Мин әллә ни яҡшы оратор түгел. «Ы-ы» тип йыш тотлоғам. Ҡайһы саҡта фекеремде юғалтҡас, өҙөклөк яһарға тура килә. Яҡшыраҡ телмәр тотҡан оратор булғым килә, әлбиттә. Ләкин мин быны яҡшыраҡ яҙыусы булырға теләгән кеүек үк ныҡ теләмәйем. Минең ысынында нимә теләгәнем — яҡшы идеяларға эйә булыу, ә был яҡшы оратор булыуға ҡарағанда яҡшы яҙыусы булыуҙың күпкә ҙурыраҡ өлөшөн тәшкил итә.
Яҡшы идеяларға эйә булыу — яҡшы яҙыуҙың төп нигеҙе. Әгәр нимә хаҡында һөйләгәнеңде яҡшы белһәң, уны иң ябай һүҙҙәр менән аңлата алаһың, һәм һине яҡшы стилле тип ҡабул итәсәктәр. Төҫмөр менән барыһы киреһенсә: яҡшы идеяларға эйә булыу яҡшы оратор булыуҙың аптырарлыҡ дәрәжәлә бәләкәй генә бер өлөшө булып тора.
Мин быны тәүге тапҡыр бер нисә йыл элек бер конференцияла күрҙем. Унда минән күпкә яҡшыраҡ һөйләгән тағы бер оратор бар ине. Ул бөтәбеҙҙе лә эс ҡатып көлдөрҙө. Уның менән сағыштырғанда мин уңайһыҙ һәм тотлоғоусан булып күрендем. Аҙаҡ мин, ғәҙәттәгесә, үҙ сығышымды интернетҡа ҡуйҙым. Быны эшләгән ваҡытта теге кешенең сығышының яҙма тексы нисек булыр ине икән тип күҙ алдына килтерергә тырыштым, һәм бары шул саҡта ғына уның әллә ни күп нәмә әйтмәгәнен аңланым.
Бәлки, сәхнәлә һөйләү тураһында күберәк белгән кешегә был асыҡ булыр ине, әммә телмәрҙә яҙыуға ҡарағанда идеяларҙың күпкә аҙыраҡ әһәмиәткә эйә булыуы минең өсөн ҙур асыш булды. [1]
Бер нисә йыл үткәс, мин минән яҡшыраҡ ҡына түгел, ә билдәле оратор булған берәүҙең сығышын тыңланым. Ул шул тиклем яҡшы һөйләне! Шуға күрә мин уның нисек эшләгәнен өйрәнер өсөн уның әйткәндәренә ентекләп иғтибар итергә булдым. Яҡынса ун һөйләмдән һуң үҙемдең «Мин яҡшы оратор булырға теләмәйем» тип уйлап ултырғанымды күрҙем.
Ысынлап та яҡшы оратор булыу яҡшы идеяларға эйә булыуға бәйле булмау ғына түгел, ә күп йәһәттән һине кире йүнәлешкә этәрә. Мәҫәлән, мин сығыш яһағанда, ғәҙәттә уны алдан уҡ яҙып ҡуям. Бының хата икәнен беләм; алдан яҙылған сығышты уҡып ишеттереү тыңлаусылар менән бәйләнеш урынлаштырыуҙы ҡатмарлаштырғанын беләм. Тыңлаусыларҙың иғтибарын яулау өсөн уларға үҙеңдең тулы иғтибарыңды бирергә кәрәк, ә алдан яҙылған сығышты һөйләгәндә һинең иғтибарың һәр ваҡыт аудитория менән телмәр араһында бүленә — хатта уны ятлап алған булһаң да. Әгәр тыңлаусыларҙы йәлеп итергә теләһәң, әйтәһе һүҙеңдең бары тик төп планын ғына билдәләп, айырым һөйләмдәрҙе импровизациялау яҡшыраҡ. Ләкин шулай эшләһәң, һәр һөйләм тураһында уны әйтеү өсөн кәрәк булған ваҡыттан артыҡ уйлана алмаҫһың. [2] Ҡайһы саҡта тере аудитория менән аралашыуҙың дәртләндереүе һине яңы уйҙарға алып килә, ләкин ғөмүмән алғанда был яҙыу кеүек яҡшы идеялар тыуҙырмаясаҡ, сөнки яҙғанда һәр һөйләм өҫтөндә үҙең теләгәнсә оҙаҡ ултыра алаһың.
Алдан яҙылған сығышты етерлек кимәлдә репетициялаһаң, импровизациялағанда өлгәшелгән бәйләнешкә асимптотик рәүештә яҡынлашырға мөмкин. Актёрҙар шулай итә. Ләкин бында ла шымалыҡ менән идеялар араһында компромисс тыуа. Телмәрҙе репетициялауға сарыф иткән барлыҡ ваҡытыңды уның урынына сығышты яҡшыртыуға сарыф итә алыр инең. Актёрҙар бындай вәсвәсәгә дусар булмай, сценарийҙы үҙҙәре яҙған һирәк осраҡтарҙан тыш, ә бына һәр оратор мотлаҡ дусар була. Сығыш яһар алдынан мин, ғәҙәттә, берәй мөйөштә ҡағыҙға баҫылған тексты тотоп, уны башымда репетицияларға тырышып ултырам. Ләкин барыбер аҙаҡ ваҡыттың күп өлөшөн уны үҙгәртеп яҙыуға бүләм. Һәр сығышым һыҙып ташланған һәм яңынан яҙылған урындар менән тулы ҡулъяҙманан уҡылып тамамлана. Был, әлбиттә, мине тағы ла күберәк «ы-ы»ларға мәжбүр итә, сөнки минең яңы өлөштәрҙе репетицияларға бер ҙә ваҡытым ҡалмаған була. [3]
Аудиторияға ҡарап, быларҙан да насарыраҡ компромистар бар. Аудитория үҙенә яраныуҙы оҡшата; шаяртыуҙарҙы ярата; көслө һүҙҙәр ағымы менән арбалыуҙы өҫтөн күрә. Аудиторияның аҡыл кимәлен кәметкән һайын, яҡшы оратор булыу барған һайын яҡшы күҙ буяусы булыуға ҡайтып ҡала. Был яҙыуҙа ла дөрөҫ, әлбиттә, ләкин сығыштарҙа был түбәнләү күпкә текәрәк. Һәр айырым кеше уҡыусыға ҡарағанда тыңлаусылар рәтендә аҡылһыҙыраҡ була. Импровизациялаған оратор һәр һөйләм тураһында уны әйтеүгә күпме ваҡыт китһә, бары шул тиклем генә уйлана алған кеүек, сығышты тыңлаусы кеше лә һәр һөйләм хаҡында уны ишетеүгә күпме ваҡыт китһә, бары шул тиклем генә уйлана ала. Өҫтәүенә, аудиториялағы кешеләргә һәр ваҡыт тирә-яҡтағыларҙың тәьҫораттары йоғонто яһай, ә аудиторияла кешенән кешегә таралған реакциялар ғәҙәттә тупаҫыраҡ була — был түбән тауыштарҙың диуар аша юғары тауыштарға ҡарағанда яҡшыраҡ үтеүе кеүек. Һәр тыңлаусылар төркөмө — ул яралғы хәлендәге ябай бер халыҡ өйөрө, һәм яҡшы оратор быны оҫта ҡуллана. Шул конференциялағы яҡшы ораторҙың телмәренә минең шул тиклем күп көлөүемдең бер сәбәбе — башҡаларҙың барыһы ла көлөүендә ине. [4]
Шулай булғас, сығыштар файҙаһыҙмы? Улар идеялар сығанағы булараҡ, әлбиттә, яҙма һүҙҙән ҡалыша. Ләкин сығыштар бының өсөн генә түгел. Мин берәй сығышҡа барғанда, ғәҙәттә был оратор үҙе мине ҡыҙыҡһындырған өсөн була. Сығышты тыңлау — күбебеҙ өсөн үҙе менән осрашырға теләгән барлыҡ кешеләр менән айырым-айырым күрешергә ваҡыты булмаған президент кеүек берәй зат менән әңгәмә ҡороуға иң яҡын мөмкинлек.
Сығыштар шулай уҡ мине төрлө эштәргә дәртләндереү йәһәтенән дә файҙалы. Күп кенә билдәле ораторҙарҙың мотивацион сығыш яһаусылар тип аталыуы осраҡлы түгелдер, моғайын. Халыҡ алдында сығыш яһауҙың ысын тәғәйенләнеше нәҡ ошондалыр. Тәүҙә лә ул бәлки ошоноң өсөн барлыҡҡа килгәндер. Сығыш аша уята алған эмоциональ тәьҫораттар ғәйәт ҙур көскә эйә булыуы мөмкин. Мин был көс яуызлыҡҡа ҡарағанда яҡшылыҡҡа йышыраҡ ҡулланыла тип әйтә алырға теләр инем, әммә булыуына шикләнәм.
Иҫкәрмәләр
[1] Мин бында бөтөнләй башҡа төрлө булған академик сығыштар тураһында һөйләмәйем. Академик сығышта аудитория шаяртыуҙы баһалай алһа ла, улар һеҙ ниндәй яңы идеялар тәҡдим иткәнегеҙҙе аңлар өсөн аңлы рәүештә тырышлыҡ һаласаҡ (йәки, исмаһам, һалырға тейеш).
[2] Был — түбәнге сик. Ғәмәлдә һеҙ йыш ҡына яҡшыраҡ эшләй алаһығыҙ, сөнки сығыштар ғәҙәттә һеҙ элек яҙған йәки һөйләгән нәмәләр тураһында була, һәм һеҙ импровизациялағанда, шул һөйләмдәрҙең ҡайһы берҙәрен яңынан ҡабатлайһығыҙ. Иртә урта быуат архитектураһы кеүек үк, әҙерлекһеҙ яһалған сығыштар сполияларҙан (иҫке ҡоролмаларҙың өлөштәренән) тора. Айтмаҡсы, был бер аҙ алдаҡ кеүек тойола, сөнки был һөйләмдәрҙе яңы ғына уйлап тапҡан кеүек әйтергә тура килә.
[3] Роберт Моррис билдәләүенсә, сығыштарҙы репетициялау уларҙы яҡшыртыуҙың бер ысулы булып тора: сығышты ҡысҡырып уҡыу уңайһыҙ урындарҙы фашлап бирә ала. Мин ризамын, һәм ысынында мин үҙем яҙған күпселек нәмәне ошо сәбәп менән исмаһам бер тапҡыр ҡысҡырып уҡыйым.
[4] Етәрлек кимәлдә бәләкәй аудиториялар өсөн тыңлаусылар араһында булыу кешеләрҙе аҡылһыҙыраҡ итә тигән фекер дөрөҫ булмаҫҡа ла мөмкин. Ысын кәмеү тап сығыш әңгәмә һымаҡ тойолмаҫлыҡ дәрәжәлә аудитория артыҡ ҙурайғанда башлана кеүек — моғайын, 10-лаған кешенән артып киткәндәлер.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт белдерәм.