Мин бик яхшы оратор түгел. «Э-э» дип еш тотлыгам. Кайвакыт уйларым буталып киткәндә пауза ясарга туры килә. Мин яхшырак оратор булырга теләр идем. Ләкин моны яхшырак язучы булырга теләгән кебек үк теләмим. Минем чын теләгем — яхшы идеяләргә ия булу, ә бу яхшы оратор булуга караганда яхшы язучы булу өчен күпкә мөһимрәк өлеш булып тора.
Яхшы язуның нигезен күбесенчә яхшы идеяләр тәшкил итә. Әгәр ни турында сөйләгәнеңне яхшы белсәң, моны иң гади сүзләр белән аңлата аласың, һәм сине яхшы стильле дип кабул итәчәкләр. Чыгыш ясау белән исә киресенчә: яхшы идеяләргә ия булу яхшы оратор булуның гаҗәеп дәрәҗәдә аз өлешен тәшкил итә.
Мин моны беренче тапкыр берничә ел элек бер конференциядә сизеп алдым. Анда миңа караганда күпкә остарак булган тагын бер чыгыш ясаучы бар иде. Ул барыбызны да көлкедән тәгәрәтте. Аның янында мин кыюсыз һәм тотлыгып торучы булып тоелдым. Чыгышым тәмамлангач, мин гадәттәгечә аның текстын интернетка урнаштырдым. Моны эшләгәндә, мин теге иптәшнең сөйләгәннәренең язмасы нинди булыр иде икән дип күзалларга тырыштым, һәм бары шул чакта гына аның чынлыкта бернинди саллы нәрсә сөйләмәгәнен аңладым.
Бәлки, чыгыш ясау турында күбрәк белгән кеше өчен бу ачыктан-ачык булыр иде, әмма язма белән чагыштырганда телдән чыгыш ясауда идеяләрнең күпкә азрак әһәмияткә ия булуы минем өчен бер ачыш булды. [1]
Берничә ел узгач, мин миңа караганда яхшырак кына түгел, ә мәшһүр булган бер ораторның чыгышын тыңладым. Абау, нинди оста сөйли иде ул! Мин аның моны ничек эшләгәнен өйрәнү өчен нәрсә сөйләгәнен бик игътибар белән күзәтергә булдым. Унлап җөмләдән соң үземнең: «Мин яхшы оратор булырга теләмим», — дип уйлап утырганымны аңладым.
Чыннан да яхшы оратор булу яхшы идеяләргә ия булу белән туры килми генә түгел, күп яктан сине капма-каршы юнәлешкә этәрә. Мәсәлән, чыгыш ясар алдыннан мин гадәттә аны алдан язып куям. Моның ялгыш икәнен беләм; алдан язылган чыгышны сөйләү аудитория белән элемтә урнаштыруны кыенлаштыра икәнен аңлыйм. Аудиториянең игътибарын яулауның юлы — аларга үз тулы игътибарыңны бирү, ә син алдан язылган текстны укыганда, хәтта аны яттан белсәң дә, игътибарың һәрвакыт аудитория белән чыгыш тексты арасында бүленәчәк. Әгәр аудиторияне җәлеп итәргә теләсәң, әйтәсе фикерләреңнең кыскача планыннан башлау һәм аерым җөмләләрне экспромт рәвештә сөйләү яхшырак. Ләкин алай эшләсәң, һәр җөмлә турында аны әйтүгә күпме вакыт кирәк булса, шулкадәр генә уйланырга мөмкинсең. [2] Кайвакыт тере аудитория белән аралашу хисе сине яңа нәрсәләр уйлап табарга этәрә, әмма гомумән алганда, бу язу кебек яхшы идеяләр тудырмаячак, чөнки язганда һәр җөмләгә теләгән кадәр вакыт сарыф итә аласың.
Алдан язылган сүзне җитәрлек дәрәҗәдә кабатлап репетиция ясасаң, экспромт сөйләгән вакыттагы җәлеп итү дәрәҗәсенә асимптотик якынаерга була. Актёрлар шулай эшли дә. Ләкин монда да шомалык белән идеяләр арасында компромисс бар. Чыгышны репетицияләүгә сарыф иткән барлык вакытыңны, киресенчә, аны яхшыртуга сарыф итә ала идең. Пьесаны үзләре язган сирәк очракларны исәпкә алмаганда, актёрлар мондый вәсвәсә белән очрашмый, ә менә теләсә кайсы оратор очраша. Чыгыш ясар алдыннан мине гадәттә кәгазьгә бастырылган күчермә белән кайдадыр бер почмакта утырып, чыгышымны хәтеремдә кабатларга тырышкан килеш күрергә була. Ләкин нәтиҗәдә мин һәрвакыт вакытымның күпчелек өлешен аны төзәтеп, яңадан язуга сарыф итәм. Һәрбер чыгышым сызып ташланган һәм яңадан язылган нәрсәләр белән тулы кулъязма буенча сөйләү белән тәмамлана. Бу, әлбәттә, мине тагын да ныграк тотлыга торган итә, чөнки яңа өлешләрне күнегергә вакытым калмаган була. [3]
Аудиториягә карап, моннан да яманрак каршылыклар бар. Аудиторияләр ялагайлануны ярата; алар шаяртуларны ярата; алар сүзләрнең дәртле агымы белән гаҗәпләндерүне ярата. Аудиториянең акыл дәрәҗәсе кимегән саен, яхшы оратор булу барган саен яхшы сафсата сату осталыгына кайтып кала. Бу, әлбәттә, язуга да кагыла, әмма телдән чыгышларда бу түбән тәгәрәү күпкә тизрәк бара. Һәр аерым кеше укучы булуга караганда тамашачы булганда ахмаграк була. Экспромт белән сөйләүче оратор һәр җөмләне уйлауга аны әйтүгә күпме вакыт кирәк булса, шулкадәр генә вакыт сарыф итә алган кебек, чыгышны тыңлаучы кеше дә һәр җөмләне уйлауга аны ишетү өчен күпме вакыт кирәк булса, шулкадәр генә вакыт сарыф итә ала. Моннан тыш, аудиториядәге кешеләр һәрвакыт үзләренең тирә-юнендәгеләрнең реакциясенә бирелә, һәм аудиториядә кешедән кешегә таралган реакцияләр, түбән тавышларның диварлар аша югары тавышларга караганда җиңелрәк үтүе кебек үк, күбесенчә тупасырак төргә карый. Һәр аудитория — ул туа башлап килүче халык төркеме (өер), һәм яхшы оратор моны куллана. Шул конференциядәге яхшы ораторның сөйләгәненә шулкадәр күп көлүемнең бер сәбәбе — башкаларның да көлүе иде. [4]
Димәк, чыгышлар файдасызмы? Идеяләр чыганагы буларак алар, һичшиксез, язма сүздән калыша. Ләкин чыгышларның файдасы моның белән генә чикләнми. Мин чыгыш тыңларга барам икән, моңа гадәттә сөйләүче белән кызыксынуым сәбәп була. Чыгышны тыңлау — күбебез өчен, үзе белән очрашырга теләгән барлык кешеләр белән аерым күрешергә вакыты булмаган президент кебек берәү белән әңгәмә коруга иң якын мөмкинлек.
Чыгышлар шулай ук мине ниндидер эшләр башкарырга рухландыруда да яхшы. Күп кенә билгеле ораторларның мотивацион ораторлар дип аталуы очраклы түгелдер. Чыгыш ясауның чын максаты, бәлки, нәкъ менә шулдыр. Башта аның максаты шуннан гыйбарәт булгандыр да. Чыгыш ярдәмендә уятырга мөмкин булган эмоциональ реакцияләр куәтле көчкә әверелергә мөмкин. Бу көчнең явызлыкка караганда яхшылыкка ешрак кулланылуын әйтә алсам иде дә, ләкин мин моңа шикләнәм.
Искәрмәләр
[1] Мин монда бөтенләй башка нәрсә булган академик чыгышлар турында сөйләмим. Академик чыгышта аудитория шаяртуны ошатса да, алар сезнең нинди яңа идеяләр тәкъдим итүегезне аңлау өчен аңлы рәвештә көч куячак (яки ким дигәндә куярга тиеш).
[2] Бу — түбән чик. Гамәлдә еш кына яхшырак та эшли аласыз, чөнки чыгышлар гадәттә сез элек язган яки сөйләгән нәрсәләр турында бара, һәм сез импровизация ясаганда шул җөмләләрнең кайберләрен кабатлыйсыз. Иртә урта гасыр архитектурасы кебек, импровизацияләнгән чыгышлар сполияләрдән (күчереп куелган борынгы элементлардан) тора. Әйткәндәй, бу бераз намуссыз сыман тоела, чөнки бу җөмләләрне үзегез аларны яңа гына уйлап тапкандай итеп сөйләргә тиеш буласыз.
[3] Роберт Моррис чыгышларны кабатлауның аларны яхшырта торган бер ягын билгеләп үтә: чыгышны кычкырып уку уңышсыз өлешләрне фаш итәргә мөмкин. Мин моның белән килешәм, һәм чынлыкта, шул сәбәпле үзем язган әйберләрнең күбесен ким дигәндә бер тапкыр кычкырып укып чыгам.
[4] Җитәрлек дәрәҗәдә аз санлы аудиторияләр өчен, аудиториянең бер өлеше булу кешеләрне ахмаграк итә дигән сүз дөрес булмаска да мөмкин. Чын түбән тәгәрәү аудитория чыгышны әңгәмә дип хис итмәслек дәрәҗәдә зур булганда башлана шикелле — бәлки, якынча 10 кешедән артык булганда.
Моның караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтманга һәм Роберт Морриска рәхмәт.