сөнки ул тыуҙырған хәүефте күрергә теләмәне. Веб-ҡушымталар эшләүсе компаниялар ҙа нәҡ шулай Microsoft-тан һаҡланған, сөнки ул әле лә Windows кәрәк булмаған донъяны күҙ алдына килтерергә теләмәй.
Программа тәьминәтендә патенттарҙың әллә ни әһәмиәткә эйә булмауының өсөнсө сәбәбе — йәмәғәт фекере, дөрөҫөрәге, хакерҙар фекере. Яҡындағы интервьюһында Стив Балмер патент нигеҙендә Linux-ҡа һөжүм итеү ихтималын ситләтеп кенә асыҡ ҡалдырҙы. Ләкин Microsoft-тың бындай ахмаҡлыҡ эшләүенә шикләнәм. Улар иң дәһшәтле бойкотҡа дусар булыр ине. Һәм техник берләшмә тарафынан ғына түгел; үҙҙәренең күп кенә хеҙмәткәрҙәре лә баш күтәрер ине.
Яҡшы хакерҙар өсөн принциптар мәсьәләһе бик мөһим, һәм улар бик мобиль. Әгәр берәй компания үҙен насар тота башлаһа, аҡыллы кешеләр унда эшләмәйәсәк. Ни өсөндөр был башҡа тармаҡтарға ҡарағанда программа тәьминәтендә нығыраҡ дөрөҫ кеүек. Хакерҙарҙың холҡонда юғарыраҡ принциптар булғанға түгел, ә уларҙың оҫталығы еңел күсерелә торған булғанғалыр тип уйлайым. Бәлки, уртаҡлыҡ табып, мобиль булыу хакерҙарға принциплы булыу ҡупшылығын бирә тип әйтергә мөмкиндер.
Ошо сәбәпле Google-дың «яуыз булмаҫҡа» (don't be evil) сәйәсәте улар асҡан иң ҡиммәтле нәмә булырға мөмкин. Ҡайһы бер яҡтан ул ныҡ сикләй. Әгәр Google ысынлап та яуызлыҡ эшләһә, уларға икеләтә эләгә: беренсенән, эшләгән эштәре өсөн, икенсенән, ике йөҙлөлөктәре өсөн. Ләкин был үҙен аҡлай тип уйлайым. Был уларға иң яҡшы кешеләрҙе эшкә алырға ярҙам итә, һәм хатта үҙ файҙаңды күҙәткәндә лә, ахмаҡлыҡ менән түгел, ә принциптар менән сикләнеү яҡшыраҡ.
(Был фекерҙе кемдер хәҙерге хакимиәткә еткерһен ине.)
Юғарыла әйтелгән өс сәбәп ниндәй нисбәттә булыуын теүәл генә белмәйем, ләкин ҙур компаниялар араһындағы йола бәләкәйҙәрҙе судҡа бирмәүҙән ғибәрәт, ә стартаптар бер-береһен судҡа бирер өсөн үтә мәшғүл һәм үтә ярлы. Шулай итеп, программа патенттарының ғәйәт күп булыуына ҡарамаҫтан, судлашыуҙар бик әҙ. Бер генә ташлама менән: патент троллдәре.
Патент троллдәре — төп эше патенттар йыйыу һәм ысынында берәй нәмә етештергән компанияларҙы суд менән янау булған, башлыса юристарҙан торған компаниялар. Патент троллдәре — яуызлыҡ тип әйтеү яңылыш булмаҫ. Быны әйтеү үҙемә бер аҙ сәйер, сөнки Ричард Столлман да, Билл Гейтс та килешә торған фекерҙе әйткәндә, һеҙ тавтологияға ҡурҡыныс яҡын тораһығыҙ.
Иң ҙур патент троллдәренең береһе булған Forgent-тың генераль директоры үҙ компанияһының эшмәкәрлеге «Америкаса йәшәү рәүеше» тип белдерә. Ысынында иһә был дөрөҫ түгел. Америкаса юл — кешеләрҙе судҡа биреп түгел, ә байлыҡ булдырып аҡса эшләү. [7] Forgent кеүек компанияларҙың ҡылғаны — асылда прото-индустриаль юл. Индустриаль революция алдынан ғына Англия һәм Франция кеүек илдәрҙә иң ҙур байлыҡтарҙың ҡайһы берҙәре тәхеттән ниндәйҙер килемле хоҡуҡты — мәҫәлән, ебәк импортына һалым йыйыу хоҡуғын — тартып алған батша түрәләре тарафынан тупланған, һуңынан улар был хоҡуҡты шул бизнестағы сауҙагәрҙәрҙән аҡса һығып алыу өсөн ҡулланған. Шуға күрә кешеләр патент троллдәрен мафия менән сағыштырғанда, үҙҙәре белгәндән күпкә хаҡлыраҡ, сөнки мафия ла насар ғына түгел, ә иҫкергән бизнес-модель булыу мәғәнәһендә насар.
Патент троллдәре ҙур компанияларҙы ҡапыл тотҡан һымаҡ. Һуңғы бер-нисә йылда улар уларҙан йөҙҙәрсә миллион доллар һығып алды. Патент троллдәре менән көрәшеүе ҡыйын, сөнки улар бер нәмә лә етештермәй. Ҙур компаниялар башҡа ҙур компанияларҙың судҡа биреүенән һаҡланған, сөнки улар ҡаршы дәғүә менән янай ала. Әммә патент троллдәре бер нәмә лә етештермәгәс, уларға ҡаршы судҡа бирерлек бер ни ҙә юҡ. Был тишек, кәм тигәндә юридик үлсәмдәр буйынса, ярайһы уҡ тиҙ ябылыр тип уйлайым. Был системаны асыҡтан-асыҡ яуызларса ҡулланыу, ә ҡорбандар — ҡеүәтле. [8]
Ләкин патент троллдәре ни тиклем яуыз булмаһын, улар инновацияларға артыҡ ҡамасауламай тип уйлайым. Улар стартап аҡса эшләй башлағансы судҡа бирмәй, ә ул ваҡытҡа уны барлыҡҡа килтергән инновация үҙе тормошҡа ашҡан була инде. Патент троллдәре арҡаһында берәй проблема өҫтөндә эшләүҙән баш тартҡан бер генә стартапты ла белмәйем.
Уйын хәҙер уйналғанса хоккей тураһында ошо етәр. Ә көс алымдарынан башҡа хоккей яҡшыраҡ уйын булыр инеме тигән теоретик һорау буйынса нисек? Патенттар инновацияларҙы дәртләндерәме, әллә тотҡарлаймы?
Дөйөм осраҡта был һорауға яуап биреүе бик ҡыйын. Кешеләр был темаға тотош китаптар яҙа. Минең төп мауығыуҙарымдың береһе — технологиялар тарихы, һәм мин был теманы күп йылдар буйы өйрәнһәм дә, дөйөм алғанда патенттар саф файҙа килтерҙеме тигән һорауға яуап бирер өсөн миңә бер нисә аҙналыҡ тикшеренеү кәрәк булыр ине.
Шуныһын әйтә алам: был темаға үҙ фекерен белдергән кешеләрҙең 99,9%-ы быны ундай тикшеренеүҙәргә нигеҙләнеп түгел, ә дини инаныуға оҡшаш бер нәмәнән сығып эшләй. Кәм тигәндә, был — әҙәпле итеп әйтеү; ябай һөйләү телендәге варианты иһә бындай маҡсат өсөн тәғәйенләнмәгән органдарҙан сыҡҡан телмәрҙе үҙ эсенә ала.
Улар инновацияны дәртләндерәме, юҡмы — нисек кенә булмаһын, патенттар башта ошо маҡсат менән булдырылған. Патентты юҡтан ғына алмайһың. Идеяны ҡулланыуға эксклюзив хоҡуҡ алыу өсөн, уны баҫтырып сығарырға (асырға) тейешһең, һәм патенттар ҙа башлыса ошондай асыҡлыҡты дәртләндереү өсөн булдырылған.
Патенттар булғанға тиклем кешеләр идеяларҙы сер итеп һаҡлау юлы менән яҡлаған. Патенттар барлыҡҡа килгәс, үҙәк хөкүмәттәр, асылда: «әгәр үҙ идеяғыҙҙы барыһына ла һөйләһәгеҙ, беҙ уны һеҙҙең өсөн яҡларбыҙ», тип әйткән. Бында яҡынса шул уҡ ваҡытта барлыҡҡа килгән граждандар тәртибенең үҫешенә оҡшашлыҡ бар. Үҙәк хөкүмәттәр тәртип урынлаштырырлыҡ ҡеүәткә эйә булғанға тиклем, бай кешеләрҙең шәхси армиялары булған. Хөкүмәттәр көсәйә барған һайын, улар яйлап магнаттарҙы үҙҙәрен һаҡлау буйынса яуаплылыҡтың күп өлөшөн дәүләткә тапшырырға мәжбүр иткән. (Магнаттарҙың әле лә һаҡсылары бар, ләкин башҡа магнаттарҙан һаҡланыу өсөн түгел инде.)
Патенттар, полиция кеүек үк, күп кенә яуыз ҡулланыуҙарға бәйле. Ләкин ике осраҡта ла кире ҡағылғыһыҙ вариант — насарыраҡ нәмә. Һайлау «патенттармы әллә иреклекме?» тигәндән тормай, нәҡ «полициямы әллә иреклекме?» тип һорау дөрөҫ булмаған кеүек. Ысынында иһә һорауҙар: «патенттармы әллә йәшеренлекме?» һәм «полициямы әллә бандалармы?», тип тора.
Бандалар менән булған кеүек үк, серлелектең нисек буласағын беҙ самалайбыҙ, сөнки элек барыһы ла нәҡ шулай булған. Урта быуаттар Европаһының иҡтисады үҙ өҫтөнлөктәрен һәм серҙәрен көнсөл рәүештә һаҡлаған бәләкәй ҡәбиләләргә бүленгән булған. Шекспир заманында «яшерен сер» (mystery) һүҙе «һөнәр» һүҙенең синонимы булған. Хатта бөгөн дә беҙ масондарҙың мәғәнәһеҙгә әйләнгән серлелегендә урта быуат гильдиялары серлелегенең яңғырашын күрә алабыҙ.
Урта быуат сәнәғәт серлелегенең иң иҫтә ҡалырлыҡ миҫалы, моғайын, быяла өрөүселәргә ҡаланан китергә тыйған һәм ҡасырға маташҡандар артынан үлтереүселәр ебәргән Венециялыр. Беҙ шул тиклем алыҫҡа бармаҫбыҙ тип уйларға яратабыҙ, әммә киноиндустрия фильмдарҙы дөйөм селтәрҙәргә урынлаштырған өсөн генә өс йыллыҡ төрмә язаһын билдәләгән закондар ҡабул итергә маташты инде. Ҡурҡыныс бер уйлау эксперименты үткәреп ҡарағыҙ: әгәр киноиндустрия теләгән теләһә ниндәй законын ҡабул итә алһа, улар ҡайҙа туҡтар ине? Үлем язаһына барып етмәҫтәр ине тип уйлайһың, әлбиттә, ләкин уға ни тиклем яҡынлашырҙар ине икән?
Шау-шыулы яуызлыҡтарҙан да насарыраҡ нәмә — серлелектең артыуы менән бергә киләсәк дөйөм һөҙөмтәлелектең кәмеүе булыр ине. "Белергә тейеш тиклем генә" принцибы буйынса эшләгән ойошмалар менән эш иткән һәр кем раҫлай алыуынса, мәғлүмәтте бәләкәй күҙәнәктәргә бүлеү ҡотосҡос дәрәжәлә һөҙөмтәһеҙ. "Белергә тейешлек" принцибының кәмселеге шунда: һеҙ кемгә нимәне белергә кәрәк икәнен белмәйһегеҙ. Бер өлкәләге идея икенсе өлкәлә ҙур асышҡа этәргес булырға мөмкин. Ләкин асыш яһаусы уны белергә кәрәклеген үҙе лә белмәй.
Әгәр ҙә серлелек идеяларҙы яҡлауҙың берҙән-бер юлы булһа, компаниялар башҡа компанияларҙан ғына сер һаҡлап ҡалмаҫ ине; улар үҙ эсендә лә серле булырға мәжбүр булыр ине. Был иһә ҙур компанияларҙың иң насар сифатын тағы ла нығыраҡ көсәйтер ине.
Мин серлелек патенттарҙан насарыраҡ булыр тимәйем, бары тик патенттарҙан бер ниндәй юғалтыуһыҙ ғына баш тартып булмай тигән фекерҙәмен. Быны ҡаплау өсөн бизнестар тағы ла серлерәк булып китер ине, һәм ҡайһы бер өлкәләрҙә был бик яман төҫ алырға мөмкин. Шулай уҡ мин хәҙерге патент системаһын да яҡламайым. Унда боҙоҡ нәмәләрҙең күп булыуы асыҡ күренеп тора. Ләкин был боҙоҡлоҡ программа тәьминәтенә башҡа күпселек өлкәләргә ҡарағанда аҙыраҡ йоғонто яһай кеүек.
Программа тәьминәте бизнесында патенттарҙың инновацияларҙы дәртләндерәме йәки тотҡарлаймы икәнен мин үҙ тәжрибәмдән беләм, һәм был яуап — дәүләт сәйәсәте тураһында бәхәсләшергә яратыусылар иң ишетергә теләмәгән яуап: улар бер яҡҡа ла инновацияларға әллә ни йоғонто яһамай. Программа тәьминәте өлкәһендәге күпселек инновациялар стартаптарҙа барлыҡҡа килә, ә стартаптарға башҡа компанияларҙың патенттарына иғтибар итмәҫкә генә кәрәк. Һәр хәлдә, беҙ шундай кәңәш бирәбеҙ һәм был кәңәшкә үҙ аҡсабыҙҙы һалабыҙ.
Күпселек стартаптар өсөн патенттарҙың берҙән-бер ысын роле — уларҙы һатып алыусылар менән үҙ-ара ярашыу бейеүенең бер элементы булыу. Бында патенттар ысынлап та бер аҙ ярҙам итә. Һәм шуның менән улар ситләтелгән рәүештә инновацияларҙы дәртләндерә, сөнки улар сағыштырмаса иң күп инновация тыуҙырған стартаптарға күберәк көс бирә. Ләкин шул ярашыу бейеүендә лә патенттар икенсе дәрәжәләге әһәмиәткә эйә. Иң мөһиме — шәп нәмә эшләү һәм күп файҙаланыусылар йыйыу.
Иҫкәрмәләр
[1] Бында бик һаҡ булырға кәрәк, сөнки ҙур асыш үткәндәргә ҡарағанда йыш ҡына үҙенән-үҙе аңлашылып торған кеүек тойола. Әммә бер баҫыу менән заказ биреү — ундай асыш түгел.
[2] "Икенсе яңағыңды бор" тигән ҡағиҙә мәсьәләнән ситләшә; иң мөһим һорау яңаҡҡа һуғыу менән нисек эш итеү түгел, ә ҡылыс менән сәнсеүҙәр менән нисек көрәшеүҙә тора.
[3] Хәҙер патентҡа ғариза биреү бик оҙаҡ бара, ләкин быны төҙәтһәләр, бәлки тағы ла насарыраҡ булыр ине. Әлеге ваҡытта патент алыу өсөн кәрәк булған ваҡыт, бик уңайлы рәүештә, стартаптың уңышҡа өлгәшеүе йәки уңышһыҙлыҡҡа осрауы өсөн киткән ваҡыттан саҡ ҡына оҙағыраҡ.
[4] Ғәҙәти "һеҙ быны эшләй алыр инегеҙме?" тигән һорау урынына, бәлки, корпоратив үҫеш белгестәренә "һеҙ быны эшләйәсәкһегеҙме?" йәки хатта "Ниңә һеҙ быны әлегә тиклем эшләмәнегеҙ?" тип һорарға кәрәктер.
[5] Дизайн һәләтен үлсәү шул тиклем ҡыйын, хатта дизайн донъяһының эске стандарттарына ла ышанып булмай. Дизайн буйынса дипломы булған кешенең дизайнда яҡшы булыуына йәки танылған дизайнерҙың үҙ хеҙмәттәштәренән яҡшыраҡ булыуына ышанып булмай. Әгәр был эшләһә, теләһә ниндәй компания етерлек квалификациялы дизайнерҙарҙы яллап ҡына ла Apple кимәлендәге яҡшы продукттар сығара алыр ине.
[6] Әгәр кемдер быны эшләп ҡарарға теләһә, беҙгә уларҙың тәжрибәһен ишетеү ҡыҙыҡ булыр ине. Минең уйлауымса, был һәр кем уйлаған кеүек үк ҡыйын булмаған нәмәләрҙең береһе.
[7] Патент троллдары, алыпһатарҙар кеүек, хатта үҙҙәрен ликвидлыҡ "булдырабыҙ" тип тә аҡлай алмай.
[8] Әгәр ҙур компаниялар хөкүмәттең сара күргәнен көтөргә теләмәһә, үҙҙәренә яуап биреү юлы бар. Оҙаҡ ваҡыт мин бындай юл юҡ тип уйланым, сөнки тотонорлоҡ бер нәмә лә күренмәне. Ләкин патент троллдары мохтаж булған бер ресурс бар: юристар. Бергәләп алғанда, ҙур технология компаниялары юридик хеҙмәттәргә ҙур ихтыяж тыуҙыра. Әгәр улар үҙ-ара килешеп, патент троллында хеҙмәткәр йәки тышҡы кәңәшсе булып эшләгән ниндәй ҙә булһа берәй кешене яллаған фирма менән бер ҡасан да эш итмәҫкә һүҙ ҡуйышһа, улар, бәлки, троллдарҙы үҙҙәренә кәрәкле юристарҙан мәхрүм итер ине.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Дэн Блумбергҡа, Пол Бакхайтҡа, Сара Харлинға, Джессика Ливингстонға һәм Питер Норвигҡа, патенттар тураһындағы һорауҙарыма яуап биргәндәре өсөн Джоэл Лерер менән Питер Энгҡа, һәм сығыш яһарға саҡырғаны өсөн Анкур Пансариға рәхмәт белдерәм.