(Был эссе 2006 йылғы Startup School конференцияһындағы сығышҡа нигеҙләнгән.)
Беҙ әлегә тиклем финанслаған стартаптар ярайһы уҡ тиҙ фекерләй, әммә улар ҡайһы бер һабаҡтарҙы башҡаларына ҡарағанда тиҙерәк үҙләштерә кеүек. Минеңсә, бының сәбәбе — стартаптарға бәйле ҡайһы бер нәмәләрҙең интуицияға ҡаршы килеүендә.
Хәҙер беҙ шул тиклем күп компанияларға инвестиция һалдыҡ, хатта мин ҡайһы фекерҙәрҙең интуицияға ҡаршы килеүен асыҡлау алымын таптым: улар — мин туҡтауһыҙ ҡабатларға мәжбүр булған фекерҙәр.
Шуға күрә мин был фекерҙәрҙе номерлап сығырға булдым, һәм, бәлки, киләсәктәге стартаптар менән Хаффман кодлауына оҡшаш бер нәмә ойоштора алырмын. Мин уларҙың барыһына ла быны уҡырға ҡушырмын да, аҙаҡ ентекләп шелтәләп тороу урынына, ябай ғына: дүртенсе номер! — тип әйтә алырмын.
1. Иртә сығарығыҙ.
Минең иң йыш ҡабатлаған нәмәм — стартап өсөн ошо рецепт: 1-се версияны тиҙерәк сығарығыҙ, ә аҙаҡ уны ҡулланыусыларҙың фекеренә ҡарап яҡшыртығыҙ.
«Иртә сығарығыҙ» тигәндә, мин хаталар менән шыплап тулған нәмәне сығарырға кәрәк тип әйтмәйем, ә минималь бер нәмә сығарырға кәрәк тием. Ҡулланыусылар хаталарҙы яратмай, әммә тиҙҙән дауамы буласаҡ икән, улар минималь 1-се версияға ҡаршы килмәй кеүек.
1-се версияны тиҙерәк эшләүҙең файҙалы булыуының бер нисә сәбәбе бар. Беренсенән, был — программа тәьминәтен яҙыуҙың дөрөҫ юлы, ул стартап өсөн булһынмы, әллә юҡмы. Мин быны 1993 йылдан бирле ҡабатлайым һәм шунан бирле быға ҡаршы килгән күп нәмә күргәнем юҡ. Мин яңы нәмәләрҙе үтә яй сығарғанға күрә һәләк булған күп стартаптарҙы күрҙем, әммә үтә тиҙ эшләгәнгә күрә тарҡалған береһен дә күрмәнем. [1]
Әгәр ҙә популяр берәй нәмә эшләһәгеҙ, һеҙҙе ғәжәпләндерәсәк нәмәләрҙең береһе — үҙ ҡулланыусыларығыҙҙы белмәүегеҙ буласаҡ. Хәҙер Reddit сайтына айына ярты миллионға яҡын уникаль кереүсе килә. Был кешеләрҙең барыһы кем һуң? Уларҙың бер ниндәй ҙә күҙаллауы юҡ. Бер селтәр стартапының да юҡ. Ә ҡулланыусыларығыҙҙы белмәгәс, уларға нимә оҡшаясағын самаларға тырышыу ҡурҡыныс. Берәй нәмә сығарыу һәм уларҙың үҙҙәренә әйтергә мөмкинлек биреү күпкә яҡшыраҡ.
Wufoo быны ихлас ҡабул итте һәм төп мәғлүмәттәр базаһы әҙер булғансы уҡ формалар төҙөү ҡоралын сығарҙы. Ул нәмәне әле йөрөтөп тә булмай ине, әммә 83 000 кеше водитель урынына ултырып, рулде тотоп ҡарарға килде. Һәм Wufoo бынан ҡиммәтле кире бәйләнеш алды: Linux ҡулланыусылары уларҙың Flash-ты сиктән тыш күп ҡулланыуына зарланды, шуға күрә улар программаларын унһыҙ эшләй торған итеп үҙгәртеп яҙҙы. Әгәр бөтә нәмәне бер юлы сығарыр өсөн көткән булһалар, улар был проблеманы системаға тәрәнерәк үрелеп бөткәнсе асыҡлай алмаҫ ине.
Хатта һеҙҙең бер ҡулланыусығыҙ ҙа булмаһа ла, барыбер тиҙ сығарыу мөһим булыр ине, сөнки стартап өсөн тәүге сығарылыш һынау йөҙөүе кеүек хеҙмәт итә. Әгәр ҙә етди берәй нәмә боҙоҡ булһа — мәҫәлән, идея яраҡһыҙ булһа йәки ойоштороусылар бер-береһен күрә алмаһа — тәүге версияны сығарыу кисерештәре быны фашлайсаҡ. Ә әгәр һеҙҙә бындай проблемалар булһа, уларҙы иртәрәк асыҡларға теләрһегеҙ.
Бәлки, иртә сығарыуҙың иң мөһим сәбәбе — ул һеҙҙе нығыраҡ эшләргә мәжбүр итә. Әле сығарылмаған нәмә өҫтөндә эшләгәндә, проблемалар ҡыҙыҡлы күренә. Ә халыҡ алдына сығарылған нәмәлә проблемалар ҡотто осара. Бер сығарғас, эштәр күпкә кисектергеһеҙгә әйләнә. Һәм, минеңсә, кешеләр нәҡ шуның өсөн уны һуҙа ла. Улар сығарғас та күпкә тырышыраҡ эшләргә тура киләсәген белә. [2]
2. Яңы мөмкинлектәр өҫтәүҙе туҡтатмағыҙ.
Әлбиттә, «иртә сығарығыҙ» кәңәшенең икенсе өлөшө бар, унһыҙ ул насар кәңәш булыр ине. Әгәр күп нәмә эшләй белмәгән берәй нәмә менән башлайһығыҙ икән, уны тиҙ арала яҡшыртыуығыҙ яҡшыраҡ.
Үҙемдең иң йыш ҡабатлаған һүҙем — «яңы мөмкинлектәр сығарып тороғоҙ». Һәм был ҡағиҙә башланғыс осорҙар өсөн генә түгел. Был — барлыҡ стартаптар үҙҙәрен стартап тип иҫәпләргә теләгән ваҡыт буйына эшләргә тейешле ғәмәл.
Әлбиттә, мин ҡушымтағыҙҙы өҙлөкһөҙ ҡатмарлаштыра барырға тейешһегеҙ тип әйтмәйем. «Мөмкинлек» (feature) тигәндә, мин хакерлыҡтың бер берәмеген — ҡулланыусыларҙың тормошон яҡшыртыуҙың бер квантын күҙ уңында тотам.
Күнекмәләр яһаған кеүек үк, яҡшыртыуҙар яңы яҡшыртыуҙарҙы тыуҙыра. Әгәр көн һайын йүгерһәгеҙ, иртәгә лә йүгергегеҙ килер, моғайын. Әммә бер-ике аҙна йүгермәй торһағыҙ, үҙегеҙҙе урамға алып сығыу ҙур көс талап итәсәк. Хакерлыҡта ла шулай: ни тиклем күберәк идеяны тормошҡа ашырһағыҙ, шул тиклем күберәк яңы идеялар тыуасаҡ. Һеҙ үҙ системағыҙҙы кәм тигәндә көн аша йәки ике көнгә бер ниндәй ҙә булһа бәләкәй генә яҡтан яҡшыртып торорға тейешһегеҙ.
Был — эшкәртеүҙе алға алып барыуҙың яҡшы юлы ғына түгел; был шулай уҡ маркетингтың бер формаһы. Ҡулланыусылар даими яҡшырып торған сайтты ярата. Ысынында иһә, ҡулланыусылар сайттың яҡшырыуын көтә. Күҙ алдына килтерегеҙ: һеҙ бик яҡшы күренгән бер сайтҡа индегеҙ, ә ике айҙан һуң ҡабат килгәндә, унда бер бөртөк тә нәмә үҙгәрмәгән. Ул меҫкен күренә башламаҫ инеме? [3]
Уларҙың иҫкәрмәләренә яуап итеп яҡшыртыуҙар индергәндә, улар һеҙҙе тағы ла нығыраҡ оҡшатасаҡ, сөнки клиенттар компанияларҙың уларға иғтибар итмәүенә күнеккән. Әгәр һеҙ һирәк осрай торған ташлама — ысынында тыңлай торған компания — булһағыҙ, һеҙ фанатик тоғролоҡ ҡаҙанырһығыҙ. Һеҙгә реклама яһарға кәрәк булмаясаҡ, сөнки ҡулланыусыларығыҙ быны һеҙҙең өсөн эшләйәсәк.
Был да асыҡ күренеп тора һымаҡ, ни өсөн һуң мин уны гел ҡабатларға мәжбүр булам? Минеңсә, бында проблема — кешеләрҙең эштәрҙең булған торошона күнегеүендә. Берәй продукт күҙгә бәрелеп торған кәмселектәре бөткән стадияны үтеү менән, һеҙ уға күнегә башлайһығыҙ, һәм яйлап унда ниндәй генә үҙенсәлектәр булмаһын, улар уның төп асылына әйләнә. Мәҫәлән, Yahoo-ла (йәки шул уҡ Google-да) эшләүселәрҙең күбеһе веб-почтаның күпкә яҡшыраҡ була алыуын Пол Бакхайт күрһәткәнгә тиклем аңлағанмы икән тигәнгә шикләнәм.
Минеңсә, бының сиселеше — үҙегеҙ эшләгән һәр нәмәне ул була алған камиллыҡтан бик алыҫ тора тип уйлауҙа. Үҙегеҙҙе, бер төрлө аҡыл күнегеүе булараҡ, даими рәүештә яҡшыртыуҙар тураһында уйланырға мәжбүр итегеҙ. Ярай, әлбиттә, һеҙҙә булған нәмә камил, ти. Әммә берәй нәмәне үҙгәртергә тура килһә, ул нимә булыр ине?
Әгәр продуктығыҙ тамамланған кеүек күренһә, бының ике ихтимал аңлатмаһы бар: (а) ул тамамланған, йәки (б) һеҙҙә хыял көсө етмәй. Тәжрибә күрһәтеүенсә, (б) вариантының булыу ихтималлығы мең тапҡырға ҙурыраҡ.
3. Ҡулланыусыларҙы бәхетле итегеҙ.
Өҙлөкһөҙ яҡшыртыу — дөйөмөрәк бер ҡағиҙәнең айырым бер миҫалы: ҡулланыусыларҙы бәхетле итегеҙ. Бөтә стартаптар өсөн дә уртаҡ булған бер нәмә бар: улар бер кемде лә бер нимәгә лә мәжбүр итә алмай. Улар бер кемде лә үҙ программаларын ҡулланырға мәжбүр итә алмай, һәм бер кемде лә улар менән килешеү төҙөргә мәжбүр итә алмай. Стартап үҙенең киске ашын йырлап табырға тейеш. Шуға күрә уңышлылары шәп нәмәләр яһай ҙа инде. Улар шулай эшләргә мәжбүр, юғиһә һәләк буласаҡтар.
Стартап менән идара иткәндә, һеҙ үҙегеҙҙе ҡөҙрәтле елдәр осороп йөрөткән бәләкәй генә сүп-сар киҫәге кеүек тояһығыҙ. Иң ҡөҙрәтле ел — ул ҡулланыусылар. Улар һеҙҙе элеп алып, Google менән булған кеүек күккә күтәрә ала, йәки, күпселек стартаптар менән булған кеүек, юл өҫтөндә яҫы ятып ҡалырға мәжбүр итә ала. Ҡулланыусылар — үҙгәреүсән ел, әммә башҡаларҙың барыһынан да ҡөҙрәтлерәк. Әгәр улар һеҙҙе өҫкә алып китһә, бер ниндәй көнсөл дә һеҙҙе аҫта тота алмаясаҡ.
Бәләкәй генә сүп киҫәге булараҡ, һеҙҙең өсөн иң аҡыллы аҙым — яҫы ятыу түгел, ә ел эләктереп алырлыҡ формаға бөгөлөү.
Ел метафораһы миңә оҡшай, сөнки ул трафик ағымының ни тиклем шәхсиһеҙ булыуын иҫкә төшөрә. Сайтығыҙға килгән кешеләрҙең күпселеге осраҡлы кереүселәр буласаҡ. Һеҙ сайтығыҙҙы нәҡ улар өсөн проектларға тейешһегеҙ. Ысынында ҡыҙыҡһынған кешеләр үҙҙәренә кәрәк нәмәне үҙҙәре табасаҡ.
Уртаса кереүсе бармағын «Артҡа» (Back) төймәһенә терәп киләсәк. Үҙ тәжрибәгеҙ тураһында уйлап ҡарағыҙ: һеҙ күскән һылтанмаларҙың күбеһе берәй яҡшы булмаған нәмәгә алып бара. Селтәрҙе бер-ике аҙнанан ашыу ҡулланған һәр кем һылтанма буйынса күскәндән һуң «Артҡа» төймәһенә баҫырға өйрәтелгән инде. Шуға күрә һеҙҙең сайт: «Туҡтағыҙ! «Артҡа» төймәһенә баҫмағыҙ. Был сайт насар түгел. Мәҫәлән, бына быға ҡарағыҙ», — тип әйтергә тейеш.
Кешеләрҙе туҡтап ҡалырға мәжбүр итеү өсөн эшләргә тейешле ике нәмә бар. Иң мөһиме — сайтығыҙҙың нимә тураһында булыуын мөмкин тиклем ҡыҫҡаса аңлатыу. Һеҙҙең нимә менән шөғөлләнгәнегеҙҙе алдан уҡ беләһегеҙ тип уйлаған сайттарға нисә тапҡыр эләккәнегеҙ бар? Мәҫәлән, компанияның түбәндәгеләрҙе етештереүе тураһында яҙған корпоратив сайт:
бизнес-хәүефтәрҙе кәметеү, ҡиммәткә өлгәшеү ваҡытын тиҙләтеү һәм эйә булыуҙың дөйөм хаҡын түбән тотоу өсөн ойошмаларға кешеләрҙе, йөкмәткене һәм процестарҙы берләштерергә мөмкинлек биреүсе эшҡыуарлыҡ өсөн корпоратив контент менән идара итеү сиселештәре.
Билдәле компанияға бындай аңлайышһыҙ тасуирлама өсөн ғәфү ителергә мөмкин, әммә бер стартапҡа ла түгел. Стартап бер йәки ике һөйләмдә үҙенең нимә менән шөғөлләнгәнен теүәл аңлата алырға тейеш. [4] Һәм был ҡулланыусылар өсөн генә түгел. Был һеҙгә һәр кем өсөн кәрәк: инвесторҙар, һатып алыусылар, партнерҙар, хәбәрселәр, буласаҡ хеҙмәткәрҙәр һәм хатта хәҙерге хеҙмәткәрҙәр өсөн дә. Бер йәки ике һөйләмдә ышандырырлыҡ итеп тасуирлап булмаған берәй нәмәне эшләү өсөн компания асмауығыҙ ҙа яҡшыраҡтыр, моғайын.
Мин ҡабатлаған икенсе нәмә — кешеләргә ҡулығыҙҙа булған бөтә нәмәне шунда уҡ биреү. Әгәр һеҙҙә тәьҫирләндерерлек берәй нәмә булһа, уны төп биткә ҡуйырға тырышығыҙ, сөнки күпселек ҡунаҡтар тик шул битте генә күрәсәк. Бында ғәжәп бер ҡапма-ҡаршылыҡ бар: яҡшы нәмәләрҙе алғы яҡҡа ни тиклем күберәк сығарһағыҙ, кереүселәрҙең сайтты тәрәнерәк өйрәнеү ихтималлығы шул тиклем ҙурыраҡ була. [5]
Иң яҡшы осраҡта был ике кәңәш берләштерелә: һеҙ ҡунаҡтарға сайтығыҙҙың нимә тураһында икәнен уны күрһәтеп аңлатаһығыҙ. Әҙәби әҫәрҙәр яҙыуҙағы стандарт кәңәштәрҙең береһе — «һөйләмә, күрһәт». Ҡаһармандың асыулы булыуын әйтмәгеҙ; уның тештәрен шығырлатыуын йәки ҡәләмен уртаға һындырыуын күрһәтегеҙ. Бер нәмә лә сайтығыҙҙың нимә эшләүен уны ҡулланып ҡарау кеүек яҡшы аңлата алмай.
Был тармаҡта быны «конверсия» тип атайҙар. Сайтығыҙҙың бурысы — осраҡлы кереүселәрҙе ҡулланыусыларға әйләндереү (ҡулланыусы төшөнсәһенә ниндәй билдәләмә биреүегеҙгә ҡарамаҫтан). Һеҙ быны үҫеш темпығыҙ буйынса үлсәй алаһығыҙ. Йә сайтығыҙ популярлаша, йә юҡ, һәм һеҙ бының ҡайһыһы икәнен белергә тейешһегеҙ. Әгәр яҡшы үҫешегеҙ булһа, хәҙер ни тиклем билдәһеҙ булһағыҙ ҙа, ахырҙа һеҙ еңәсәкһегеҙ. Әгәр үҫеш булмаһа, берәй нәмәне төҙәтергә кәрәк.
4. Дөрөҫ нәмәләрҙән ҡурҡығыҙ.
Үҙемдең йыш ҡына әйткән тағы бер һүҙем — «борсолмағыҙ». Ысынында иһә, күберәк «бының өсөн борсолмағыҙ; уның урынына тегенең өсөн борсолоғоҙ» тип әйтелә. Стартаптарҙың шиксел булыуы дөрөҫ, әммә улар ҡайһы ваҡыт хата нәмәләрҙән ҡурҡа.
Күҙгә күренеп торған һәләкәттәрҙең күбеһе ҡурҡыныс күренгәнсә үк түгел. Стартапта бәлә-ҡазалар булыуы ғәҙәти хәл: нигеҙ һалыусыларҙың береһе китә, һеҙ эшләгән нәмәне япҡан патент табыла, серверҙарығыҙ туҡтауһыҙ ватылып тора, һеҙ сиселеп бөтмәҫ техник проблемаға осрайһығыҙ, исемегеҙҙе үҙгәртергә тура килә, килешеү өҙөлә — быларҙың барыһы ла тәбиғи күренеш. Һеҙ үҙегеҙ юл ҡуймайынса, улар һеҙҙе һәләк итмәйәсәк.
Көндәштәрҙең күбеһе лә шулай. Күп стартаптар «әгәр Google беҙҙең кеүек берәй нәмә эшләһә нимә булыр?» тип хафалана. Ысынында иһә, эре компаниялар — һеҙ борсолорға тейешле яҡтар түгел, хатта Google үҙе лә. Google-дағы кешеләр аҡыллы, әммә һеҙҙән аҡыллыраҡ түгел; уларҙың ынтылышы һеҙҙеке кеүек түгел, сөнки ошо бер продукт уңышһыҙ булһа, Google тарҡалып ҡалмаясаҡ; хатта Google-да ла уларҙың эшен тотҡарлай торған бюрократия бик күп.
Стартап булараҡ, һеҙ инде урынлашҡан уйынсыларҙан түгел, ә әлегә йәшәүе тураһында үҙегеҙ ҙә белмәгән башҡа стартаптарҙан ҡурҡырға тейешһегеҙ. Улар Google-ға ҡарағанда күпкә ҡурҡынысыраҡ, сөнки улар ҙа, һеҙҙең кеүек үк, тығырыҡҡа ҡыҫылған йәнлектәр.
Тик булған көндәштәргә генә ҡарау ялған хәүефһеҙлек тойғоһо бирә ала. Һеҙ башҡаларҙың ни эшләп ятҡанын күреү менән генә сикләнмәйенсә, кемдеңдер тағы нимә эшләй алыуына ҡаршы ла көсөргәнергә тейешһегеҙ. Бынан сығып, әлегә күҙгә күренгән көндәштәрегеҙ булмағанға ғына тынысланырға ярамай тигән һығымта яһала. Идеяғыҙ ниндәй генә булмаһын, ҡайҙалыр шул уҡ нәмә өҫтөндә эшләүсе башҡа берәү бар.
Стартап башлауҙың еңелерәк булыуының кире яғы ла ошонда: бының менән күберәк кеше шөғөлләнә. Әммә мин Катерина Фейктың был хәл стартап башлау өсөн насар ваҡыт тыуҙыра тигән фекере менән килешмәйем. Күберәк кеше стартап башлай, әммә башлай алырлыҡ кешеләр һанына ҡарағанда шул тиклем үк күп түгел. Күпселек колледж тамамлаусылар әле лә эшкә урынлашырға тейешбеҙ тип уйлай. Уртаса кеше веб-биттәрҙе хеҙмәтләндереү яңыраҡ күпкә осһоҙораҡҡа төшә башлағанға ғына өс йәшенән алып башына һеңдерелгән нәмәне онота алмай.
Нисек кенә булмаһын, көндәштәр иң ҙур ҡурҡыныс түгел. Көнәркәштәр тарафынан ҡыйратылғанға ҡарағанда, үҙ-үҙенә зыян килтергән стартаптар күпкә күберәк. Быны эшләүҙең юлдары күп, әммә төп өсәүһе — эске бәхәстәр, инерция һәм ҡулланыусыларға иғтибар итмәү. Уларҙың һәр береһе, үҙ аллы ла, һеҙҙе һәләк итергә етә. Әммә иң насарын һайларға тура килһә, был — ҡулланыусыларға иғтибар итмәү булыр ине. Әгәр һәләк буласаҡ стартаптың рецебы кәрәк булһа, бына ул: һәр кемгә оҡшаясаҡ тип уйлаған ниндәйҙер шәп идеяһы булған һәм нимә генә булһа ла нәҡ шуны төҙөргә йыйынған ике ойоштороусы.
Һәр кемдең тиерлек тәүге планы яраҡһыҙ булып сыға. Әгәр компаниялар үҙҙәренең тәүге пландарына йәбешеп ятһа, Microsoft программалау телдәрен, ә Apple баҫма платалар һатыр ине. Ике осраҡта ла клиенттары уларға үҙ бизнестарының нимә булырға тейешлеген әйтте — һәм улар быны тыңларлыҡ дәрәжәлә аҡыллы ине.
Ричард Фейнман әйткәнсә, тәбиғәттең хыял көсө кешенең хыял көсөнән өҫтөнөрәк. Ҡарап тороп донъяны күҙәтеү аша һеҙ бары тик уйлап ҡына бер ҡасан да тыуҙыра алмаҫлыҡ ҡыҙыҡлыраҡ нәмәләр табырһығыҙ. Был принцип бик көслө. Мәҫәлән, иң яҡшы абстракт картинаның да Леонардо кимәленә етмәүенең сәбәбе ошонда. Һәм был стартаптарға ла ҡағыла. Продукт өсөн бер ниндәй идея ла прототиптар шәлкемен ҡулланыусылар шәлкеменә бәреп асыҡлай алған нәмәләр кеүек зирәк була алмай.
5. Тоғролоҡ — үҙ-үҙен тормошҡа ашырыусы күрәҙәлек.
Миндә хәҙер стартап нигеҙләүсеһенең иң мөһим сифаты нимә булыуын әйтерлек тәжрибә бар, һәм был һеҙ уйлаған нәмә түгел. Стартап ойоштороусыһында иң мөһим сифат — тәүәккәллек. Зирәклек түгел — тәүәккәллек.
Был бер аҙ күңелһеҙ. Viaweb компанияһының бары тик тәүәккәл булғанға түгел, ә аҡыллы булғанға уңышҡа өлгәшеүенә ышанғым килә. Стартаптар донъяһындағы күптәр быға ышанырға теләй. Нигеҙ һалыусылар ғына түгел, инвесторҙар ҙа. Уларға аҡыл идара иткән донъяла йәшәү идеяһы оҡшай. Һәм уларҙың быға ысынында ышаныуын күрергә була, сөнки был уларҙың инвестиция ҡарарҙарына йоғонто яһай.
Венчур инвесторҙары билдәле профессорҙар нигеҙләгән стартаптарға ҡабат-ҡабат аҡса һала. Был биотехнологияла эшләргә мөмкин, унда күп стартаптар булған тикшеренеүҙәрҙе коммерциялаштырыу менән генә шөғөлләнә, әммә программа тәьминәтендә профессорҙарға түгел, ә студенттарға инвестиция һалырға кәрәк. Microsoft, Yahoo һәм Google компанияларының барыһына ла бының өсөн уҡыуҙы ташлап киткән кешеләр нигеҙ һалған. Тәжрибә етмәүен студенттар фиҙакәрлек менән артығы менән ҡаплай.
Әлбиттә, байығығыҙ килһә, тәүәккәл булыу ғына етмәй. Аҡыллы ла булырға кәрәк бит, шулаймы? Мин шулай тип уйларға теләр инем, әммә миндә бының киреһенә инандырған бер тәжрибә булды: мин бер нисә йыл Нью-Йоркта йәшәнем.
Һеҙ аҡыл өлкәһендә байтаҡ нәмәне юғалта алаһығыҙ, һәм был һеҙҙе һәләк итмәйәсәк. Әммә тоғролоҡ, бирелгәнлек йәһәтенән бер аҙ ғына юғалтыу ҙа һеҙҙе бик тиҙ һәләк итәсәк.
Стартап менән идара итеү ҡулдарҙа йөрөүгә оҡшаған: был мөмкин, әммә ғәҙәттән тыш көс талап итә. Әгәр ябай хеҙмәткәргә стартап нигеҙләүсеһе эшләргә тейешле нәмәләрҙе ҡушһалар, ул бик ныҡ ярһыған булыр ине. Күҙ алдына килтерегеҙ: һеҙ берәй эре компанияға эшкә алындығыҙ, һәм элек эшләгәнгә ҡарағанда программаларҙы ун тапҡырға тиҙерәк яҙыуҙан тыш, һеҙҙән ярҙам хеҙмәте шылтыратыуҙарына яуап биреүҙе, серверҙар менән идара итеүҙе, сайттың дизайнын яһауҙы, клиенттарға «һыуыҡ» шылтыратыуҙар яһауҙы, компания өсөн офис табыуҙы һәм урамға сығып барыһына ла төшкө аш алып килеүҙе көтәләр.
Һәм быларҙың барыһын да эре компанияның тыныс, ятыу мөхитендә түгел, ә өҙлөкһөҙ фажиғәләр шарттарында башҡарырға кәрәк. Был — ысынында тәүәккәллек талап иткән өлөш. Стартапта һәр ваҡыт ниндәйҙер бәлә-ҡаза булып тора. Шуға күрә, әгәр эште ташлап китер өсөн сәбәп табырға әҙ генә ынтылышығыҙ булһа, ул сәбәп һәр саҡ әҙер тора.
Әммә әгәр һеҙҙә тоғролоҡ етешмәһә, ул һеҙ ысынында ташлап киткәнгә тиклем үк күптән зыян килтерә башлаған булыуы ихтимал. Стартаптар менән эш иткән һәр кем бирелгәнлектең ни тиклем мөһим булыуын белә, шуға күрә улар һеҙҙең икеләнеүегеҙҙе һизһә, һеҙгә әллә ни иғтибар бирмәйәсәк. Әгәр бирелгәнлек етмәһә, ниндәйҙер серле сәбәп арҡаһында яҡшы нәмәләр һеҙҙең көнәркәштәрегеҙ менән бара, ә һеҙҙең менән түгел икәнен күрерһегеҙ. Бирелгәнлек етмәгәндә, һеҙгә үҙегеҙ уңышһыҙ кеүек тойолор.
Ә әгәр һеҙ аҙағынаса торорға тәүәккәл булһағыҙ, кешеләр һеҙгә иғтибар итәсәк, сөнки уларға һуңыраҡ һеҙҙең менән эш итергә тура килеү ихтималлығы ҙур. Һеҙ ябай турист түгел, ә урындағы кеше, шуға күрә һәр кем һеҙҙең менән иҫәпләшергә мәжбүр.
Y Combinator-ҙа беҙ ҡайһы саҡта яңылыш был стартап эшен өс ай самаһы ҡарап ҡарайбыҙ, һәм берәй шәп нәмә килеп сыҡһа, дауам итербеҙ тигән фекерҙә булған командаларҙы финанслайбыҙ — «шәп нәмә» тигәндә йә кемдер уларҙы һатып алырға, йә миллионлаған доллар инвестиция һалырға теләй тигән мәғәнә ята. Әммә әгәр мөнәсәбәтегеҙ ошондай булһа, һеҙҙең менән «шәп нәмә» булыу ихтималлығы бик түбән, сөнки һатып алыусылар ҙа, инвесторҙар ҙа һеҙҙе тоғролоҡ кимәлегеҙ буйынса баһалай.
Әгәр һатып алыусы һеҙҙе нимә генә булһа ла ҡаласаҡ тип уйлаһа, ул һеҙҙе һатып алырға нығыраҡ ынтыласаҡ, сөнки улар һатып алмаһа, ә һеҙ ҡалһағыҙ, һеҙ үҫәсәкһегеҙ, хаҡығыҙ артасаҡ, һәм улар һеҙҙе иртәрәк һатып алмағанға үкенәсәк. Инвесторҙар өсөн дә шул уҡ. Хатта эре венчур инвесторҙарын да ысынбарлыҡта дәртләндергән нәмә — яҡшы килем өмөтө түгел, ә мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырыу ҡурҡынысы. [6] Шуға күрә, әгәр һеҙ нисек кенә булһа ла уңышҡа өлгәшәсәгегеҙҙе, ә улар һеҙгә бары тик быны бер аҙ тиҙләтеү өсөн генә кәрәк икәнен аңлатһағыҙ, аҡса алыу ихтималлығығыҙ күпкә ҙурыраҡ.
Быны яһалма рәүештә күрһәтеп булмай. Барыһын да үлемгә тиклем көрәшергә әҙер булыуығыҙға ышандырыуҙың берҙән-бер юлы — ысынында шуға әҙер булыу.
Әммә һеҙ дөрөҫ төҫтәге тәүәккәл булырға тейешһегеҙ. Мин «үҙһүҙле» һүҙен түгел, ә «тәүәккәл» тигәнде ентекләп һайланым, сөнки үҙһүҙлелек — стартап өсөн һәләкәтле сифат. Һеҙ америка футболындағы раннинбек кеүек тәүәккәл, әммә һығылмалы булырға тейешһегеҙ. Уңышлы һөжүм итеүсе башын түбән эйеп, кешеләр аша бәреп үтергә генә тырышмай. Ул яраҡлаша: алдында кемдер килеп сыҡһа, уны урап йүгерә; кемдер эләктерергә тырышһа, ысҡынып борола; ярҙам итәсәк икән, хатта ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа хата йүнәлештә лә йүгереп алыр. Уның бер ҡасан да эшләмәйәсәк берҙән-бер нәмәһе — урында тороп ҡалыу. [7]
6. Һәр ваҡыт урын бар.
Яңыраҡ мин бер стартап ойоштороусыһы менән уларҙың программаһына социаль өлөш өҫтәү яҡшы булырмы-юҡмы тигән темаға һөйләштем. Ул бының кәрәге юҡ тип уйлауын әйтте, сөнки бөтә социаль өлкә бөтөнләй тулған, имеш. Ысынлапмы? Йәғни йөҙ йылдан берҙән-бер социаль селтәрҙәр The Facebook, MySpace, Flickr һәм Del.icio.us ҡына буласаҡмы? Инандырмай.
Яңы нәмәләр өсөн һәр ваҡыт урын бар. Тарихтың һәр осоронда, хатта ҡараңғы быуаттарҙың иң төпкөл мәлдәрендә лә, кешеләр һәр кемде «быны алдараҡ нисек бер кем дә уйлап тапманы икән?» тип әйтергә мәжбүр иткән нәмәләр аса ине. Беҙ бының 2004 йылға тиклем, The Facebook нигеҙләнгәнгә тиклем шулай булыуын беләбеҙ — дөрөҫөн әйткәндә, быны алдараҡ башҡа берәү уйлап тапҡайны, әлбиттә.
Тирә-яғыбыҙҙағы мөмкинлектәрҙе күрмәүебеҙҙең сәбәбе — беҙ эштәрҙең булған хәленә күнегәбеҙ һәм бөтә нәмә шулай булырға тейеш тип уйлайбыҙ. Мәҫәлән, күпселек кешегә Google-ға ҡарағанда яҡшыраҡ эҙләү машинаһы яһарға тырышыу аҡылһыҙлыҡ булып күренер ине. Был өлкә, һис шикһеҙ, тулыһынса биләнгән инде, тип уйлайҙар. Ысынлапмы? Йөҙ йылдан — йәки хатта егерме йылдан — кешеләр мәғлүмәтте хәҙерге Google кеүек берәй нәмә аша эҙләйәсәк тип уйлайһығыҙмы? Хатта Google үҙе лә улай тип уйламайҙыр, моғайын.
Атап әйткәндә, минеңсә, стартаптар һанына бер ниндәй ҙә сикләү юҡ. Ҡайһы саҡта кешеләрҙең: «Хәҙер стартап башлаған был егеттәрҙең барыһы ла өмөтһөҙлөккә дусар буласаҡ. Ахыр сиктә Google менән Yahoo күпме бәләкәй стартапты һатып ала ала инде?» — тигәнен ишетергә була. Был аҡыллы скептицизм кеүек яңғырай, әммә мин бының хата булыуын иҫбатлай алам. Һәр береһендә бер нисә мең кеше эшләгән ҙур, яй ҡуҙғалған компанияларҙан торған иҡтисадта эшләй алған кешеләр һанына ниндәйҙер сикләү бар тип бер кем дә әйтмәй. Ни өсөн һуң һәр береһендә унар кеше булған бәләкәй, етеҙ компанияларҙа эшләй алғандар һанына ниндәйҙер сикләү булырға тейеш? Миңә ҡалһа, берҙән-бер сикләү — шул тиклем тырышып эшләргә теләгән кешеләр һаны булыр ине.
Стартаптар һанының сиге — Google һәм Yahoo тарафынан һатып алына алған һан түгел (хәйер, әгәр стартаптар һатып алырлыҡ ҡиммәтле булһа, хатта был һан да сикһеҙ булырға тейеш кеүек), ә булдырыла алған байлыҡ күләме. Һәм, космологик сиктәрҙән башҡа, быға бер ниндәй ҙә сик юҡ тип уйлайым.
Шуға күрә ғәмәли йәһәттән стартаптар һанына сик юҡ. Стартаптар байлыҡ булдыра, тимәк, улар кешеләр теләгән нәмәләрҙе яһай, әгәр кешеләр теләгән нәмәләр һанына ниндәйҙер сик булһа, беҙ уға яҡын да түгелбеҙ. Минең әле лә оса торған машинам юҡ бит әле.
7. Өмөтөгөҙҙө үтә арттырмағыҙ.
Был — Y Combinator барлыҡҡа килгәнгә тиклем күптән инде ҡабатлап килгән тағы бер фекерем. Был Viaweb-та ғәмәлдә корпоратив девиз кеүек ине.
Стартап нигеҙләүселәре тәбиғәттәренән оптимист. Юғиһә улар был эшкә тотонмаҫ ине. Әммә һеҙ оптимизмығыҙға атом реакторының үҙәгенә ҡараған кеүек ҡарарға тейешһегеҙ: ул энергия сығанағы, әммә бер үк ваҡытта бик ҡурҡыныс. Уның тирәләй һаҡлағыс экран ҡорорға тейешһегеҙ, юғиһә ул һеҙҙе яндырып көл итәсәк.
Реакторҙың һаҡлағысы бер төрлө бөтөн түгел; әгәр шулай булһа, реактор файҙаһыҙ булыр ине. Төп торбаларҙы индерер өсөн ул бер нисә урындан тишелгән. Оптимизм һаҡлағысы ла тишелергә тейеш. Минеңсә, сикте үҙегеҙҙән көткән нәмә менән башҡаларҙан көткән нәмә араһында үткәрергә кәрәк. Үҙегеҙҙең нимә эшләй алыуығыҙға ҡарата оптимист булыу яҡшы, әммә машиналар һәм башҡа кешеләр тураһында иң насарын көтөгөҙ.
Был стартапта айырыуса кәрәк, сөнки һеҙ нимә менән шөғөлләнһәгеҙ ҙә, сиктәрҙе киңәйтергә ынтылаһығыҙ. Шуға күрә эштәр ҡалған донъялағы кеүек шыма һәм алдан күреп булғанса бармай. Хәлдәр ҡапыл һәм, ғәҙәттә, насар яҡҡа үҙгәрә.
Оптимизмды һаҡлау килешеүҙәр төҙөгәндәге кеүек башҡа бер ҡайҙа ла шул тиклем мөһим түгел. Әгәр стартапығыҙ килешеү төҙөргә йыйынһа, уның килеп сыҡмаясағына алдан уҡ әҙер тороғоҙ. Һеҙгә инвестиция һалырға теләгәнен әйткән венчур инвесторҙары һалмаясаҡ. Һеҙҙе һатып алырға теләгәнен белдергән компания алмаясаҡ. Системағыҙҙы үҙенең бөтә компанияһында ҡулланырға теләгән эре клиент ҡулланмаясаҡ. Шунан һуң, барыһы ла яҡшы килеп сыҡһа, һеҙ шатланып ғәжәпләнә алаһығыҙ.
Минең стартаптарға өмөттәрен үтә ҙурайтмаҫҡа кәңәш итеүемдең сәбәбе — эштәр килеп сыҡмағанда уларҙы күңел ҡайтыуынан ҡотҡарыу түгел. Был ғәмәлиерәк сәбәп менән бәйле: улар үҙ компанияһын ауырға торған һәм үҙҙәре менән бергә уларҙы ла алып төшәсәк нәмәгә терәүенән һаҡлау өсөн.
Мәҫәлән, кемдер һеҙгә аҡса һалырға теләгәнен әйтһә, башҡа инвесторҙарҙы эҙләүҙән туҡтау кеүек тәбиғи бер ғәҙәт бар. Килешеү тәҡдим иткән кешеләрҙең шул тиклем ыңғай күренеүенең сәбәбе лә ошонда: улар һеҙҙең эҙләүҙән туҡтауығыҙҙы теләй. Һеҙҙең дә туҡтағығыҙ килә, сөнки килешеүҙәр төҙөү — ғазап. Айырыуса аҡса табыу — ҙур ваҡыт юғалтыу. Шуға күрә һеҙ үҙегеҙҙе аңлы рәүештә эҙләүҙе дауам итергә мәжбүр итергә тейешһегеҙ.
Хатта ахырҙа беренсе килешеүгә ҡул ҡуйһағыҙ ҙа, эҙләүҙе дауам итеү һеҙҙең файҙаға буласаҡ, сөнки яҡшыраҡ шарттарға өлгәшәсәкһегеҙ. Килешеүҙәр үҙгәреүсән; әгәр һеҙ ғәҙәттән тыш намыҫлы кеше менән һөйләшеүҙәр алып бармаһағыҙ, ҡул ҡыҫышып, эш бөттө тигән берҙән-бер мәл булмай. Ҡул ҡыҫышҡандан һуң да асыҡларға кәрәк булған күп кенә өҫтәмә һорауҙар ҡала, һәм икенсе яҡ көсһөҙлөктө һизһә — һеҙгә был килешеү ныҡ кәрәк икәнен тойһа — деталдәрҙә һеҙҙе төп башына ултыртыу теләге бик ҙур буласаҡ.
Венчур инвесторҙары һәм корпоратив үҫеш буйынса белгестәр — профессиональ һөйләшеү алып барыусылар. Улар көсһөҙлөктән файҙаланырға өйрәтелгән. [8] Шуға күрә, улар йыш ҡына яғымлы кешеләр булһа ла, үҙҙәрен тота алмайҙар. Һәм профессионалдар булараҡ, улар быны һеҙгә ҡарағанда күберәк эшләй. Шуға күрә уларҙы алдарға ла тырышмағыҙ. Килешеүҙә стартап өҫтөнлөккә эйә була алыуҙың берҙән-бер юлы — ысынында уға мохтаж булмау. Әгәр һеҙ килешеүгә ышанып етмәһәгеҙ, уға бәйле булыу ихтималлығығыҙ кәмерәк буласаҡ.
Шуға күрә мин башығыҙға бер гипнотик фекер һалғым килә: кемдәндер «беҙ һеҙгә инвестиция һалырға теләйбеҙ» йәки «беҙ һеҙҙе һатып алырға теләйбеҙ» тигән һүҙҙәрҙе ишеткәндә, башығыҙҙа автоматик рәүештә ошо һүҙбәйләнеш барлыҡҡа килһен: өмөтөгөҙҙө үтә арттырмағыҙ. Был килешеү юҡ кеүек компанияғыҙ менән идара итеүҙе дауам итегеҙ. Уның уңышлы тамамланыуына бер нәмә лә бынан да нығыраҡ булышлыҡ итмәйәсәк.
Стартапта уңышҡа өлгәшеү юлы — күп ҡулланыусылар йыйыу маҡсатына иғтибарҙы туплау, ә инвесторҙар менән һатып алыусылар йәнәшәлә йүгереп, йөҙөгөҙгә аҡса һелкергә тырышҡанда ла шул маҡсатҡа табан етеҙ генә атлауҙы дауам итеү.
Аҡса түгел, ә тиҙлек
Мин тасуирлағанса, стартап башлау бик ауыр һәм киеренке кеүек тойола. Шулай ҙа. Беҙ финанслаған компанияларҙың ойоштороусылары менән һөйләшкәндә, уларҙың барыһы ла бер үк нәмәне әйтә: ауыр буласағын белә инем, әммә бындай дәрәжәлә ауыр булыр тип уйламағайным.
Улайһа, ни өсөн бының менән булышырға? Бөйөк йәки батырҙарса берәй нәмә эшләү өсөн күп ауырлыҡтарға һәм стрессҡа түҙергә булыр ине, әммә бары тик аҡса эшләү өсөн генәме? Ысынлап та аҡса эшләү шул тиклем мөһимме?
Юҡ, улай түгел. Кешеләр бизнесты саманан тыш етди ҡабул иткәндә, был миңә көлкө күренә. Мин аҡса эшләүгә мөмкин тиклем тиҙерәк ҡотолорға кәрәк булған күңелһеҙ бер йомош итеп ҡарайым. Стартап башлауҙың үҙендә бер ниндәй ҙә бөйөклөк йә батырлыҡ юҡ.
Улайһа, ниңә мин стартаптар тураһында уйлауға шул тиклем күп ваҡыт бүләм? Сәбәбен әйтәйем. Иҡтисади яҡтан стартапты байығыу ысулы түгел, ә тиҙерәк эшләү ысулы тип күреү дөрөҫөрәк. Һеҙгә тамаҡ аҫрарға кәрәк, ә стартап — быны ғүмер буйына һуҙып йөрөтмәйенсә, тиҙ арала башҡарып сығыу юлы. [9]
Беҙ быны күп ваҡыт ғәҙәти нәмә кеүек ҡабул итәбеҙ, әммә кеше ғүмере — ғәжәп бер мөғжизә. Ул шулай уҡ күҙгә күренеп торғанса ҡыҫҡа. Һеҙгә ошондай мөғжизәле нәмә бирелә лә, бер аҙҙан — пырх — ул тартып алына. Кешеләрҙең уны аңлатыу өсөн ниңә илаһтар уйлап сығарғанын аңларға була. Әммә хатта илаһтарға ышанмаған кешеләр өсөн дә тормош үҙенә хөрмәт талап итә. Күбебеҙҙең тормошонда көндәрҙең бушҡа үтеп, тоноҡланып киткән ваҡыттары була, һәм бындай саҡта һәр кем тиерлек ҡәҙерле бер нәмәне әрәм итеү тойғоһон кисерә. Бен Франклин әйткәнсә, тормошто яратаһығыҙ икән, ваҡытты әрәм итмәгеҙ, сөнки тормош ваҡыттан тора.
Шуға күрә, юҡ, аҡса эшләүҙә бер ниндәй ҙә айырым бөйөклөк юҡ. Был стартаптарҙы баш ауыртыуына торошло иткән нәмә түгел. Стартаптарҙа иң мөһиме — тиҙлек. Тамаҡ аҫрау кеүек күңелһеҙ, әммә кәрәкле эште мөмкин тиклем ҡыҫҡа ваҡытҡа ҡыҫып, һеҙ тормошҡа хөрмәт күрһәтәһегеҙ, ә бына бында инде бөйөк бер нәмә бар.
Иҫкәрмәләр
[1] Стартаптар хаталар менән тулы продукт сығарып, уларҙы етерлек тиҙ төҙәтмәү арҡаһында һәләк булырға мөмкин, әммә бик иртә тотороҡло, әммә минималь нәмә сығарып, һуңынан уны етеҙ рәүештә яҡшыртҡан берәй стартаптың һәләк булыуын белмәйем.
[2] Arc-ты ни өсөн сығармағанымды беләм. Сығарыу менән, кешеләр яңы мөмкинлектәр өҫтәүҙе талап итеп, ҡолаҡ итемде ашаясаҡ.
[3] Веб-сайт был йәһәттән китаптан, фильмдан йәки десктоп ҡушымтаһынан айырыла. Ҡулланыусылар сайтты берҙән-бер ҡатып ҡалған кадр итеп түгел, ә күп кадрлы анимация булараҡ баһалай. Ошо икәү араһынан, ҡулланыусылар өсөн сайттың әлеге торошона ҡарағанда, уның яҡшырыу тиҙлеге мөһимерәктер тип әйтер инем.
[4] Әммә быны һәр ваҡыт ҡулланыусыларға әйтеп тороу кәрәкмәй. Мәҫәлән, MySpace — асылда сауҙа үҙәктәрендә көн үткәргән йәштәр өсөн сауҙа үҙәген алмаштырыусы урын. Әммә баштан уҡ сайтты музыкаль төркөмдәргә арналған тип күрһәтеү улар өсөн аҡыллыраҡ булды.
[5] Шулай уҡ ҡулланыусыларҙы сайтығыҙҙы һынап ҡарау өсөн теркәлергә мәжбүр итмәгеҙ. Бәлки, һеҙҙә булған нәмә шул тиклем ҡиммәтлелер, хатта ҡунаҡтар уға инеү өсөн ҙур теләк менән теркәлергә әҙерҙер. Әммә улар киреһен көтөргә өйрәнгән. Селтәрҙә улар һынап ҡараған нәмәләрҙең күбеһе ҡый үләне кеүек насар булған — һәм, моғайын, бигерәк тә теркәлеү талап иткәндәре шундай булғандыр.
[6] Венчур инвесторҙарының үҙҙәрен былай тотоуының рациональ сәбәптәре бар. Улар аҡсаны (әгәр эшләһәләр) уртаса инвестицияларынан эшләмәй. Ғәҙәти фондта компанияларҙың яртыһы бөлгөнлөккә төшә, ҡалғандарының күбеһе уртаса ғына килем килтерә, ә бер-икеһе иҫ китмәле уңышҡа өлгәшеп, бөтә «фондты һөйрәп сығара». Шуға күрә, әгәр улар иң өмөтлө бер нисә мөмкинлекте генә ҡулдан ысҡындырһа, был бөтә фондты юҡҡа сығарыуы мөмкин.
[7] Америка футболындағы раннинбэктың алымы футболға (соккерға) тура килмәй. Һөжүмсенең бер нисә һаҡсыны алдап үтеүе шәп күренһә ҙә, гел ошондай алымдар ҡулланырға тырышҡан уйынсы, оҙайлы ваҡыт арауығында, пас биргән уйынсыға ҡарағанда насарыраҡ һөҙөмтәгә өлгәшәсәк.
[8] Y Combinator-ҙың бер ҡасан да компания хаҡы тураһында сауҙалашмауының сәбәбе — беҙ профессиональ сауҙалашыусылар түгелбеҙ һәм уларға әүерелергә теләмәйбеҙ.
[9] Үҙең яратҡан эш менән шөғөлләнеүҙең ике юлы бар: (a) башта аҡса эшләү, һуңынан үҙең яратҡан нәмә менән булышыу, йәки (b) яратҡан нәмәңде эшләү өсөн аҡса түләнә торған эшкә урынлашыу. Ғәмәлдә, ике варианттың да тәүге этаптары башлыса файҙаһыҙ күңелһеҙ мәшәҡәттәрҙән тора, ә (b) вариантында икенсе этап аҙыраҡ ышаныслы.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтман, Тревор Блэквелл, Бо Хартсхорн, Джессика Ливингстон һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт белдерәм.