(Бу эссе Google'да ясалган чыгышка нигезләнгән.)
Берничә атна элек мин үземә көтелмәгәндә дүрт патент бирелгәнен белдем. Бу аеруча гаҗәпләндерде, чөнки мин бары өч патентка гына гариза биргән идем. Патентлар минеке түгел, әлбәттә. Алар Viaweb'ка беркетелгән иде, һәм безне сатып алгач, Yahoo милкенә күчте. Ләкин бу яңалык мине гомумән программа тәэминаты патентлары мәсьәләсе турында уйланырга мәҗбүр итте.
Патентлар — катлаулы проблема. Мин без финанслаган күпчелек стартапларга алар буенча киңәшләр бирергә тиеш идем, һәм күпьеллык тәҗрибәмә карамастан, мин әле дә дөрес киңәш бирүемә һәрвакыт ышанып бетмим.
Мин бөтенләй шикләнмәгән бер нәрсә бар: сез программа тәэминаты патентларына каршы булсагыз, димәк, сез гомумән патентларга каршы. Тора-бара безнең машиналарыбыз көннән-көн күбрәк программа тәэминатыннан тора. Элек рычаглар, кулачоклар һәм шестернялар ярдәмендә эшләнгән нәрсәләр хәзер цикллар, агачлар һәм йомылулар (closures) белән эшләнә. Идарә итү системаларының физик гәүдәләнешендә аларны патентланырлык итә торган, ә программадагы эквивалентын патентланмаслык итә торган бернинди дә үзенчәлек юк.
Кызганычка каршы, патент хокукы бу мәсьәләдә каршылыклы. Күпчелек илләрдәге патент кануннары алгоритмнар патентлана алмый дип белдерә. Бу кагыйдә «алгоритм» сүзе Эратосфен иләге кебек нәрсәне аңлаткан заманнардан калган. 1800 елда кешеләр механик җисемнәргә бирелгән бик күп патентларның чынлыкта аларда гәүдәләндерелгән алгоритмнар өчен патент булуын без аңлаган кебек җиңел аңлый алмаган.
Патент юристлары алгоритмнарны патентлаганда әле дә үзләрен нәкъ шулай итәбез дип күрсәтергә мәҗбүр. Китап исемендә «эсселар» сүзен кулланырга ярамаган кебек үк, патент гаризасының исемендә дә «алгоритм» сүзен кулланырга ярамый. Әгәр сез алгоритмны патентларга теләсәгез, аны шул алгоритмны башкаручы санау системасы рәвешендә бирергә тиешсез. Шул чакта ул механик булып чыга; уһ, котылдык. Алгоритм өчен гадәттәге эвфемизм — «система һәм ысул». Бу гыйбарә буенча патент эзләп карагыз һәм күпме нәтиҗә чыгасын күрерсез.
Программа тәэминаты патентлары аппарат тәэминаты патентларыннан берни белән дә аерылмаганлыктан, «программа тәэминаты патентлары — явызлык» диючеләр, гади генә итеп, «патентлар — явызлык» дип әйтәләр. Ни өчен соң алайса шулкадәр күп кеше нәкъ менә программа тәэминаты патентларына зарлана?
Минемчә, проблема программа тәэминаты патентлары концепциясендә түгел, ә күбрәк патент ведомствосында. Программа тәэминаты дәүләт белән очрашкан саен начар нәрсәләр килеп чыга, чөнки программа тәэминаты тиз үзгәрә, ә дәүләт бик акрын үзгәрә. Патент ведомствосы программа тәэминаты патентларына бирелгән гаризаларның күләменнән дә, яңалыгыннан да шашып калды, һәм нәтиҗәдә алар бик күп хаталар ясады.
Иң таралган хата — бирелергә тиеш булмаган патентларны бирү. Патентланыр өчен уйлап табу яңа гына булып калмыйча, ачык (күз алдында торган) булмаска да тиеш. Һәм нәкъ менә монда USPTO (АКШ патентлар һәм сәүдә маркалары идарәсе) җиң сызганып ялгыша. Slashdot сайтында бу проблеманы бик ачык тасвирлаучы билге бар: өстенә «патент каралуда» дип язылган пычак белән чәнечке.
Иң куркынычы шул: аларда патент яңалыклары өчен бары тик бердәнбер билге бар. Хәзер Slashdot укучылары патент турындагы һәр хәбәрнең ялган патент хакында булачагын гадәти хәл дип кабул итә. Проблема менә шул дәрәҗәгә җиткән.
Мәсәлән, Amazon'ның шау-шу куптарган бер басуда сатып алу («one-click») патентының проблемасы аның программа патенты булуында түгел, ә аның бик ачык, күз алдында яткан нәрсә булуында. Сатып алучыларның тапшыру адресларын саклый торган теләсә кайсы онлайн-кибет моны тормышка ашырган булыр иде. Amazon'ның моны беренче булып эшләвенең сәбәбе аларның аеруча акыллы булуында түгел, ә клиентларны сатып алу алдыннан системага керергә мәҗбүр итәрлек абруйга ия булган иң тәүге сайтларның берсе булуында иде. [1]
Без, хакерлар буларак, USPTO'ның безнең дөньяның пычак һәм чәнечкеләрен патентларга рөхсәт итүен беләбез. Проблема шунда: USPTO'дагылар хакерлар түгел. Алар, бәлки, корыч кою яки линзалар шомарту буенча яңа уйлап табуларны бәяләүдә остадыр, ләкин программа тәэминатын алар әле аңламый.
Бу урында оптимист кеше: «ләкин алар ахыр чиктә аңлар», — дип өстәргә кызыгыр иде. Кызганычка каршы, бу дөрес булмаска да мөмкин. Программа тәэминаты патентлары белән бәйле проблема — гомумирәк проблеманың бер мисалы гына: патент ведомствосына яңа технологияне аңлау өчен вакыт кирәк. Әгәр шулай икән, бу проблема тагын да начарланачак кына, чөнки технологик үзгәрешләр тизлеге үсә бара кебек. Утыз елдан соң патент ведомствосы без хәзер программа тәэминаты буларак патентлый торган нәрсәләрне аңлый башлар, бәлки, ләкин ул вакытта алар бөтенләй үк аңламый торган яңа төр уйлап табулар барлыкка киләчәк.
Патентка гариза бирү — үзара килешү процессы ул. Гадәттә, сез үзегезгә бирелер дип уйлаганнан киңрәк патентка дәгъва итәсез, ә экспертлар сезнең таләпләрегезнең кайберләрен кире кагып, калганнарын раслап җавап бирә. Шуңа күрә мин бер басу патентына гариза биргәне өчен Amazon'ны артык гаепли алмыйм. Төп хата патент ведомствосында иде: алар реаль техник эчтәлекле тарырак нәрсәдә нык тормадылар. Мондый чиктән тыш киң патент биреп, USPTO, асылда, беренче очрашуда ук Amazon белән түшәккә ятты. Amazon'га «юк» дияргә кирәк идемени?
Amazon'ның кара көчләр ягына чыгуы патентка гариза бирүдә түгел, ә аны куллануда чагылды. Бик күп компанияләргә (мәсәлән, Microsoft'ка) капма-каршылыклы дәрәҗәдә чиктән тыш киң патентлар бирелгән, ләкин алар аларны нигездә саклану максатында тоталар. Атом коралы кебек үк, эре компанияләрнең патент портфельләренең төп роле — аларга һөҗүм иткән һәркемгә каршы дәгъва белән янау. Шулай итеп, Amazon'ның Barnes & Noble компаниясенә каршы дәгъвасы беренче атом һөҗүменә тиң булды.
Бу суд дәгъвасы, мөгаен, Amazon'га файдадан бигрәк зыян китергәндер. Barnes & Noble начар сайт иде; Amazon аларны болай да җиңгән булыр иде. Күзен йомып үткәреп җибәрә алырлык көндәшенә һөҗүм итеп, Amazon үз абруена мәңгелек кара тап салды. Хәзер дә, әгәр хакерлардан Amazon турында беренче килгән фикерләрен сорасагыз, бер басу патенты беренче ун тема эчендә булачак, дип уйлыйм.
Google, әлбәттә, бары тик патентларга ия булуны явызлык дип санамый. Алар бик күп патентларга гариза бирде. Алар ике йөзлеләрме? Патентлар явызлыкмы?
Бу сорауның чынлыкта ике варианты бар, һәм аңа җавап биргәндә кешеләр үз башларында кайсысына җавап бирүләрен еш кына ачык аңламыйлар. Тар вариант бар: хәзерге хокукый система шартларында патентларга гариза бирү начармы? Һәм киңрәк вариант бар: хәзерге хокукый системаның патентларга рөхсәт итүе начармы?
Бу — төрле сораулар. Мәсәлән, урта гасырлар Европсындагы кебек индустриягә кадәрге җәмгыятьләрдә, сезгә кемдер һөҗүм иткәндә, сез полиция чакырмый идегез. Полиция бөтенләй булмаган. Һөҗүм ителгәндә, сез үзегезне якларга тиеш булгансыз, һәм моны ничек эшләү кагыйдәләре булган. Бу ялгыш идеме? Бу — ике сорау: гаделлекне үз кулыңа алу начар идеме, һәм моңа мәҗбүр булуыгыз начар идеме? Без гадәттә икенчесенә «әйе», ләкин беренчесенә «юк» дип җавап бирәбез. Сезне башка беркем дә якламаса, сез үзегезне үзегез сакларга тиешсез. [2]
Патентлар белән булган хәл дә шуңа охшаш. Бизнес — үзенә күрә ритуаллашкан сугыш. Чынлыкта, ул реаль сугыштан үсеп чыккан: беренче сәүдәгәрләрнең күбесе, сезнең көчегезгә карап, мизгел эчендә сәүдәгәрдән пиратка әйләнгән. Бизнеста компанияләрнең бер-берсе белән ничек көндәшлек итә алуын яки итә алмавын билгеләүче кайбер кагыйдәләр бар, һәм кемдер үз кагыйдәләре буенча уйный башларга карар кылса, ул төп асылны аңламый. «Башкалар эшли дип кенә мин патентларга гариза бирмәячәкмен» дию «башкалар ялганлый дип кенә мин ялганламаячакмын» диюгә охшамаган. Бу күбрәк «башкалар куллана дип кенә мин TCP/IP кулланмаячакмын» диюгә охшаш. Юк, кулланачаксыз.
Яхшырак чагыштыру — беренче тапкыр хоккей уенын карап, уенчыларның бер-берсенә юри бәрелүеннән шок кичергән һәм үзе хоккей уйнаганда бернинди очракта да мондый дорфа булмаска карар кылган кеше булыр иде.
Хоккей көч кулланып каршы торуга (checking) рөхсәт итә. Бу — уенның бер өлеше. Командагыз моны эшләүдән баш тартса, сез гади генә җиңеләсез. Бизнеста да нәкъ шулай. Хәзерге кагыйдәләр буенча, патентлар — уенның бер өлеше.
Бу гамәлдә нәрсәне аңлата? Без үзебез финанслаган стартапларга чит патентларны бозу турында борчылмаска кушабыз, чөнки стартапларны патент бозу буенча судка сирәк бирәләр. Кемнеңдер сезне судка бирүенең ике генә сәбәбе булырга мөмкин: акча өчен яки аларга көндәшлек итүегезне туктату өчен. Стартаплар акча өчен судка бирерлек дәрәҗәдә бай түгел. Һәм гамәлдә көндәшләр дә аларга бик һөҗүм итми кебек. Башка стартаплар аларны судка бирми, чөнки (а) патент судлары — кыйммәтле игътибарны читкә юнәлтү, һәм (б) башка стартаплар алар кебек үк яшь булганлыктан, аларның патентлары әле чыкмаган булуы ихтимал. [3] Шулай ук стартапларны, ким дигәндә программа тәэминаты өлкәсендә, ныгыган көндәшләр дә судка сирәк бирә. Microsoft'ның шулкадәр күп патентлары булуына карамастан, мин аларның стартапны патент бозган өчен судка биргән бер генә очрагын да белмим. Microsoft һәм Oracle кебек компанияләр суд процессларында җиңеп өстенлеккә ирешми. Бу бик билгесез юл. Алар көндәшләрне сату каналларыннан тыю аша җиңә. Әгәр сез аларга реаль куркыныч тудыра башласагыз, алар сезне судка биргәнче, сатып алуны өстен күрәчәкләр.
Эре компанияләрнең кечерәкләренә каршы патент дәгъвалары бирүе турында укысагыз, бу гадәттә соңгы саламга ябышып калырга тырышучы төшенкелектәге эре компания була. Мәсәлән, Unisys'ның LZW кысу патентын кулланырга омтылышлары. Эре компаниянең патент судлары белән янаганын күрсәгез — аның акцияләрен сатып котылыгыз. Компания интеллектуаль милек өчен сугыша башлый икән, димәк, ул реаль көрәшне — кулланучылар өчен көрәшне оттырган.
Патент бозган өчен көндәшләрен судка бирүче компания — җиңелүдән тулысынча өметсезләнеп, хөкемдарга ялварырга йөгергән сакчыга охшаган. Тупка җитеп була торган вакытта, хәтта сезгә каршы чыннан да кагыйдә бозылган дип уйласагыз да, сез алай эшләмисез. Шуңа күрә патент судлары белән янаучы компания — ул проблемаларга юлыккан компания.
Без Viaweb өстендә эшләгәндә, электрон сәүдә өлкәсендәге бер зуррак компания онлайн-заказ ясау яки шуңа охшаш нәрсәгә патент алды. Аларның вице-президенты шалтыратып, лицензия сатып алырга теләмисезме, дип сорады. Мин бу патентның тулысынча ялган булуын һәм судта беркайчан да җиңмәячәген әйттем. «Ярар, — дип җавап бирде ул. — Сезгә хезмәткәрләр кирәк түгелме соң?»
Ләкин стартапыгыз җитәрлек дәрәҗәдә зур булып үссә, сез нәрсә генә эшләсәгез дә, сезне судка бирә башлаячаклар. Мәсәлән, ачык акционерлык җәмгыятенә әйләнсәгез (IPO'га чыксагыз), сездән тынычлык хакына акча өзеп калырга өметләнгән бик күп патент тролльләре судка бирәчәк. Алар турында соңрак.
Башкача әйткәндә, акчагыз булганчы беркем дә сезне патент бозган өчен судка бирмәячәк, ә акчагыз булгач, нигезләре булса да, булмаса да судка бирәчәкләр. Шуңа күрә мин фаталист булырга киңәш итәм. Вакытыгызны патент бозу турында борчылып әрәм итмәгез. Мөгаен, сез итек бавын бәйләгән саен ниндидер патентны бозасыздыр. Башлангычта, ким дигәндә, яхшы нәрсә булдыру һәм күп кулланучылар җыю турында гына борчылыгыз. Кемдер сезгә һөҗүм итәргә кирәк дип санаган дәрәҗәгә җиткәнсез икән, димәк, эшләрегез әйбәт бара.
Без үзебез финанслаган компанияләргә патентларга гариза бирергә киңәш итәбез, ләкин көндәшләрне судка бирү өчен түгел. Уңышлы стартаплар я сатып алына, я зур компания булып үсә. Әгәр стартап зур компания булып үсәргә теләсә, башка эре компанияләр белән кораллы солыхны саклап калу өчен кирәк булган патент портфелен төзү максатыннан патентларга гариза бирергә тиеш. Әгәр алар сатып алынырга теләсәләр, патентларга гариза бирергә тиеш, чөнки патентлар — сатып алучылар белән парлашу биюенең бер өлеше.
Уңышка ирешкән стартапларның күбесе сатып алыну юлы белән уңышка ирешә, һәм күпчелек сатып алучылар патентларга әһәмият бирә. Стартапларны сатып алу — гадәттә сатып алучы өчен «үзебез ясыйбызмы яки сатып алабызмы» дигән сайлау. Без бу кечкенә стартапны сатып алабызмы, әллә үзебезнекен ясыйбызмы? Һәм үзебезнекен ясамаска карар кылуга ике нәрсә этәрә: беренчедән, сезнең инде зур һәм тиз үсүче кулланучылар базасы булуы, һәм икенчедән, программагызның иң мөһим өлешләренә ышанычлы патент гаризагыз булуы.
Эре компанияләрнең үзебез ясауга караганда сатып алуны өстен күрүенә өченче сәбәп тә бар: әгәр алар үзебезнекен ясасалар, барысын да җимерәчәкләр. Ләкин аз санлы эре компанияләр генә моны үзләренә танырлык акыллы әлегә. Гадәттә сатып алучының инженерларыннан компаниягә моны үзе ясау никадәр кыен булачагын сорыйлар, һәм алар үз мөмкинлекләрен артык югары бәялиләр. [4] Патент исә бу тигезлекне үзгәртә кебек. Ул сатып алучыга сез эшләгән нәрсәне кабатлый алмавын тану өчен аклану бирә. Шулай ук ул сезнең технологиягезнең ни белән үзенчәлекле икәнен аңларга ярдәм итә ала.
Дөресен генә әйткәндә, программа тәэминаты бизнесында патентларның шулкадәр кечкенә роль уйнавы мине гаҗәпләндерә. Экспертларның программа тәэминаты патентлары инновацияләрне буа дигән барлык шомлы сүзләрен исәпкә алганда, бу ниндидер ирония кебек, ләкин программа тәэминаты бизнесына җентекләп карасаң, иң гаҗәпләндергәне — патентларның никадәр әһәмиятсез булуы.
Башка өлкәләрдә компанияләр патент бозган өчен көндәшләрен регуляр рәвештә судка бирәләр. Мәсәлән, аэропортларда йөкләрне сканерлау бизнесы озак еллар дәвамында ике компания — InVision һәм L-3 арасындагы уңайлы дуополия иде. 2002 елда Reveal исемле яңа стартап барлыкка килде, алар сканерларны өч тапкыр кечерәк ясарга мөмкинлек бирүче яңа технология тәкъдим итте. Алар продуктны чыгарып та өлгермәде — аларга патент бозу буенча дәгъва белдерделәр.
Безнең дөньяда мондый тарихны сирәк ишетәсең. Мин тапкан бердәнбер мисал — никадәр уңайсыз булса да, Yahoo үзе: алар 2005 елда Xfire дигән уен стартапына каршы патент дәгъвасы биргән иде. Xfire әллә ни зур нәрсә түгел кебек иде, һәм Yahoo'ның ни өчен үзенә куркыныч сиземләгәнен әйтүе кыен. Xfire'ның техник вице-президенты элек Yahoo'да охшаш нәрсәләр өстендә эшләгән булган — дөресен әйткәндә, ул Yahoo судлашкан патентның уйлап табучысы итеп күрсәтелгән иде — бәлки, монда ниндидер шәхси хисаплар булгандыр. Минем фараз: Yahoo'да кемдер хата җибәргән. Ничек кенә булмасын, алар суд дәгъвасын бик үк үҗәтләнеп дәвам итмәделәр.
Ни өчен патентлар программа тәэминатында шундый кечкенә роль уйный? Мин өч мөмкин сәбәп турында уйлый алам.
Беренчесе — программа тәэминаты шулкадәр катлаулы, патентлар үзеннән-үзе бик аз тора. Мин монда башка өлкәләргә нахак сүз тага торганмындыр, бәлки, ләкин инженериянең күпчелек төрләрендә ниндидер яңа технологиянең детальләрен уртачадан яхшырак белгечләр төркеменә тапшырсаң, кирәкле нәтиҗәгә ирешеп була кебек. Мәсәлән, кемдер мәгъдән эретүнең яхшырак уңыш бирә торган яңа ысулын уйлап тапса, һәм сез квалификацияле белгечләр җыеп аларга бу турыда сөйләсәгез, алар шул ук уңышка ирешә алачак. Программа тәэминатында бу эшләми кебек. Программа тәэминаты шулкадәр нечкә һәм алдан әйтеп булмый торган нәрсә ки, «квалификацияле белгечләр» белән ерак китеп булмый.
Шуңа күрә без программа тәэминаты бизнесында «квалификацияле белгеч» кебек гыйбарәләрне сирәк ишетәбез. Бу дәрәҗәдәге сәләт сезгә, әйтик, программагызны башка бер программа тәэминаты белән ярашучан итәргә мөмкинлек бирә — сигез ай эчендә һәм гаять зур чыгымнар белән. Ниндидер кыенрак нәрсәне эшләү өчен шәхси даһилык кирәк. Әгәр сез квалификацияле белгечләр төркемен җыеп, аларга веб-нигездәге яңа почта программасын ясарга кушсагыз, илһамланган унтугыз яшьлек егетләр командасы аларны тар-мар итәчәк.
Белгечләр тормышка ашыра ала, ләкин проектлый (дизайн ясый) алмый. Дөресрәге, тормышка ашырудагы осталык — күпчелек кешеләр, шул исәптән белгечләр үзләре дә үлчи ала торган бердәнбер осталык. [5]
Ләкин дизайн (проектлау) — билгеле бер осталык. Бу бары тик һавадагы тотып булмый торган нәрсә генә түгел. Сез нәрсәнедер аңламасагыз, ул һәрвакыт матди булмаган нәрсә кебек тоела. 1800 елда күпчелек кешегә электр да тотып булмый торган һава сыман тоелган. Аның турында белергә шулкадәр күп нәрсә барлыгын кем белгән? Дизайн белән дә шулай. Кайбер кешеләр аңа сәләтле, кайберләре сәләтсез, һәм алар яхшы яки начар башкарган бик тә матди нәрсә бар.
Дизайнның программа тәэминатында шулкадәр зур роль уйнавының сәбәбе, мөгаен, физик әйберләргә караганда чикләүләрнең азрак булуындадыр. Физик әйберләр төзү — кыйммәт һәм куркыныч. Мөмкин булган сайлау киңлеге тарырак; сез зуррак төркемнең бер өлеше булып эшләргә мәҗбүр буласыз; һәм сез күп санлы кагыйдәләргә бәйле. Сез һәм ике-өч дустыгыз веб-нигездәге яңа кушымта булдырырга карар кылсагыз, бу бернинди чикләүләр дә юк.
Программа тәэминатында дизайн өчен шундый зур мөмкинлек булганлыктан, уңышлы кушымта үзенең патентлары суммасыннан күпкә зуррак булып чыга. Кечкенә компанияләрне зуррак көндәшләр кабатлаудан саклаучы нәрсә — аларның патентлары гына түгел, ә эре компания тырышып караса, ялгышачак меңләгән вак нәрсәләр.
Безнең дөньяда патентларның зур әһәмияткә ия булмавының икенче сәбәбе — стартаплар эре компанияләргә сирәк очракта гына Reveal кебек маңгайга-маңгай һөҗүм итә. Программа тәэминаты бизнесында стартаплар ныгыган компанияләрне алар дәрәҗәсеннән өстен чыгып җиңәләр. Стартаплар Microsoft Word белән көндәшлек итәр өчен өстәл текст редакторлары төземиләр. [6] Алар Writely төзиләр. Әгәр бу парадигма тулган икән, чираттагысын көтегез; бу маршрутта алар шактый еш йөри.
Стартаплар бәхетенә, эре компанияләр инкарь итүдә гаять оста. Әгәр сез аларга кыек яктан һөҗүм итү мәшәкатен алсагыз, алар үзегезгә таба ярты юлны үтәрләр һәм сезне үзләренең күрмәү зонасында тотар өчен хәрәкәт итәрләр. Стартапны судка бирү — аның куркыныч булуын тану дигән сүз, ә бу еш кына эре компания күрергә теләмәгән нәрсәне күрүне аңлата. IBM кайчандыр үзенең мейнфрейм көндәшләрен регуляр рәвештә судка бирә иде, ләкин микрокомпьютер индустриясенә артык игътибар итмәде, чөнки аның тудырган куркынычын күрергә теләмәде. Веб-кушымталар эшләүче компанияләр дә нәкъ шулай ук Microsoft'тан якланган, ә Microsoft хәтта хәзер дә Windows кирәксез булган дөньяны күз алдына китерергә теләми.
Программа тәэминатында патентларның әллә ни мөһим булмавының өченче сәбәбе — җәмәгатьчелек фикере, дөресрәге, хакерлар фикере. Күптән түгел биргән бер интервьюсында Стив Балмер Linux'ка патентлар нигезендә һөҗүм итү ихтималын яшерен генә ачык калдырды. Ләкин мин Microsoft'ның беркайчан да шулкадәр ахмак булачагына шикләнәм. Алар барлык бойкотларның анасына очрар иде. Һәм техник берләшмә ягыннан гына түгел; аларның үз хезмәткәрләренең күбесе баш күтәрер иде.
Яхшы хакерлар өчен кыйммәтләр һәм принциплар мәсьәләләре бик мөһим, һәм алар бик җиңел күченә ала. Әгәр компания начар эш итә башласа, акыллы кешеләр анда эшләмәячәк. Нигәдер бу башка бизнесларга караганда программа тәэминатында дөресрәк кебек тоела. Мин моны хакерларның тумыштан югарырак принципларга ия булуы белән түгел, ә аларның осталыгы башка җиргә җиңел күчерелә алуы белән бәйле дип уйлыйм. Бәлки, без уртаклык таба алабыз: хәрәкәтчәнлек хакерларга принципиаль булу җиңеллеген бирә.
Google'ның «явыз булмаска» («don't be evil») кагыйдәсе шушы сәбәпле алар тапкан иң кыйммәтле нәрсә булырга мөмкин. Кайбер яклардан ул бик нык чикли. Әгәр Google чыннан да ниндидер явызлык эшләсә, алар моның өчен икеләтә җәза алачак: беренчесе — эшләгән эшләре өчен, ә икенчесе — ике йөзлелек өчен. Ләкин минемчә, бу моңа тора. Бу аларга иң яхшы кешеләрне ялларга ярдәм итә, һәм хәтта саф эгоистик күзлектән караганда да, наданлык белән түгел, ә принциплар белән чикләнү яхшырак.
(Бу фикерне кемдер хәзерге администрациягә дә җиткерсә иде.)
Өстәге өч сәбәпнең нисбәте нинди булуын төгәл белмим, ләкин эре компанияләр арасында кечкенәләрне судка бирмәү гадәте яши кебек, ә стартапларның күбесе бер-берсен судка бирер өчен артык мәшгуль һәм артык ярлы. Шуңа күрә программа патентларының гаять зур санда булуына карамастан, судлашулар бик күп түгел. Бердәнбер чыгарма белән: патент тролльләре.
Патент тролльләре — нигездә юристлардан торган компанияләр, аларның бөтен бизнесы — патентлар җыю һәм чыннан да берәр нәрсә җитештерүче компанияләргә суд белән янау. Патент тролльләре, һичшиксез, явызлык дип әйтеп була. Моны әйтү бераз сәер, чөнки Ричард Столлман да, Билл Гейтс та килешә торган нәрсәне әйткәндә, сез тавтологиягә куркыныч дәрәҗәдә якын торасыз.
Иң билгеле патент тролльләренең берсе булган Forgent компаниясенең генераль директоры үз компаниясенең эшен «Америкача яшәү рәвеше» дип атый. Чынлыкта бу дөрес түгел. Америкача яшәү рәвеше — кешеләрне судка биреп түгел, ә байлык тудырып акча эшләү. [7] Forgent кебек компанияләрнең эше чынлыкта — индустриягә кадәрге ысул. Индустриаль революциягә кадәрге чорда Англия һәм Франция кебек илләрдәге иң зур байлыклар патша тәхетеннән ниндидер табышлы хокукны — мәсәлән, ефәк кертүгә салым җыю хокукын — тартып алган һәм аннары шул бизнестагы сәүдәгәрләрдән акча кысып алган сарай яраннары тарафыннан тупланган. Шуңа күрә кешеләр патент тролльләрен мафия белән чагыштырганда, үзләре уйлаганнан да хаклырак, чөнки мафия дә гади генә начар нәрсә түгел, ә нәкъ менә искергән бизнес-модель мәгънәсендә начар.
Патент тролльләре эре компанияләрне көтелмәгәндә аптырашта калдырган кебек. Соңгы ике елда алар алардан йөзләрчә миллион доллар акча суырып алдылар. Патент тролльләре белән көрәшү нәкъ менә аларның бернәрсә дә җитештермәве аркасында кыен. Эре компанияләр башка эре компанияләрнең судка бирүеннән имин, чөнки алар каршы дәгъва белән яный ала. Ләкин патент тролльләре берни дә ясамаганлыктан, аларны җавапка тарттырырлык бернәрсә дә юк. Мин бу хокукый тишекнең бик тиз, ким дигәндә юридик үлчәмнәр буенча, ябылачагын фаразлыйм. Бу — системаны ачыктан-ачык явызларча куллану, ә корбаннары — куәтле. [8]
Ләкин патент тролльләре никадәр явыз булса да, алар инновацияләргә артык зыян салмый, дип уйлыйм. Алар стартап акча эшләгәнче судка бирмиләр, ә ул вакытка аны барлыкка китергән инновация инде тормышка ашкан була. Мин патент тролльләре аркасында ниндидер проблема өстендә эшләүдән баш тарткан бер генә стартапны да белмим.
Хәзерге вакытта уйнала торган хоккей турында шул җитәр. Ә көч кулланып каршы тору булмаса, хоккей яхшырак уен булыр идеме дигән теоретик сорау турында нәрсә әйтеп була? Патентлар инновацияләрне дәртләндерәме, әллә тоткарлыймы?
Гомуми очракта бу сорауга җавап бирү бик кыен. Кешеләр бу темага бөтен бер китаплар яза. Минем төп кызыксынуларымның берсе — технология тарихы, һәм мин бу теманы еллар буе өйрәнсәм дә, патентларның гомумән алганда уңай нәтиҗә бирү-бирмәвен әйтү өчен миңа берничә атналык тикшеренү кирәк булыр иде.
Мин әйтә алган бердәнбер нәрсә: бу тема буенча фикер белдерүче кешеләрнең 99,9 проценты моны мондый тикшеренүләргә таянып түгел, ә үзенә күрә бер дини инанудан чыгып эшли. Ким дигәндә, бу — мәсьәләне йомшак кына әйтү; сөйләм телендәге вариант исә моның өчен бөтенләй билгеләнмәгән органнардан чыгучы сүзләрне күздә тота.
Инновацияләрне стимуллаштыралармы, юкмы — патентлар, ким дигәндә, шуның өчен уйлап табылган иде. Патентны бернисез генә алып булмый. Идеядән файдалануның эксклюзив хокукы өчен сез аны бастырып чыгарырга тиешсез, һәм нәкъ менә шундый ачыклыкны дәртләндерү өчен патентлар булдырылган да инде.
Патентларга кадәр кешеләр идеяләрне сер итеп саклап яклаганнар. Патентлар барлыкка килгәч, үзәк хөкүмәтләр, асылда: «сез үз идеягезне барысына да сөйләсәгез, без аны сезнең өчен якларбыз», — диделәр. Монда якынча шул ук вакытта гражданлык тәртибе урнашу белән параллель бар. Үзәк хөкүмәтләр тәртип урнаштырырлык дәрәҗәдә көчле булганчы, бай кешеләрнең үз шәхси гаскәрләре булган. Хөкүмәтләр көчәя барган саен, алар акрынлап магнатларны үзләрен саклау җаваплылыгының күпчелек өлешен бирүгә мәҗбүр иттеләр. (Магнатларның әле дә сакчылары бар, ләкин аларны башка магнатлардан саклар өчен түгел инде.)
Патентлар, полиция кебек үк, күп кенә явызлыкларга сәбәпче була. Ләкин ике очракта да болар бөтенләй булмаса, нәтиҗә тагын да начаррак булачак. Сайлау «патентлармы яки иреклекме?» дигән мәсьәлә түгел, бу нәкъ «полицияме яки иреклекме?» дигән сайлау булмаган кебек. Чын сораулар түбәндәгечә: «патентлармы яки яшеренлекме?» һәм «полицияме яки бандалармы?»
Бандалар очрагындагы кебек үк, яшеренлекнең нинди булачагы турында безнең ниндидер төшенчәбез бар, чөнки элек барысы да шулай иде. Урта гасыр Европасы икътисады үз өстенлекләрен һәм серләрен көнләшеп саклаучы кечкенә кабиләләргә бүленгән иде. Шекспир заманында «сер» (mystery) сүзе «һөнәр» сүзенең синонимы булган. Хәтта бүген дә без масоннарның инде мәгънәсезгә әйләнгән серлелегендә урта гасыр гильдияләре яшеренлегенең кайтавазын күрә алабыз.
Урта гасыр сәнәгать серлелегенең иң истә калырлык мисалы — мөгаен, пыяла өрүчеләргә шәһәрдән китүне тыйган һәм качарга теләгәннәр артыннан үтерүчеләр җибәргән Венециядер. Без мондый чиккә барып җитмәс идек дип уйларга яратабыз, ләкин киноиндустрия фильмнарны ачык челтәрләргә куйган өчен генә өч еллык төрмә җәзасы бирүне таләп иткән кануннар кабул итәргә тырышып карады инде. Куркыныч бер уйлау тәҗрибәсе ясап карыйсыгыз киләме? Әгәр киноиндустрия үзе теләгән теләсә кайсы канунны чыгара алса, алар кайда туктар иде? Үлем җәзасына җиткермәсләр иде, дип уйларга кала, ләкин алар аңа никадәр якын килер иде икән?
Күзгә бәрелеп торган явыз файдаланулардан да начаррагы — яшеренлекнең артуы белән бергә килә торган гомуми нәтиҗәлелекнең төшүе булырга мөмкин. «Белергә кирәк булганда гына» (need to know) принцибы буенча эшләүче оешмалар белән эш иткән һәркем раслый алганча, мәгълүматны вак күзәнәкләргә бүлү гаять нәтиҗәсез. «Белергә кирәк» принцибының җитешсезлеге шунда: сез нәрсәне кем белергә тиешлеген белмисез. Бер өлкәдәге фикер икенче өлкәдә зур ачышка этәргеч бирә ала. Ләкин ачучы моны белергә кирәклеген белми.
Әгәр яшеренлек идеяләрне яклауның бердәнбер чарасы булса, компанияләргә башка компанияләрдән генә түгел, ә үз эчендә дә яшеренергә туры килер иде. Бу исә эре компанияләрнең инде болай да иң начар сыйфатын тагын да көчәйтер иде.
Мин яшеренлек патентлардан начаррак булыр дип әйтмим, бары тик патентлардан бушлай гына баш тарта алмаячакбыз дип әйтәм. Моны каплау өчен бизнес тагын да яшеренрәк булыр, һәм кайбер өлкәләрдә бу начар нәтиҗәләргә китерергә мөмкин. Хәзерге патент системасын да якламыйм. Анда ватылган нәрсәләрнең күп булуы ачык күренә. Ләкин бу җимереклек программа тәэминатына башка өлкәләрнең күбесенә караганда азрак йогынты ясый кебек тоела.
Программа тәэминаты бизнесында патентлар инновацияләрне дәртләндерәме яки тоткарлыймы икәнен мин тәҗрибәдән беләм, һәм җавап — дәүләт сәясәте турында бәхәсләшергә яратучылар иң аз ишетергә теләгән төрдән: алар инновацияләргә тегеләй дә, болай да бик нык тәэсир итми. Программа тәэминаты бизнесындагы инновацияләрнең күбесе стартапларда туа, ә стартаплар башка компанияләрнең патентларына бөтенләй игътибар итмәскә тиеш. Ничек кенә булмасын, без шундый киңәш бирәбез һәм бу киңәшкә акча белән җавап бирәбез.
Күпчелек стартаплар өчен патентларның бердәнбер реаль роле — сатып алучылар белән парлашу биюенең бер өлеше булу. Монда патентлар бераз ярдәм итә. Һәм шулай итеп, алар инновацияләрне турыдан-туры булмаган рәвештә дәртләндерә, чөнки стартапларга күбрәк көч бирә, ә иң күп инновацияләр нәкъ менә шунда, чагыштырмача алганда, барлыкка килә. Ләкин хәтта парлашу биюендә дә патентлар икенче дәрәҗәдәге әһәмияткә ия. Нәрсәдер шәпне эшләү һәм күп кулланучылар җәлеп итү мөһимрәк.
Искәрмәләр
[1] Монда сак булырга кирәк, чөнки узганга караганда зур ачыш еш кына ачыктан-ачык булып күренә. Ләкин бер басуда заказ бирү (one-click ordering) мондый ачыш түгел.
[2] «Икенче яңагыңны бор» мәсьәләне читләтеп уза; төп сорау — кул белән сугуларны түгел, ә кылыч кадалганны ничек җиңеп чыгуда.
[3] Патентка гариза бирү хәзер бик әкрен бара, ләкин моны төзәтү чынлыкта начаррак булырга мөмкин. Хәзерге вакытта патент алу өчен кирәк булган вакыт стартапның уңышка ирешүе яки уңышсызлыкка очравы өчен кирәк булган вакыттан уңайлы гына озынрак.
[4] Гадәти «сез моны ясый алыр идегезме?» дигән сорау урынына, бәлки, корпоратив үсеш (corp dev) белгечләре «сез моны ясарсызмы?» яки хәтта «нигә сез моны әле булса ясамадыгыз?» дип сорарга тиештер.
[5] Дизайн сәләтен үлчәү шулкадәр кыен ки, сез хәтта дизайн дөньясының эчке стандартларына да ышана алмыйсыз. Дизайн буенча дипломы булган кешенең дизайнда оста булуын, яисә танылган дизайнерның үз хезмәттәшләреннән яхшырак булуын күз алдында тота алмыйсыз. Әгәр бу эшләсә, теләсә кайсы компания, җитәрлек дәрәҗәдә квалификацияле дизайнерларны эшкә алып кына, Apple кебек яхшы продуктлар ясый алыр иде.
[6] Әгәр кемдер сынап карарга теләсә, без аннан ишетергә шат булыр идек. Минемчә, бу — һәркем уйлаганча авыр булмаган нәрсәләрнең берсе.
[7] Патент тролльләре хәтта алыпсатарлар кебек үзләрен ликвидлык «булдырабыз» дип тә аклый алмыйлар.
[8] Әгәр зур компанияләр хөкүмәтнең чара күрүен көтәргә теләми икән, үзләренә каршы көрәшү юлы бар. Озак вакыт мин моның мөмкин түгеллегенә ышандым, чөнки тотынырлык бернәрсә дә юк иде. Ләкин патент тролльләренә кирәк булган бер ресурс бар: юристлар. Зур технология компанияләре бергәләп бик күп юридик заказлар ясый. Әгәр алар үз араларында патент тролле өчен хезмәткәр яисә читтән ялланган киңәшче буларак эшләгән кешене эшкә алган бернинди фирма белән дә беркайчан да хезмәттәшлек итмәскә килешсәләр, мөгаен, тролльләрне үзләренә кирәкле юристлардан мәхрүм итә алырлар иде.
Моның караламаларын укыган өчен Дэн Блумбергка, Пол Бакхайтка, Сара Харлинга, Джессика Ливингстонга һәм Питер Норвигка, патентлар турындагы сорауларыма җавап биргән өчен Джоэл Лерерга һәм Питер Энгка, шулай ук чыгыш ясарга чакырган өчен Анкур Пансарига рәхмәтемне белдерәм.