Стартап идеяларын табыуҙың юлы — стартап идеялары тураһында уйларға тырышыу түгел. Был — проблемаларҙы, яҡшыраҡ булһа, үҙегеҙҙә булған проблемаларҙы эҙләү.
Иң яҡшы стартап идеяларының ғәҙәттә өс уртаҡ яғы була: улар — нигеҙләүселәрҙең үҙҙәре теләгән, улар үҙҙәре эшләй алған һәм башҡаларҙың аҙҙары ғына уларҙы эшләүгә лайыҡ тип һанаған нәмәләр. Microsoft, Apple, Yahoo, Google һәм Facebook барыһы ла ошолай башланған.
Проблемалар
Үҙегеҙҙә булған проблема өҫтөндә эшләү ни өсөн шул тиклем мөһим? Башҡа сәбәптәр араһында, был проблеманың ысынлап та барлығын гарантиялай. Бары тик ғәмәлдә булған проблемалар өҫтөндә генә эшләргә кәрәк тиеү бик аңлашылып торған кеүек. Шулай ҙа стартаптар иң күп ебәргән хата — бер кемдә лә булмаған проблемаларҙы хәл итеү.
Мин үҙем дә ошондай хата эшләнем. 1995 йылда сәнғәт галереяларын интернетҡа сығарыу өсөн компания астым. Ләкин галереялар селтәрҙә булырға теләмәне. Сәнғәт бизнесы улай эшләмәй. Улайһа мин ниңә был мәғәнәһеҙ идея өҫтөндә эшләп 6 айымды уҙғарҙым? Сөнки мин ҡулланыусыларға иғтибар итмәнем. Мин ысынбарлыҡҡа тап килмәгән донъя моделен уйлап таптым һәм шул моделгә таянып эшләнем. Ҡулланыусыларҙы беҙ төҙөгән нәмә өсөн аҡса түләргә күндермәксе булғансыға тиклем, моделемдең хата икәнен күрмәнем. Хатта шул ваҡытта ла быны төшөнөү өсөн миңә оят булырлыҡ оҙаҡ ваҡыт кәрәк булды. Мин үҙ донъя моделемә ныҡ бәйләнгәйнем, өҫтәүенә программа менән тәьмин итеүгә күп ваҡыт сарыф иткәйнем. Улар быны теләргә тейеш ине бит!
Ниңә шул тиклем күп нигеҙләүселәр бер кемгә лә кәрәкмәгән нәмәләр эшләй? Сөнки улар тәүҙә стартап идеяларын уйлап табырға тырышыуҙан башлай. Был эш итеү ысулы икеләтә ҡурҡыныс: ул яҡшы идеяларҙы аҙ килтереп сығарыу менән генә сикләнмәй; ул өҫтәүенә үҙҙәре өҫтөндә эшләргә мәжбүр итеп алдарлыҡ, тыштан ҡарауға ышаныслы тойолған насар идеяларҙы ла тыуҙыра.
YC-лә беҙ бындайҙарҙы «уйлап сығарылған» йәки «ситком» стартап идеялары тип атайбыҙ. Берәй телешоуҙың персонажы стартап асып йөрөй тип күҙ алдына килтерегеҙ. Сценаристар уға шөғөлләнер өсөн нимәлер уйлап табырға тейеш буласаҡ. Ләкин яҡшы стартап идеяларын табыу ҡыйын. Был теләгән саҡта ғына эшләй ала торған нәмә түгел. Шуға күрә (уларға ғәжәп бәхет йылмаймаһа) сценаристар тыштан ҡарауға ышаныслы, ләкин ысынында насар булған берәй идея уйлап сығарасаҡ.
Мәҫәлән, йорт хайуандары хужалары өсөн социаль селтәр. Был тәү ҡарашҡа яңылыш кеүек тойолмай. Миллиондарса кешенең йорт хайуаны бар. Йыш ҡына улар хайуандарын бик ҡәҙерләй һәм уларға күп аҡса сарыф итә. Һис шикһеҙ, был кешеләрҙең күбеһе башҡа хайуан хужалары менән аралаша алырлыҡ берәй сайтты оҡшатыр ине. Бәлки, бөтәһе лә түгелдер, ләкин ни бары 2 йә 3 проценты даими ҡулланыусы булһа ла, һеҙгә миллиондарса ҡулланыусы тәьмин ителер ине. Һеҙ уларға маҡсатлы тәҡдимдәр күрһәтә, бәлки, өҫтәмә функциялар өсөн хаҡ ала алыр инегеҙ. [1]
Бындай идеяның ҡурҡыныс яғы шунда: хайуаны булған дуҫтарығыҙға быны һөйләгәндә, улар «Мин быны бер ҡасан да ҡулланмаҫ инем» тип әйтмәй. Улар: «Эйе, бәлки, шундайыраҡ нәмәне ҡулланыр инемдер», — ти. Хатта стартап эш башлағанда ла, ул күп кешегә ышаныслы тойоласаҡ. Улар үҙҙәре уны ҡулланырға теләмәй, исмаһам хәҙер түгел, ләкин башҡаларҙың уны теләй алыуын күҙ алдына килтерә алалар. Ошо реакцияны бөтә халыҡ буйынса ҡушығыҙ — һәм һеҙҙә нуль ҡулланыусы булып сыға. [2]
Ҡоҙоҡ
Стартап эшләй башлағанда, улар эшләгән нәмәгә ысынлап та мохтаж булған бер аҙ ҡулланыусы булырға тейеш — ҡасандыр бер ҡулланып ҡарармын тип уйлаған кешеләр генә түгел, ә уға кисекмәҫтән мохтаж булғандар. Ғәҙәттә был башланғыс ҡулланыусылар төркөмө ҙур булмай, сөнки күп һанлы кешегә кисекмәҫтән кәрәк булған һәм стартап беренсе версияға һалған көс менән генә төҙөлә алған берәй нәмә булһа, ул, моғайын, күптән бар булыр ине. Тимәк, бер үлсәмдә юл ҡуйырға тура килә: һеҙ йә күп кеше бер аҙ ғына теләгән нәмәне, йә булмаһа аҙ һанлы кеше бик ныҡ теләгән нәмәне төҙөй алаһығыҙ. Икенсеһен һайлағыҙ. Был төргә ҡараған идеяларҙың барыһы ла яҡшы стартап идеяһы булмай, ләкин бөтә яҡшы тиерлек стартап идеялары тап ошо төргә инә.
Бер график күҙ алдына килтерегеҙ: уның x күсәре һеҙ эшләгән нәмәне теләргә мөмкин булған бөтә кешеләрҙе күрһәтә, ә y күсәре уларҙың быны күпме кимәлдә теләүен сағылдыра. Әгәр y күсәрендәге шкаланы әйләндерһәгеҙ, компанияларҙы соҡорҙар кеүек күҙ алдына килтерергә була. Google — ғәйәт ҙур кратер: уны йөҙҙәрсә миллион кеше ҡуллана, һәм ул уларға бик кәрәк. Яңы ғына башлаған стартап бындай ҙур күләмде соҡоп сығарырға өмөт итә алмай. Шуға күрә һеҙ башланғыста ҡаҙыған соҡорҙоң формаһы буйынса ике һайлау бар: һеҙ йә киң, ләкин һай соҡор, йә ҡоҙоҡ кеүек тарая һәм тәрән соҡор ҡаҙый алаһығыҙ.
Уйлап сығарылған стартап идеялары ғәҙәттә беренсе төргә инә. Хайуан хужалары өсөн социаль селтәр менән бик күп кеше еңелсә генә ҡыҙыҡһына.
Бөтә яҡшы тиерлек стартап идеялары икенсе төргә ҡарай. Microsoft үҙенең Altair Basic-ын эшләгәндә тап ҡоҙоҡ ине. Altair-ға эйә булған бер-ике мең генә кеше бар ине, ләкин был программа булмаһа, улар машина телендә программа яҙырға мәжбүр ине. Утыҙ йылдан һуң Facebook та шул уҡ формаға эйә булды. Уларҙың беренсе сайты бары тик Гарвард студенттары өсөн генә ине, улар бер нисә мең генә, ләкин шул бер нисә мең ҡулланыусы уны бик ныҡ теләне.
Стартап идеяғыҙ булғанда, үҙегеҙҙән һорағыҙ: быны тап хәҙер кем теләй? Кем быны хатта улар бер ҡасан да ишетмәгән ике кешелек стартап эшләгән насар беренсе версия булғанда ла ҡулланырлыҡ дәрәжәлә ныҡ теләй? Быға яуап бирә алмайһығыҙ икән, идеяғыҙ, моғайын, насарҙыр. [3]
Һеҙгә ҡоҙоҡтоң тарлығы үҙ аллы кәрәкмәй. Һеҙгә тәрәнлек кәрәк; тарлыҡ иһә тәрәнлеккә (һәм тиҙлеккә) ынтылыуҙың эҙемтәһе булараҡ барлыҡҡа килә. Ләкин һеҙ уны һәр ваҡыт тиерлек алаһығыҙ. Тәжрибәлә тәрәнлек менән тарлыҡ араһындағы бәйләнеш шул тиклем көслө, идеяның ҡулланыусыларҙың билдәле бер төркөмөнә йәки төрөнә ныҡ оҡшаясағын белеү — яҡшы билдә.
Ләкин ҡоҙоҡ формаһындағы ихтыяж яҡшы стартап идеяһы өсөн кәрәкле шарт булһа ла, ул етерлек түгел. Әгәр Марк Цукерберг тик Гарвард студенттарына ғына ярай алырлыҡ нәмә эшләһә, был яҡшы стартап идеяһы булмаҫ ине. Facebook яҡшы идея булды, сөнки ул тиҙ арала сығып китерлек тар баҙарҙан башланды. Колледждар бер-береһенә шул тиклем оҡшаш: әгәр һеҙ Гарвардта эшләгән facebook төҙөһәгеҙ, ул теләһә ҡайһы колледжда эшләйәсәк. Шулай итеп һеҙ бөтә колледждарга ла тиҙ арала таралаһығыҙ. Бөтә колледж студенттарын үҙегеҙгә йәлеп иткәс, башҡаларҙы уларға инеү юлын асыу менән генә үҙегеҙгә алаһығыҙ.
Microsoft өсөн дә шул уҡ: Altair өсөн Basic; башҡа машиналар өсөн Basic; Basic-тан тыш башҡа телдәр; операция системалары; ҡушымталар; IPO.
Үҙең
Берәй идеянан сығыу юлы бармы-юҡмы икәнен нисек белергә? Нимәнеңдер ҙур компанияның нигеҙе йәки ни бары нишалы продукт ҡына булыуын нисек төшөнөргә? Йыш ҡына быны белеп булмай. Airbnb-ға нигеҙ һалыусылар тәүҙә ни тиклем ҙур баҙарға аяҡ баҫҡандарын белмәгән. Тәүҙә уларҙың идеяһы күпкә тарыраҡ булған. Улар конференциялар ваҡытында торлаҡ хужаларына иҙәндәге урындарын ҡуртымға бирергә рөхсәт итмәксе булған. Улар был идеяның киңәйеүен күрмәгән; был уларға яйлап үҙенән-үҙе килгән. Башта улар бары тик ҡиммәтле нәмәгә юлыҡҡандарын ғына белгән. Был, моғайын, Билл Гейтс йәки Марк Цукерберг тәүҙә белгән кимәлдә булғандыр.
Ҡайһы саҡта баштағы нишанан тышҡа юл башынан уҡ асыҡ күренеп тора. Ҡайһы ваҡытта иһә шунда уҡ асыҡ булмаған юлды мин күрә алам; был беҙҙең YC-лә төп оҫталыҡтарыбыҙҙың береһе. Ләкин тәжрибәгеҙ ни тиклем ҙур булһа ла, быны белеүҙең сиктәре бар. Башланғыс идеянан сығыу юлдары тураһында аңлау өсөн иң мөһим нәмә — уларҙы күреүҙең ҡыйын булыуы тураһындағы мета-факт.
Шуға күрә, идеянан сығыу юлы барлығын алдан әйтә алмайһығыҙ икән, идеялар араһында нисек һайларға? Дөрөҫлөк күңелде төшөрһә лә, ҡыҙыҡ: әгәр һеҙ тейешле кеше булһағыҙ, һеҙҙең эске һиҙемләүегеҙ ҙә дөрөҫ була. Әгәр һеҙ тиҙ үҙгәргән өлкәнең алғы һыҙығында торһағыҙ, ниндәйҙер нәмәне эшләүгә лайыҡ тип һиҙенгәндә, хаҡлы булыу ихтималлығығыҙ күберәк.
«Дзен һәм мотоциклды ҡарау сәнғәте» китабында Роберт Пирсиг былай ти:
Камил картинаны нисек яҙырға белергә теләйһеңме? Был ябай. Үҙеңде камил ит, шунан һуң тәбиғи рәүештә генә яҙ.
Мин был өҙөк тураһында өлкән синыфтарҙа уҡығандан бирле уйланып йөрөнөм. Уның кәңәше тап һүрәт төшөрөү өсөн ни тиклем файҙалы икәнен белмәйем, ләкин ул был хәлгә бик яҡшы тура килә. Тәжрибә күрһәтеүенсә, яҡшы стартап идеяларына эйә булыуҙың юлы — уларға эйә була торған кеше булып етешеү.
Өлкәнең алғы һыҙығында булыу уны алға этәргән кешеләрҙең береһе булырға тейешһегеҙ тигәнде аңлатмай. Һеҙ алғы һыҙыҡта ҡулланыусы булараҡ та була алаһығыҙ. Марк Цукерберг өсөн Facebook-тың яҡшы идея булып тойолоуы уның программист булыуынан бигерәк, компьютерҙарҙы шул тиклем күп ҡулланыуы менән бәйле ине. Әгәр 2004 йылда күпселек 40 йәшлек кешеләрҙән үҙ тормошон Интернетта ярым асыҡ итеп баҫтырырға теләр инегеҙме тип һораһағыҙ, улар был идеянан ҡоттары осор ине. Ә Марк интернетта йәшәй ине инде; уға был табиғи булып күренде.
Пол Бакхайт әйтеүенсә, тиҙ үҙгәреүсән өлкәнең алғы һыҙығында булған кешеләр «киләсәктә йәшәй». Быны Пирсиг менән берләштерһәгеҙ, ошо килеп сыға:
Киләсәктә йәшәгеҙ, шунан етмәгән нәмәне төҙөгөҙ.
Был иң ҙур стартаптарҙың күбеһенең, барыһының булмаһа ла, нисек башланыуын тасуирлай. Apple да, Yahoo ла, Google да, Facebook та тәүҙә хатта компания булырға ла тейеш түгел ине. Улар нигеҙләүселәренең донъяла бер бушлыҡ барлығын күреп төҙөгән нәмәләренән үҫеп сыҡты.
Уңышлы нигеҙләүселәрҙең идеялары нисек барлыҡҡа килгәненә ҡараһағыҙ, был ғәҙәттә әҙерлекле аҡылға ниндәйҙер тышҡы төрткөнөң тәьҫир итеүе һөҙөмтәһе. Билл Гейтс менән Пол Аллен Altair тураһында ишетә лә: «Бәхәсләшәм, беҙ уның өсөн Basic интерпретаторы яҙа алабыҙ», — тип уйлай. Дрю Хьюстон флешкаһын онотҡанын аңлай ҙа: «Миңә файлдарымды мотлаҡ интернетта тоторға кәрәк», — тип уйлай. Altair тураһында бик күптәр ишеткән. Күптәр флешкаларын онотҡан. Был төрткөләрҙең шул нигеҙләүселәрҙе компаниялар асырға мәжбүр итеүенең сәбәбе — уларҙың тәжрибәһе уларҙы ошо мөмкинлектәрҙе күрергә әҙерләгән булыуында ине.
Стартап идеяларына ҡарата ҡулланырға теләгән ҡылылығыҙ «уйлап сығарыу» түгел, ә «шәйләү» булырға тейеш. YC-лә беҙ нигеҙләүселәрҙең үҙ тәжрибәһенән тәбиғи рәүештә үҫеп сыҡҡан идеяларҙы «органик» стартап идеялары тип атайбыҙ. Иң уңышлы стартаптарҙың барыһы ла тиерлек ошолай башлана.
Был һеҙ ишетергә теләгән нәмә булмаҫҡа ла мөмкин. Һеҙ стартап идеяларын табыу буйынса рецептар көткәнһегеҙҙер, ә мин бының урынына төп сере — дөрөҫ әҙерләнгән аҡылға эйә булыу, тип әйтәм. Ләкин был күңелде төшөрһә лә, ысыны шул. Һәм был да бер төрлө рецепт, бары тик иң насар осраҡта ял көндәрен түгел, бер йылды ала торғаны.
Әгәр тиҙ үҙгәргән ниндәйҙер өлкәнең алғы һыҙығында булмаһағыҙ, унда барып етергә була. Мәҫәлән, теләһә ниндәй аҡыллы кеше программалауҙың бер сигенә (мәҫәлән, мобиль ҡушымталар төҙөүгә) бер йылда барып етә ала. Уңышлы стартап ғүмерегеҙҙең кәм тигәндә 3-5 йылын аласаҡ икән, бер йыллыҡ әҙерлек аҡыллы инвестиция булыр ине. Ай Stalwarts, әгәр һеҙ шулай уҡ бергә нигеҙләүсе лә эҙләһәгеҙ. [4]
Тиҙ үҙгәреүсән өлкәнең алғы һыҙығында булыу өсөн мотлаҡ программалауҙы өйрәнеү кәрәкмәй. Башҡа өлкәләр ҙә тиҙ үҙгәрә. Ләкин программалауҙы өйрәнеү мотлаҡ булмаһа ла, ул яҡын киләсәк өсөн етерлек. Марк Андриссен әйткәнсә, программа менән тәьмин итеү донъяны йота бара, һәм был тенденцияның алдында әле тиҫтәләрсә йылдар бар.
Программалауҙы белеү шулай уҡ идеяларығыҙ булғанда уларҙы тормошҡа ашыра алыуығыҙҙы аңлата. Был бөтөнләй үк мотлаҡ түгел (Джефф Безос булдыра алмаған), ләкин был өҫтөнлөк. Колледж facebook-ын интернетҡа сығарыу кеүек идея тураһында уйлағанда, «Был ҡыҙыҡ идея» тип кенә ҡалмайынса, «Был ҡыҙыҡ идея. Мин бөгөн кис уның тәүге версиясен төҙөп ҡарайым» тип әйтә алһағыҙ, был ҙур өҫтөнлөк. Һеҙ бер үк ваҡытта программалаусы ла, маҡсатлы ҡулланыусы ла булһағыҙ, тағы ла яҡшыраҡ, сөнки ул саҡта яңы версиялар сығарыу һәм уларҙы ҡулланыусыларҙа һынау циклы бер үк баш эсендә үтә ала.
Шәйләү
Берәй яҡтан киләсәктә йәшәй башлағас, стартап идеяларын шәйләүҙең юлы — етмәгән кеүек тойолған нәмәләрҙе эҙләү. Әгәр һеҙ ысынлап та тиҙ үҙгәргән өлкәнең алғы һыҙығында булһағыҙ, асыҡтан-асыҡ етмәгән нәмәләр буласаҡ. Асыҡ булмағаны — уларҙың стартап идеялары булыуы. Шуға күрә стартап идеяларын тапҡығыҙ килһә, «Нимә етмәй?» тигән фильтрҙы ғына ҡабыҙып ҡалмағыҙ. Башҡа һәр фильтрҙы, бигерәк тә «Был ҙур компания була алырмы?» тигәнен һүндерегеҙ. Был һынауҙы һуңыраҡ ҡулланырға ваҡыт күп буласаҡ. Ләкин башта уҡ шул турала уйлаһағыҙ, был бик күп яҡшы идеяларҙы иләп ташлап ҡына ҡалмаҫ, бәлки, насарҙарына иғтибар итергә лә мәжбүр итер.
Етмәгән күпселек нәмәне күреү өсөн бер аҙ ваҡыт кәрәк буласаҡ. Тирә-яғығыҙҙағы идеяларҙы күреү өсөн үҙ-үҙегеҙҙе алдарға тиерлек тура киләсәк.
Ләкин һеҙ идеяларҙың барлығын беләһегеҙ. Был яуабы булмауы мөмкин булған проблемаларҙың береһе түгел. Тап ошо мәлдең технологик прогресс туҡтаған мәл булыуы бөтөнләй мөмкин түгел. Алдағы бер нисә йылда кешеләр һеҙҙе «Мин x булмаҫтан элек нимә эшләгәнмен икән?» тип уйланырлыҡ нәмәләр төҙөйәсәгенә шикләнмәҫкә була.
Һәм был проблемалар хәл ителгәс, үткәнгә ҡарағанда улар үҙенән-үҙе аңлашылып торған кеүек күренәсәк. Һеҙгә кәрәк булғаны — ғәҙәттә уларҙы күрергә ҡамасаулаған фильтрҙарҙы һүндереү. Иң көслөһө — донъяның хәҙерге торошон ғәҙәти һәм үҙгәрмәҫ тип ҡабул итеү. Хатта арабыҙҙа иң асыҡ фекерле булғандар ҙа башлыса шулай итә. Һәр нәмәгә шикләнеп туҡтаһағыҙ, түшәгегеҙҙән ишек төбөнә лә етә алмаҫ инегеҙ.
Ләкин стартап идеяларын эҙләгәндә, status quo-ны ғәҙәти тип ҡабул итеү һөҙөмтәлелегенең бер өлөшөн ҡорбан итә һәм нәмәләрҙе шик аҫтына ҡуя башлай алаһығыҙ. Ни өсөн хат яҙығыҙ тулып аша бара? Сөнки һеҙгә күп хат киләме, әллә хаттарҙы ҡушылманан сығарыу ҡыйын булғанғамы? Ни өсөн һеҙгә шул тиклем күп хат килә? Кешеләр һеҙгә хат яҙып ниндәй проблемаларҙы хәл итергә тырыша? Уларҙы хәл итеүҙең яҡшыраҡ юлдары бармы? Һәм ни өсөн хаттарҙы ҡушылманан алыу ҡыйын? Уҡып сыҡҡас, ниңә һеҙ хаттарҙы һаҡлайһығыҙ? Бының өсөн хат һандығы иң уңайлы ҡоралмы?
Бигерәк тә үҙегеҙҙе ҡуҙғытҡан, борсоған нәмәләргә иғтибар итегеҙ. Status quo-ны ғәҙәти тип ҡабул итеүҙең өҫтөнлөгө тормошто (урында) һөҙөмтәлерәк итеү менән генә сикләнмәй, ул тормошто еңелерәк тә итә. Әгәр беҙ алдағы 50 йылда аласаҡ, ләкин әлегә булмаған бөтә нәмәләр тураһында белһәгеҙ, хәҙерге заман тормошон бик ҡыҫыҡ тип табыр инегеҙ, тап бөгөнгө кеше ваҡыт машинаһы менән 50 йылға артҡа ебәрелһә нисек тойор ине, шулай. Ниндәйҙер нәмә һеҙҙең асыуығыҙҙы килтерһә, был һеҙҙең киләсәктә йәшәүегеҙ сәбәпле булыуы мөмкин.
Дөрөҫ проблема тапҡанда, уны исмаһам үҙегеҙ өсөн асыҡтан-асыҡ тип тасуирлай алырға тейешһегеҙҙер. Беҙ Viaweb-ты башлағанда, бөтә онлайн-магазиндар ҙа ҡулдан, һәр HTML битен айырым эшләгән веб-дизайнерҙар тарафынан төҙөлә ине. Программистар булараҡ, был сайттарҙы программа менән тәьмин итеү генерацияларға тейешлеге беҙҙең өсөн асыҡ ине. [5]
Был, ғәжәп булһа ла, стартап идеяларын табыу — асыҡтан-асыҡ нәмәләрҙе күреү мәсьәләһе тигәнде аңлата. Был процесс ни тиклем сәйер булыуын күрһәтә: һеҙ асыҡ, әммә әле үҙегеҙ күрмәгән нәмәләрҙе күрергә тырышаһығыҙ.
Бында һеҙгә үҙ аҡылығыҙҙы бушатырға кәрәк булғанлыҡтан, проблемаға артыҡ туранан-тура һөжүм яһамау — йәғни ултырып алып идеялар уйлап табырға тырышмау яҡшыраҡтыр. Иң яҡшы план — етмәгән кеүек тойолған нәмәләрҙе эҙләп, артҡы планда бер процесс эшләтеп тороу булыр. Башлыса ҡыҙыҡһыныусанлыҡҡа таянып, ауыр проблемалар өҫтөндә эшләгеҙ, ләкин иңбашығыҙ аша ҡарап торған, бушлыҡтарҙы һәм аномалияларҙы теркәп барған икенсе «мин»егеҙ булһын. [6]
Үҙегеҙгә бер аҙ ваҡыт бирегеҙ. Үҙ аҡылығыҙҙы әҙерлекле итеү тиҙлеген контролдә тота алаһығыҙ, ләкин уға ҡағылып идеялар уятҡан төрткөләрҙе аҙыраҡ контролдә тотаһығыҙ. Әгәр Билл Гейтс менән Пол Аллен үҙҙәренә стартап идеяһын бер ай эсендә табыу талабын ҡуйһалар һәм Altair барлыҡҡа килгәнгә тиклем бер ай алда башлаһалар, нимә булыр ине? Улар, моғайын, өмөтһөҙөрәк идея өҫтөндә эшләгән булыр ине. Дрю Хьюстон Dropbox-ҡа тиклем өмөтө аҙыраҡ булған идея өҫтөндә эшләне: SAT имтиханына әҙерлек стартапы. Ләкин Dropbox абсолют мәғәнәлә лә, уның оҫталығына тап килеү яғынан да күпкә яҡшыраҡ идея ине. [7]
Идеяларҙы шәйләү өсөн үҙегеҙҙе алдауҙың яҡшы бер юлы — шәп булып күренгән проекттар өҫтөндә эшләү. Шулай итһәгеҙ, тәбиғи рәүештә етмәгән нәмәләрҙе төҙөргә ынтыласаҡһығыҙ. Бар булған нәмәне эшләү шул тиклем ҡыҙыҡ күренмәҫ ине.
Стартап идеяларын уйлап табырға тырышыу ғәҙәттә насарҙарын тыуҙырған кеүек, «уйынсыҡ» тип кире ҡағылырға мөмкин булған нәмәләр өҫтөндә эшләү йыш ҡына яҡшыларын тыуҙыра. Нимәнелер уйынсыҡ тип атаһалар, был идея өсөн мөһим булыуҙан башҡа бөтә нәмә лә бар тигәнде аңлата. Ул шәп; ҡулланыусыларға оҡшай; бары тик әһәмиәтле түгел. Ләкин һеҙ киләсәктә йәшәһәгеҙ һәм ҡулланыусылар яратҡан берәй шәп нәмә төҙөһәгеҙ, был ситтән ҡараған кешеләр уйлағандан да мөһимерәк булырға мөмкин. Apple менән Microsoft микрокомпьютерҙар өҫтөндә эшләй башлағанда, улар уйынсыҡ кеүек тойолғайны. Мин ул дәүерҙе хәтерләрлек йәштәмен; үҙ микрокомпьютеры булған кешеләрҙе ғәҙәттә «һәүәҫкәрҙәр» тип атайҙар ине. BackRub әһәмиәтһеҙ генә фәнни проект кеүек тойолдо. The Facebook студенттар өсөн бер-береһен күҙәтеү ысулы ғына ине.
YC-лә форумдарҙағы «бөтә белгестәр» уйынсыҡ тип ситкә этәрә алырлыҡ нәмәләр өҫтөндә эшләгән стартаптарҙы осратҡанда, беҙ бик шатланабыҙ. Беҙҙең өсөн был идеяның яҡшы булыуына ыңғай дәлил.
Әгәр алыҫҡа ҡарай алһағыҙ (һәм, бәлки, ҡарамай булдыра алмайһығыҙҙыр), «Киләсәктә йәшәгеҙ һәм етмәгән нәмәне төҙөгөҙ» тигәнде тағы ла яҡшыраҡ нәмәгә әйләндерә алаһығыҙ:
Киләсәктә йәшәгеҙ һәм ҡыҙыҡ тойолған нәмәне төҙөгөҙ.
Мәктәп
Мин колледж студенттарына «эшҡыуарлыҡты» өйрәнергә тырышыу урынына ошоно эшләүҙе кәңәш итер инем. «Эшҡыуарлыҡ» — уны эшләп ҡарап ҡына иң яҡшы өйрәнелә торған нәмә. Иң уңышлы нигеҙләүселәрҙең миҫалдары быны асыҡ күрһәтә. Һеҙ колледжда ваҡытығыҙҙы үҙегеҙҙе киләсәккә ынтылдырыуға сарыф итергә тейешһегеҙ. Колледж — бының өсөн тиңдәшһеҙ мөмкинлек. Стартап башлауҙың ауыр өлөшөн хәл итеү — органик стартап идеяларына эйә була алған кеше булып етешеү мөмкинлеген еңел өлөштө өйрәнеүгә ваҡыт сарыф итеп юғалтыу ниндәй исраф! Бигерәк тә, һеҙ дәрестә енси тормош тураһында өйрәнә алмаған кеүек, быны ла ысынында өйрәнә алмаясаҡһығыҙ. Һеҙ ни бары төшөнсәләр өсөн һүҙҙәрҙе генә өйрәнәсәкһегеҙ.
Төрлө өлкәләрҙең киҫешеүе — идеяларҙың айырыуса емешле сығанағы. Әгәр һеҙ программалау тураһында күп белһәгеҙ һәм башҡа берәй өлкәне өйрәнә башлаһағыҙ, программа менән тәьмин итеү хәл итә алған проблемаларҙы күрерһегеҙ. Ысынында, башҡа өлкәлә яҡшы проблемалар табыу ихтималлығы икеләтә ҙур: (a) ул өлкәләге кешеләр үҙ проблемаларын программа менән хәл итеү яғынан программалаусылар кеүек үк түгел, һәм (b) яңы өлкәгә тулыһынса белмәйенсә ингәс, һеҙ хатта status quo-ның нимә икәнен дә белмәйһегеҙ, шуға күрә уны ғәҙәти тип ҡабул итмәйһегеҙ.
Шуға күрә, һеҙ информатика белгеслегендә уҡып, стартап башларға теләһәгеҙ, эшҡыуарлыҡ буйынса курстар алыу урынына, әйтәйек, генетика буйынса курс алһағыҙ яҡшыраҡ. Йәки тағы ла яҡшырағы — биотехнология компанияһына эшкә барығыҙ. Информатика студенттары ғәҙәттә компьютер ҡорамалдары йәки программа менән тәьмин итеү компанияларына йәйге эшкә керә. Ләкин стартап идеяларын тапҡығыҙ килһә, бәйләнеше булмаған берәй өлкәлә йәйге эш табыу һеҙгә файҙалыраҡ булыуы мөмкин. [8]
Йәки өҫтәмә курстар алмағыҙ ҙа, бары тик нәмәләр төҙөгөҙ. Microsoft та, Facebook та ғинуарҙа башланған булыуы осраҡлы түгел. Гарвардта был — уҡыу осоро (Reading Period), студенттар имтихандарға әҙерләнергә тейеш булғанға күрә, дәрестәргә йөрөмәй торған ваҡыт. [9]
Ләкин һеҙ мотлаҡ стартапҡа әйләнәсәк нәмәләр төҙөргә тейеш тип тоймағыҙ. Был — ваҡытынан алда оптималләштереү. Бары тик проекттар эшләгеҙ. Яҡшырағы — башҡа студенттар менән бергә. Университетты үҙеңде киләсәккә илтеү өсөн шул тиклем яҡшы урын иткән нәмә дәрестәр генә түгел. Һеҙ шулай уҡ ошо уҡ нәмәне эшләргә тырышҡан башҡа кешеләр менән уратып алынғанһығыҙ. Әгәр улар менән бергә проекттар өҫтөндә эшләһәгеҙ, һеҙ органик идеялар ғына түгел, органик нигеҙләүселәр командаһы менән бергә органик идеялар ҙа тыуҙырасаҡһығыҙ — ә был, тәжрибә күрһәтеүенсә, иң яҡшы комбинация.
Ғилми тикшеренеүҙәрҙән һаҡ булығыҙ. Студент үҙенең дуҫтары ҡуллана башлаған берәй нәмә яҙһа, был яҡшы стартап идеяһы булыуы бик ихтимал. Ә бына кандидатлыҡ диссертацияһының ундай булыу ихтималлығы бик түбән. Ниңәлер, проект ғилми тикшеренеү тип һаналған һайын, уның стартапҡа әйләнеү ихтималлығы шул тиклем кәмей бара. [10] Сәбәбе шунда тип уйлайым: тикшеренеү тип һаналған идеялар даирәһе шул тиклем тар, был сикләүгә яуап биргән проекттың ҡулланыусылар проблемаларын хәл итеү кеүек икенсе шартҡа ла яуап биреүе икеле. Ә студенттар (йәки профессорҙар) өҫтәмә проект булараҡ нимәлер төҙөгәндә, улар үҙенән-үҙе ҡулланыусыларҙың проблемаларын хәл итеүгә ынтыла — бәлки, хатта тикшеренеү сикләүҙәренән ҡотолоуҙан килгән өҫтәмә энергия менән дә.
Конкуренция
Яҡшы идея асыҡ булып күренергә тейеш булғанлыҡтан, ундай идея булғанда һеҙгә һуңлағанһығыҙ кеүек тойоласаҡ. Бының ҡамасаулауына юл ҡуймағыҙ. Һуңланым тип борсолоу — яҡшы идеяның билдәләренең береһе. Интернетта ун минут эҙләү ғәҙәттә был мәсьәләне хәл итә. Шул уҡ нәмә өҫтөндә эшләгән башҡа берәүҙе тапһағыҙ ҙа, һеҙ, моғайын, артыҡ һуңламағанһығыҙҙыр. Стартаптарҙың көнәркәштәр тарафынан һәләк ителеүе бик һирәк күренеш — шул тиклем һирәк, хатта был ихтималлыҡты иҫәпкә алмаҫҡа ла була. Шуға күрә, ҡулланыусыларҙың һеҙҙе һайлауына ҡамасауларлыҡ бәйләнешлелек тыуҙырған көнәркәште күрмәһәгеҙ, идеяны ташламағыҙ.
Икеләнһәгеҙ, ҡулланыусыларҙан һорағыҙ. Һуңланығыҙмы-юҡмы тигән һорау һеҙ эшләргә йыйынған нәмәгә кемдең дә булһа кисекмәҫтән ихтыяжы бармы тигән һорауға ҡайтып ҡала. Бер көнәркәштә лә булмаған һәм ниндәйҙер ҡулланыусылар төркөмөнә кисекмәҫтән кәрәк булған нәмәгеҙ булһа, һеҙҙең плацдармығыҙ бар. [11]
Унан һуң һорау шул плацдармдың етерлек дәрәжәлә ҙур булыу-булмауында тора. Йәки иң мөһиме, унда кемдәр булыуы: әгәр плацдарм киләсәктә күпкә күберәк кеше эшләйәсәк нәмәне хәҙер эшләгән кешеләрҙән торһа, ул ни тиклем бәләкәй булыуына ҡарамаҫтан, моғайын, етерлек ҙурҙыр. Мәҫәлән, көнәркәштәрҙән телефондарҙа эшләүе менән айырылып торған, ләкин иң яңы телефондарҙа ғына эшләгән нәмә төҙөһәгеҙ, был, моғайын, етерлек ҙур плацдармдыр.
Көнәркәштәр менән осрашасаҡ юлды һайлау яғына ауышығыҙ. Тәжрибәһеҙ нигеҙләүселәр ғәҙәттә конкуренттарға тейеш булғандан күберәк баһа бирә. Һеҙҙең уңышығыҙ конкуренттарығыҙға ҡарағанда үҙегеҙгә күпкә нығыраҡ бәйле. Шуға күрә көнәркәштәре булмаған насар идеяға ҡарағанда, көнәркәштәре булған яҡшы идея яҡшыраҡ.
Баҙарҙағы башҡаларҙың барыһы ла нимәне күрмәй ҡалғаны тураһында фаразығыҙ булғанда, «халыҡ күп булған баҙарға» инеү тураһында борсолорға кәрәкмәй. Ысынында, был бик өмөтлө башланғыс нөктә. Google тап ошондай төргә ҡараған идея ине. Әммә фаразығыҙ «беҙ насар булмаған x эшләйәсәкбеҙ» тигәндән күпкә анығыраҡ булырға тейеш. Һеҙ уны баҙарҙа өҫтөнлөк иткәндәрҙең нимәне күрмәй ҡалғаны терминдарында аңлата алырға тейешһегеҙ. Иң яҡшыһы — уларҙың үҙ ышаныстары буйынса эш итергә батырлыҡтары етмәгән, һәм һеҙҙең план — улар үҙ фекерҙәрен аҙағынаса еткергәндә эшләйәсәк нәмә тип әйтә алғанығыҙ. Google тап ошондай идея ине. Уларға тиклемге эҙләү системалары үҙҙәре эшләгән эштең иң радикаль эҙемтәләренән ҡурҡып сигенде — атап әйткәндә, улар үҙ эшен ни тиклем яҡшыраҡ башҡарһа, ҡулланыусылар сайттан шул тиклем тиҙерәк сығып китәсәк ине.
Халыҡ күп булған баҙар — ысынында яҡшы билдә, сөнки ул ихтыяж барлығын да, булған сиселештәрҙең береһенең дә етерлек кимәлдә яҡшы булмауын да аңлата. Стартап асыҡтан-асыҡ ҙур һәм көнәркәштәре бөтөнләй булмаған баҙарға инергә өмөт итә алмай. Шуға күрә уңышҡа өлгәшкән теләһә ниндәй стартап йә бөтә ҡулланыусыларҙы йәлеп итерлек йәшерен ҡорал менән ҡоралланып, булған көнәркәштәре булған баҙарға инәсәк (Google кеүек), йә бәләкәй күренгән, ләкин ҙур булып сығасаҡ баҙарға аяҡ баҫасаҡ (Microsoft кеүек). [12]
Фильтрҙар
Стартап идеяларын шәйләргә теләһәгеҙ, һүндерәһе тағы ике фильтр бар: ҡыҙыҡһыҙлыҡ фильтры һәм ялҡытҡыс хеҙмәт (schlep) фильтры.
Күпселек программалаусылар шәп кенә код яҙып, уны серверға ҡуйып, ҡулланыусыларҙан күп итеп аҡса алып ҡына стартап башларға хыяллана. Улар күңелһеҙ проблемалар менән булышырға йәки ысын донъяның буталсыҡ эштәренә ҡыҫылырға теләмәй. Был аңлашыла торған теләк, сөнки бындай нәмәләр һине әкренәйтә. Ләкин был теләк шул тиклем таралған, уңайлы стартап идеялары яланы бөтөнләй тиерлек таҙартылған. Әгәр аҡылығыҙға урам буйлап бер нисә квартал үтеп, буталсыҡ, күңелһеҙ идеяларға табан йүнәлергә рөхсәт итһәгеҙ, унда тормошҡа ашырылыуҙы көтөп ятҡан ҡиммәтле идеяларҙы табырһығыҙ.
«Шлеп»-фильтр шул тиклем ҡурҡыныс, мин ул тыуҙырған халәт тураһында айырым эссе яҙҙым, уны «шлеп»-һуҡырлыҡ тип атаным. Был фильтрҙы һүндереүҙән отҡан стартап миҫалы итеп мин Stripe-ты килтерҙем, һәм был бик сағыу миҫал. Меңәрләгән программалаусы был идеяны күрерлек хәлдә ине; Stripe барлыҡҡа килгәнгә тиклем түләүҙәрҙе ҡабул итеү ни тиклем яфалы булғанын меңәрләгән программалаусы белә ине. Ләкин улар стартап идеяларын эҙләгәндә быны күрмәне, сөнки аңһыҙ рәүештә түләүҙәр менән булышыуҙан ҡурҡтылар. Ә түләүҙәр менән булышыу Stripe өсөн ауыр хеҙмәт («шлеп») булһа ла, түҙеп булмаҫлыҡ түгел ине. Ысынында, уларға дөйөм алғанда хатта аҙыраҡ яфаланырға тура килде; сөнки түләүҙәр менән эш итеү ҡурҡыуы күпселек кешене был идеянан ситтә тотто, һәм Stripe ҡулланыусыларҙы йәлеп итеү кеүек ҡайһы саҡта ауыр булған башҡа өлкәләрҙә сағыштырмаса еңел алға барҙы. Ҡулланыусылар улар төҙөгән нәмәне түҙемһеҙлек менән көткәнгә күрә, үҙҙәре тураһында ишеттерер өсөн уларға артыҡ көс һалырға ла тура килмәне.
«Ҡыҙыҡһыҙ» (unsexy) фильтры «шлеп»-фильтрға оҡшаш, тик ул һеҙҙе ҡурҡҡан түгел, ә ерәнгән проблемалар өҫтөндә эшләүҙән туҡтата. Беҙ быны еңеп, Viaweb өҫтөндә эшләнек. Беҙҙең программа тәьминәтенең архитектураһында ҡыҙыҡлы нәмәләр бар ине, ләкин үҙе үк электрон сауҙа менән беҙ ҡыҙыҡһынмай инек. Шулай ҙа был проблеманың сиселеүгә мохтаж икәнен күрҙек.
«Шлеп»-фильтрҙы һүндереү «ҡыҙыҡһыҙ» фильтрҙы һүндереүгә ҡарағанда мөһимерәк, сөнки «шлеп»-фильтрҙың иллюзия булыу ихтималлығы ҙурыраҡ. Хатта ул иллюзия булмаған осраҡта ла, был үҙеңде артыҡ иркәләүҙең насарыраҡ төрө. Уңышлы стартап башҡарыу барыбер шаҡтай ауыр хеҙмәт буласаҡ. Хатта продукт күп «шлеп»-тар талап итмәһә лә, инвесторҙар менән һөйләшеү, кешеләрҙе эшкә алыу һәм эштән сығарыу һәм башҡалар менән бәйле мәшәҡәттәр барыбер етерлек буласаҡ. Шуға күрә, әгәр һеҙгә шәп күренгән, ләкин ауыр ялыҡтырғыс хеҙмәттән ҡурҡыу сәбәпле баш тартҡан идеяғыҙ булһа, борсолмағыҙ: теләһә ниндәй етерлек кимәлдә яҡшы идеяла улар шунса уҡ күп буласаҡ.
«Ҡыҙыҡһыҙ» фильтры хата сығанағы булып ҡалһа ла, «шлеп»-фильтр кеүек бөтөнләй файҙаһыҙ түгел. Әгәр һеҙ тиҙ үҙгәреүсән өлкәнең алғы һыҙығында булһағыҙ, һеҙҙең ҡыҙыҡлы тип иҫәпләгән нәмәләрегеҙ практикала ҡиммәтле булған нәмәләр менән ниндәйҙер кимәлдә бәйле буласаҡ. Бигерәк тә һеҙ олоғайған һайын һәм тәжрибәгеҙ артҡан һайын. Өҫтәүенә, әгәр идеяны үҙегеҙ өсөн ҡыҙыҡлы тапһағыҙ, уның өҫтөндә ҙурыраҡ илһам менән эшләйәсәкһегеҙ. [13]
Рецептар
Стартап идеяларын табыуҙың иң яҡшы юлы — ундай идеялары булған кешегә әүерелеү һәм шунан һуң үҙеңде нимә ҡыҙыҡһындыра, шуны төҙөү булһа ла, ҡайһы саҡта бындай мөмкинлек булмай. Ҡайһы саҡта идея тап хәҙер кәрәк була. Мәҫәлән, әгәр һеҙ стартап өҫтөндә эшләйһегеҙ, ә баштағы идеяғыҙ яраҡһыҙ булып сыҡһа.
Был эссенең ҡалған өлөшөндә мин талап буйынса стартап идеяларын уйлап табыу алымдары тураһында һөйләрмен. Эмпирик яҡтан ҡарағанда, тәбиғи (органик) алымды ҡулланыу яҡшыраҡ булһа ла, һеҙ был юл менән дә уңышҡа өлгәшә алаһығыҙ. Тик һеҙгә тәртиплелерәк (дисциплиналыраҡ) булырға кәрәк. Органик ысулды ҡулланғанда, ысынында нимәнеңдер етмәүе билдәле булмаһа, һеҙ идеяны һиҙмәйһегеҙ ҙә. Әммә стартап идеяларын уйлап табыу өсөн аңлы рәүештә көс һалғанда, һеҙ был тәбиғи сикләүҙе үҙ-үҙеңде тота белеү (дисциплина) менән алмаштырырға тейешһегеҙ. Һеҙ күпкә күберәк идеялар күрерһегеҙ, уларҙың күбеһе насар буласаҡ, шуға күрә уларҙы һайлап ала белергә кәрәк.
Органик ысулды ҡулланмауҙың иң ҙур ҡурҡыныстарының береһе — органик ысулдың үрнәге. Органик идеялар илһамланыу кеүек тойола. Сәйер күренгән идеяһы булған, ләкин уның өмөтлө икәнен «ябай ғына аңлап торған» нигеҙләүселәрҙән башланған уңышлы стартаптар тураһында тарихтар бик күп. Стартап идеяларын уйлап табырға тырышҡан ваҡытта барлыҡҡа килгән идея хаҡында ошондай уҡ хисте тойһағыҙ, һеҙ, моғайын, хаталанаһығыҙҙыр.
Идеялар эҙләгәндә, үҙегеҙ ниндәйҙер тәжрибәгә эйә булған өлкәләрҙә эҙләгеҙ. Әгәр мәғлүмәттәр базаһы белгесе булһағыҙ, үҫмерҙәр өсөн чат ҡушымтаһы яһамағыҙ (үҙегеҙ ҙә үҫмер булмаһағыҙ, әлбиттә). Бәлки, был яҡшы идеялыр, ләкин һеҙ был туралағы үҙ баһағыҙға ышана алмайһығыҙ, шуға күрә уға иғтибар итмәгеҙ. Мәғлүмәттәр базалары менән бәйле һәм сифатын баһалай алырлыҡ башҡа идеялар мотлаҡ булырға тейеш. Мәғлүмәттәр базаһы менән бәйле яҡшы идеялар уйлап табыу ҡыйын тойоламы? Сөнки һеҙҙең тәжрибәгеҙ талаптарығыҙҙы арттыра. Чат ҡушымталары тураһындағы идеяларығыҙ ҙа шундай уҡ насар, ләкин был өлкәлә һеҙ үҙегеҙгә Даннинг-Крюгер ташламаһын яһайһығыҙ.
Идеялар эҙләүҙе башлар урын — үҙегеҙгә кәрәк булған нәмәләр. Һеҙгә нимәлер мотлаҡ кәрәктер. [14]
Яҡшы бер алым — алдағы эшегеҙҙә «Нишләп берәйһе x-ты эшләмәй икән? Берәйһе x-ты эшләһә, беҙ уны шундуҡ һатып алыр инек» тип әйткәнегеҙ булдымы, шуны үҙегеҙҙән һорау. Әгәр кешеләр шулай тигән берәй x-ты иҫләй алһағыҙ, моғайын, һеҙҙә идея бар. Һорау барлығын беләһегеҙ, һәм кешеләр эшләүе мөмкин булмаған нәмәләр тураһында улай тип әйтмәй.
Дөйөмөрәк әйткәндә, һеҙҙең ихтыяждарығыҙҙы башҡа күпселек кешенекенән айырып торған ниндәйҙер ғәҙәти булмаған үҙенсәлегегеҙ бармы-юҡмы икәнен үҙегеҙҙән һорап ҡарағыҙ. Һеҙ генә ундай түгелһегеҙҙер, моғайын. Бигерәк тә киләсәктә башҡа кешеләр ҙә һеҙҙең кеүек булып барасаҡ яҡ менән айырылһағыҙ, был бик яҡшы.
Әгәр идеяғыҙҙы үҙгәртәһегеҙ икән, һеҙҙең хаҡта ғәҙәти булмаған бер нәмә — алдараҡ эшләгән идеяғыҙ. Уның өҫтөндә эшләгәндә ниндәй ҙә булһа ихтыяждар таптығыҙмы? Бер нисә билдәле стартап тап ошолай башланды. Hotmail нигеҙләүселәре үҙҙәренең көндәлек эштәрендә эшләгән ваҡытта алдағы стартап идеяһы тураһында һөйләшеү өсөн яҙған нәмәһенән башланды. [15]
Ғәҙәти булмауҙың айырыуса өмөтлө бер юлы — йәш булыу. Иң ҡиммәтле яңы идеяларҙың ҡайһы берҙәре тәүҙә үҫмерҙәр һәм егерме йәштәрҙәге кешеләр араһында тамырлана. Һәм йәш нигеҙләүселәр ҡайһы бер яҡтан отторошло булһа ла, улар үҙ тиҫтерҙәрен ысынында аңлаған берҙән-бер кешеләр. Колледж студенты булмаған кеше өсөн Facebook-ты башлыҡ итеп ебәреү бик ҡыйын булыр ине. Шуға күрә, әгәр һеҙ йәш нигеҙләүсе булһағыҙ (әйтәйек, 23 йәштән кесе), һеҙ һәм дуҫтарығыҙ эшләргә теләгән, ләкин хәҙерге технологиялар мөмкинлек бирмәгән нәмәләр бармы?
Үҙегеҙҙең ҡәнәғәтләндерелмәгән ихтыяжығыҙҙан ҡала иң яҡшыһы — башҡаларҙың ҡәнәғәтләндерелмәгән ихтыяжы. Мөмкин булған һәр кем менән уларҙың донъяла күргән етешһеҙлектәре тураһында һөйләшеп ҡарағыҙ. Нимә етмәй? Улар эшләргә теләп тә эшләй алмаған нимә бар? Бигерәк тә уларҙың эшендә нимә ялҡытҡыс йәки асыуҙы килтерә? Әңгәмәне иркен алып барығыҙ; стартап идеяларын табырға артыҡ ныҡ тырышмағыҙ. Һеҙ ни бары берәй уйға сәбәп булырлыҡ нәмә генә эҙләйһегеҙ. Бәлки, улар хатта үҙҙәре лә аңламаған бер проблеманы һиҙеп ҡалырһығыҙ, сөнки һеҙ уны нисек хәл итергә беләһегеҙ.
Үҙегеҙҙеке булмаған ҡәнәғәтләндерелмәгән ихтыяжды тапҡанда, башта ул бер аҙ тоноҡ булыуы мөмкин. Ниҙер кәрәк булған кеше үҙенә аныҡ нимә кәрәк икәнен белмәҫкә лә мөмкин. Бындай осраҡта мин нигеҙләүселәргә йыш ҡына консультант кеүек эш итергә кәңәш итәм — тап ошо бер ҡулланыусының проблемаларын хәл итеү өсөн ялланған булһалар, нимә эшләр инеләр, шуны эшләргә. Кешеләрҙең проблемалары шул тиклем оҡшаш, был ысул менән яҙылған бөтә код тиерлек ҡайтанан ҡулланырлыҡ буласаҡ, ә ҡулланырлыҡ булмағаны — төпкә барып еткәнегеҙгә шик ҡалмауы өсөн бирелгән ҙур булмаған хаҡ булыр. [16]
Башҡаларҙың проблемаларын сисеүҙә яҡшы эшләүегеҙгә гарантия биреүҙең бер юлы — уларҙы үҙегеҙҙеке итеү. E la Carte-тан Раджат Сури ресторандар өсөн программа тәьминәте яҙырға ҡарар иткәс, ресторандарҙың нисек эшләгәнен белеү өсөн официант булып эшкә кергән. Был сиктән тыш тойолһа ла, стартаптар үҙҙәре лә экстремаль. Нигеҙләүселәр бындай аҙымдар яһағанда, беҙ быны бик яратабыҙ.
Ысынында, яңы идеяға мохтаж кешеләргә мин тәҡдим иткән бер стратегия — үҙҙәренең «шлеп» һәм «ҡыҙыҡһыҙ» фильтрҙарын һүндереү генә түгел, ә ҡыҙыҡһыҙ йәки ауыр ялҡытҡыс хеҙмәтте талап иткән идеяларҙы махсус эҙләү. Twitter башларға тырышмағыҙ. Ундай идеялар шул тиклем һирәк, уларҙы эҙләп кенә табып булмай. Кешеләр һеҙгә аҡса түләрлек ҡыҙыҡһыҙ берәй нәмә эшләгеҙ.
«Шлеп»-фильтрҙы һәм өлөшләтә «ҡыҙыҡһыҙ» фильтрҙы урап үтеү өсөн яҡшы бер алым — ҡулланыу өсөн башҡаларҙың нимә эшләүен теләр инегеҙ, шуны һорау. Тап хәҙер һеҙ нимә өсөн аҡса түләр инегеҙ?
Стартаптар йыш ҡына тарҡалған компаниялар һәм тармаҡтар артынан «ҡый йыйыусы» булғанға күрә, үлеп барған йәки үлергә лайыҡ булғандарҙы эҙләү һәм уларҙың тарҡалыуынан ниндәй компания файҙа күрер ине тип күҙ алдына килтереп ҡарау яҡшы алым булырға мөмкин. Мәҫәлән, хәҙерге ваҡытта журналистика ирекле ҡолау хәлендә. Ләкин журналистикаға оҡшаш берәй нәмәнән һаман да аҡса эшләргә мөмкин булыуы ихтимал. Киләсәктә кешеләрҙең берәй яҡтан «был журналистиканы алмаштырҙы» тип әйтеүенә ниндәй компания сәбәпсе булыуы мөмкин?
Ләкин быны хәҙер түгел, ә киләсәктә һорауығыҙҙы күҙ алдына килтерегеҙ. Берәй компания йәки тармаҡ икенсеһен алмаштырғанда, ул ғәҙәттә ҡабырғанан килеп инә. Шуға күрә x өсөн алмаш эҙләмәгеҙ; кешеләр һуңыраҡ x өсөн алмаш булып сыҡты тип әйтәсәк берәй нәмәне эҙләгеҙ. Һәм алмаштырыу бара торған йүнәлеш тураһында хыялланырға ҡурҡмағыҙ. Ғәҙәти журналистика, мәҫәлән, уҡыусылар өсөн мәғлүмәт алыу һәм ваҡыт үткәреү юлы, яҙыусылар өсөн аҡса эшләү һәм иғтибар яулау сараһы, шулай уҡ бер нисә төрлө реклама өсөн ҡорал булып тора. Ул ошо йүнәлештәрҙең теләһә ҡайһыһы буйынса алмаштырылыуы мөмкин (күпселегендә ул башланды ла инде).
Стартаптар иҫке уйынсыларҙы йотҡанда, улар ғәҙәттә эре уйынсылар иғтибар итмәгән ҙур булмаған, ләкин мөһим баҙарға хеҙмәт күрһәтеүҙән башлай. Эре уйынсыларҙың мөнәсәбәтендә бер аҙ тәкәбберлек булыуы айырыуса яҡшы, сөнки был уларҙы йыш ҡына аҙаштыра. Мәҫәлән, Стив Возняк Apple I булып киткән компьютерҙы төҙөгәс, ул үҙенең ул ваҡыттағы эш биреүсеһе Hewlett-Packard-ҡа уны етештереү мөмкинлеген бирергә үҙен бурыслы тип һанаған. Бәхеткә күрә, улар унан баш тартҡан, һәм сәбәптәрҙең береһе — уның монитор сифатында телевизор ҡулланыуы булған, был HP кеүек шул замандың юғары класлы аппарат тәьминәте компанияһы өсөн түҙеп булмаҫлыҡ дәрәжәлә түбән синыфлы күренгән. [17]
Эре уйынсылар әлеге ваҡытта иғтибар итмәгән, иртә микрокомпьютер «һәүәҫкәрҙәре» кеүек ҡырыҫ, ләкин белемле ҡулланыусылар төркөмдәре бармы? Ҙурыраҡ нәмәләргә күҙ текәгән стартап, тик шул баҙар өсөн генә аҡланмаҫлыҡ көс һалып, бәләкәй баҙарҙы йыш ҡына еңел генә яулап ала ала.
Шуның шикелле, иң уңышлы стартаптар ғәҙәттә үҙҙәренән ҙурыраҡ булған ниндәйҙер тулҡынға эйәргәнлектән, тулҡындарҙы эҙләү һәм уларҙан нисек файҙаланырға булыуын һорау яҡшы алым булыр ине. Гендарҙы секвенирлау һәм 3D-баҫтырыу хаҡтары икеһе лә Мур законына оҡшаш кәмеүҙе кисерә. Бер нисә йылдан һуң буласаҡ яңы донъяла беҙ ниндәй яңы нәмәләр эшләй алырбыҙ? Беҙ аңһыҙ рәүештә нимәне мөмкин түгел тип кире ҡағабыҙ, әммә ул тиҙҙән мөмкин буласаҡ?
Органик
Ләкин тулҡындарҙы асыҡтан-асыҡ эҙләү тураһында һөйләшеү шуны күрһәтә: бындай рецептар стартап идеяларын табыуҙың «Б планы» ғына. Тулҡындарҙы эҙләү — асылда органик ысулды оҡшатырға тырышыу. Әгәр һеҙ тиҙ үҙгәреүсән берәй өлкәнең алғы һыҙығында булһағыҙ, һеҙгә тулҡындар эҙләргә кәрәкмәй; һеҙ үҙегеҙ — тулҡын.
Стартап идеяларын табыу — нескә эш, һәм шуға күрә тырышҡан кешеләрҙең күбеһе шундай ҙур уңышһыҙлыҡҡа осрай. Бары тик стартап идеялары тураһында уйларға тырышыу ғына яҡшы һөҙөмтә бирмәй. Әгәр шулай эшләһәгеҙ, һеҙ ҡурҡыныс дәрәжәлә дөрөҫ кеүек тойолған насар идеялар алырһығыҙ. Иң яҡшы ҡараш ситләтерәк: әгәр һеҙҙең тейешле тәжрибәгеҙ һәм белемегеҙ булһа, яҡшы стартап идеялары һеҙгә асыҡ булып күренәсәк. Ләкин хатта ул саҡта ла шундуҡ түгел. Нимәнеңдер етешмәүен күреп ҡалырлыҡ хәлдәргә осрар өсөн ваҡыт кәрәк. Һәм йыш ҡына был бушлыҡтар компаниялар өсөн идея булып түгел, ә ябай ғына төҙөү ҡыҙыҡлы булған нәмәләр булып күренәсәк. Бына ни өсөн нәмәләрҙе бары тик ҡыҙыҡ булғанға ғына төҙөү өсөн ваҡыт һәм теләк булыуы яҡшы.
Киләсәктә йәшәгеҙ һәм ҡыҙыҡлы күренгән нәмәне төҙөгөҙ. Ни тиклем сәйер яңғырамаһын, ысын рецепт тап ошо.
Иҫкәрмәләр
[1] Насар идеяның был төрө селтәр (web) булғандан бирле йәшәп килә. Был 1990-сы йылдарҙа киң таралған ине, тик ул ваҡытта ундай идеяға эйә булған кешеләр x өсөн социаль селтәр урынына x өсөн портал булдырасаҡбыҙ тип әйтә ине. Структура яғынан был идея «таштан бешкән аш» кеүек: һеҙ «был x менән ҡыҙыҡһынған кешеләр өсөн урын» тигән яҙыу ҡуяһығыҙ, һәм шул бөтә кешеләр килә, ә һеҙ уларҙан аҡса эшләйһегеҙ. Нигеҙләүселәрҙе бындай идеяға ылыҡтырған нәмә — һәр бер x төрө менән ҡыҙыҡһынырға мөмкин булған миллионлаған кешеләр тураһындағы статистика. Уларҙың онотҡан нәмәһе: был стандарт буйынса теләһә ҡайһы кешенең 20 ҡыҙыҡһыныуы булыуы мөмкин, һәм бер кем дә көн һайын 20 төрлө берләшмәгә инеп йөрөмәйәсәк.
[2] Айтҡандай, мин йорт хайуандары хужалары өсөн социаль селтәрҙең аныҡ насар идея булыуын беләм тип әйтмәйем. Мин уның насар идея икәнен осраҡлы рәүештә барлыҡҡа килгән ДНК-ның йәшәүгә һәләтле организм тыуҙырмаясағын белгән кеүек беләм. Ышандырырлыҡ яңғыраған стартап идеялары даирәһе яҡшы идеялар даирәһенән күп тапҡыр ҙурыраҡ, ә күп кенә яҡшы идеялар хатта бик үк ышандырырлыҡ булып та яңғырамай. Шуға күрә, әгәр стартап идеяһы тураһында белгән берҙән-бер нәмәгеҙ уның ышандырырлыҡ яңғырауы ғына булһа, уны насар тип уйларға тейешһегеҙ.
[3] Анығыраҡ әйткәндә, ҡулланыусыларҙың ихтыяжы уларға һеҙ эшләгән нәмәне ҡуллана башлар өсөн етерлек активлашыу энергияһы бирергә тейеш, ә был ныҡ айырылырға мөмкин. Мәҫәлән, традицион каналдар аша һатылған корпоратив программа тәьминәте өсөн активлашыу энергияһы бик юғары, шуға күрә ҡулланыусылар күсһен өсөн һеҙгә күпкә яҡшыраҡ булырға кәрәк. Ә яңы эҙләү системаһына күсеү өсөн кәрәк булған активлашыу энергияһы түбән. Үҙ сиратында, эҙләү системаларының корпоратив программа тәьминәтенә ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ булыуының сәбәбе лә ошонда.
[4] Йәшегеҙ ҙурайған һайын был ҡатмарлаша бара. Идеялар киңлегендә ҡурҡыныс локаль максимумар булмаһа ла, карьера киңлегендә улар бар. Кешеләрҙең тормош юлдары араһында шаҡтай бейек диуарҙар бар, һәм олоғайған һайын был диуарҙар бейегерәк була бара.
[5] Селтәрҙең (web) ҙур бер ваҡиға буласағы беҙҙең өсөн дә асыҡ ине. 1995 йылда программалаусы булмаған бик аҙ кеше быны аңланы, ләкин программалаусылар GUI-ҙың (график интерфейстың) персональ компьютерҙар өсөн нимә эшләгәнен күргән ине инде.
[6] Бәлки, был икенсе «мин»дең көндәлек алып барыуы һәм һәр кис ошо көндә һиҙгән етешһеҙлектәр һәм ғәҙәти булмаған нәмәләрҙе теркәп барыуы файҙалы булыр ине. Стартап идеяларын түгел, бары тик етешһеҙлектәрҙе һәм аномалияларҙы ғына.
[7] Сэм Альтман билдәләүенсә, идея уйлап табыуға ваҡыт бүлеү абсолют мәғәнәлә яҡшыраҡ стратегия булып ҡына ҡалмай, ә баһаһы түбән булған акцияға оҡшаш, сөнки бик аҙ нигеҙләүселәр генә шулай эшләй.
Иң яҡшы идеялар өсөн көнсөллөк (конкуренция) сағыштырмаса аҙ, сөнки уларҙы һиҙер өсөн кәрәк булған ваҡытты бирергә әҙҙәр генә риза. Шул уҡ ваҡытта уртаса идеялар өсөн көрәш бик ҙур, сөнки кешеләр стартап идеяларын уйлап тапҡанда, ғәҙәттә бер үк идеяларҙы уйлап табалар.
[8] Компьютер аппараттары һәм программа тәьминәте компаниялары өсөн йәйге эштәр — кадрҙар һайлауҙың тәүге этабы. Ләкин һеҙ яҡшы булһағыҙ, тәүге этапты үткәреп ебәрә алаһығыҙ. Әгәр оҫта булһағыҙ, йәйҙе нисек үткәреүегеҙгә ҡарамаҫтан, уҡыуҙы тамамлағас, был компанияларға эшкә урынлашыуҙа бер ниндәй ҙә ауырлыҡ кисермәйәсәкһегеҙ.
[9] Эмпирик дәлилдәр күрһәтеүенсә, әгәр колледждар үҙ студенттарына стартаптар башларға ярҙам итергә теләһәләр, улар эшләй алған иң яҡшы нәмә — уларға дөрөҫ итеп ҡамасауламау.
[10] Мин бында IT стартаптары тураһында һөйләйем; биотехнологияла эштәр башҡасараҡ.
[11] Был — дөйөмөрәк ҡағиҙәнең бер миҫалы: көнәркәштәргә (конкуренттарға) түгел, ҡулланыусыларға иғтибар итегеҙ. Көнәркәштәр тураһындағы иң мөһим мәғлүмәтте һеҙ барыбер ҡулланыусылар аша беләһегеҙ.
[12] Практикала күпселек уңышлы стартаптар ике стратегияның да элементтарына эйә. Һәм һеҙ баҙар тип атаған нәмәнең сиктәрен үҙгәртеп, һәр стратегияны икенсеһе аша тасуирлай алаһығыҙ. Ләкин был ике идеяны айырым ҡарау файҙалы.
[13] Ләкин был мәсьәләне күтәрергә лә шикләнеп торам тиерлек. Стартаптар — ул бизнес; ә бизнестың маҡсаты — аҡса эшләү; һәм ошо өҫтәмә сикләү менән, һеҙ бөтә ваҡытығыҙҙы үҙегеҙгә иң ҡыҙыҡлы булған нәмәгә генә бағышлай алырһығыҙ тип өмөт итә алмайһығыҙ.
[14] Ихтыяж көслө булырға тейеш. Һеҙ уйлап сығарылған теләһә ниндәй идеяны артҡа табан үҙегеҙгә кәрәк булған нәмә тип тасуирлай алаһығыҙ. Ләкин Дрю Хьюстонға Dropbox, йәки Брайан Чески менән Джо Геббиаға Airbnb кәрәк булған кеүек, һеҙгә тап шул рецептар сайты йәки урындағы ваҡиғалар агрегаторы шул тиклем кәрәкме?
YC-ла мин йыш ҡына нигеҙләүселәрҙән: «Әгәр быны үҙегеҙ яҙмаған булһағыҙ, ҡулланыр инегеҙме?» тип һорайым, һәм «юҡ» тигән яуаптың ни тиклем йыш булыуына аптырарһығыҙ.
[15] Пол Бакхайт насар нәмәне һатырға тырышыу яҡшыраҡ идеялар сығанағы булыуы мөмкин тип билдәләй:
«Насар идеялары булған YC компаниялары менән эш итеү өсөн мин тапҡан иң яҡшы алым — уларға продуктты кисекмәҫтән барып һатырға ҡушыу (уны төҙөүгә ваҡыт әрәм иткәнгә тиклем). Улар төҙөгән нәмәнең бер кемгә лә кәрәкмәүен аңлап ҡына ҡалмайҙар, ә бик йыш насар идеяны һатырға тырышыу барышында тапҡан ысын идея менән ҡайталар».
[16] Әгәр һеҙ студенттар булһағыҙ, киләһе Facebook-ты тыуҙырырлыҡ рецепт бына. Әгәр уҡыу йортоғоҙҙағы иң көслө ҡыҙҙар ойошмаларының береһе менән бәйләнешегеҙ булһа, уларҙың лидерҙарына мөрәжәғәт итегеҙ һәм шәхси IT-консультанттары булырға тәҡдим итегеҙ: улар үҙҙәренең социаль тормошонда кәрәк тип күҙ алдына килтерә алған, ләкин әлегә булмаған теләһә ниндәй нәмәне төҙөп бирегеҙ. Был юл менән төҙөлгән һәр нәмә бик өмөтлө буласаҡ, сөнки бындай ҡулланыусылар иң талапсандар ғына түгел, ә киң таралыу өсөн иң ҡулай башланғыс нөктә лә булып тора.
Был ысулдың эшләйәсәген бөтөнләй белмәйем.
[17] Һәм монитор сифатында телевизор ҡулланылыуының сәбәбе — Стив Возняк үҙ проблемаларын хәл итеүҙән башлаған. Ул, күпселек тиҫтерҙәре кеүек үк, монитор һатып алырға хәленән килмәгән.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡығандары өсөн Сэм Альтманға, Майк Аррингтонға, Пол Бакхайтҡа, Джон Коллисонға, Патрик Коллисонға, Гарри Танға һәм Хардж Таггарға, шулай уҡ стартаптар тарихы тураһындағы һорауҙарыма яуап биргәндәре өсөн Марк Андрессенға, Джо Геббиаға, Рид Хоффманға, Шел Кафанға, Майк Морицҡа һәм Кевин Систромға рәхмәт белдерәм.