(Бу эссе 2006 елгы Startup School конференциясендәге чыгышка нигезләнгән.)
Бездән финанслау алган стартаплар бик зирәк, әмма кайбер дәресләрне алар башкаларына караганда тизрәк үзләштерә кебек. Минемчә, моның сәбәбе — стартаплар дөньясында кайбер нәрсәләрнең интуициягә каршы килүендә.
Без инде җитәрлек сандагы компанияләргә инвестиция керттек, һәм кайсы фикерләрнең интуициягә каршы икәнен белүнең бер юлын ачтым: алар — миңа гел кабатларга туры килә торган фикерләр.
Шуңа күрә мин бу пунктларны номерлап чыгарга булдым, бәлки киләчәктә стартаплар белән Хаффман кодлавының бер төрен куллана алырмын. Мин аларның барысын да моны укырга мәҗбүр итәрмен, һәм һәр детальне чәйнәп тору урынына: дүртенче номер! — дип кенә әйтә алырмын.
1. Иртә чыгар (Release Early).
Мин иң еш кабатлый торган нәрсә — стартап өчен менә бу рецепт: 1 нче версияне мөмкин кадәр тиз чыгар һәм кулланучыларның реакциясенә карап аны яхшырт.
«Иртә чыгар» дигәндә, мин хаталар белән тулы әйбер чыгарырга кирәк димим, ә минималь бер нәрсә чыгарырга кирәк дип саныйм. Кулланучылар хаталарны яратмый, әмма тиздән яңа әйберләр өстәләчәген белсәләр, минималь 1 нче версиягә каршы килмиләр.
1 нче версияне тиз әзерләүнең берничә өстенлеге бар. Беренчесе — бу программа тәэминатын язуның дөрес юлы, стартап булсынмы ул, юкмы. Мин моны 1993 елдан бирле кабатлыйм, һәм шуннан бирле моңа каршы төпле дәлил күргәнем юк. Мин әйберләрне бик акрын чыгарганнары өчен таркалган күп кенә стартапларны күрдем, әмма артык тиз чыгарган өчен һәлак булган берсен дә белмим. [1]
Әгәр сез популяр нәрсә булдырсагыз, сезне гаҗәпләндерәчәк бер нәрсә бар: сез үз кулланучыларыгызны белмәячәксез. Хәзер Reddit сайтына аена ярты миллионга якын уникаль кулланучы керә. Бу кешеләр кемнәр? Алар моны белми. Бернинди веб-стартап та белми. Һәм кулланучыларыгызны белмәгәч, аларга нәрсә ошаячагын чамалау куркыныч. Иң яхшысы — нәрсәдер чыгару һәм аларга үзләренең фикерләрен әйтергә мөмкинлек бирү.
Wufoo моны чын күңелдән кабул итте һәм үзләренең формалар төзүясен (form-builder) төп мәгълүматлар базасы әзер булганчы ук чыгарды. Машинаны әле йөртеп тә булмый иде, әмма 83 000 кеше йөртүче урынына утырып, рульгә тотынып карарга килде. Һәм Wufoo моның аша бик кыйммәтле җавап-фикер (feedback) алды: Linux кулланучылары Flash артык күп дип зарланды, шуңа күрә алар үз программаларын ансыз итеп яңадан яздылар. Әгәр алар барысын да берьюлы чыгарырга көткән булсалар, бу проблеманы ул системага тагын да тирәнрәк сеңгәнче ачыклый алмас иделәр.
Сездә бернинди кулланучы булмаса да, иртә чыгару барыбер мөһим булыр иде, чөнки стартап өчен башлангыч чыгарылыш сынау йөреше (shakedown cruise) ролен үти. Әгәр ниндидер мөһим нәрсә ватылган булса — мәсәлән, идея үзе яраксыз булса яки нигезләүчеләр бер-берсен күрә алмый башласа — беренче версияне чыгару киеренкелеге моны фаш итәчәк. Ә мондый проблемалар бар икән, аларны иртәрәк ачыкларга кирәк.
Ләкин иртә чыгаруның иң мөһим сәбәбе — ул сезне тырышыбрак эшләргә мәҗбүр итә. Чыгарылмаган нәрсә өстендә эшләгәндә, проблемалар кызыксыну уята. Чыгарылган нәрсәдә исә проблемалар курку сала. Продуктны чыгарганнан соң кичектергесезлек хисе күпкә арта. Һәм, минемчә, кешеләрнең моны сузуы нәкъ шуның аркасында. Алар моны эшләгәч, күпкә катырак эшләргә туры киләчәген беләләр. [2]
2. Яңа функцияләр өстәп тор (Keep Pumping Out Features).
Әлбәттә, «иртә чыгар» кагыйдәсенең икенче өлеше бар, аннан башка ул начар киңәш булыр иде. Әгәр сез артык күп нәрсә эшли алмый торган әйбер белән башлыйсыз икән, аны тиз арада яхшыртырга тиешсез.
Мин үземнең «яңа функцияләр өстәп торыгыз» дип кабатлаганымны сизәм. Һәм бу кагыйдә башлангыч этаплар өчен генә түгел. Моны барлык стартаплар да үзләрен стартап дип санарга теләгән вакыт дәвамында эшләргә тиеш.
Әлбәттә, мин кушымтагызны тагын да катлаулырак итәргә тиешсез димим. «Функция» дигәндә, мин хакерлыкның бер берәмлеген — кулланучыларның тормышын яхшыртуның бер квантын күздә тотам.
Спорттагы кебек үк, яхшыртулар яңа яхшыртуларны тудыра. Әгәр көн саен йөгерсәгез, иртәгә дә йөгерәсегез килер, мөгаен. Әгәр берничә атна йөгерми торсагыз, үзегезне урамга чыгару зур көч таләп итәр. Хакерлыкта да шулай: никадәр күбрәк идеяне тормышка ашырасыз, шулкадәр күбрәк яңа идеяләрегез туачак. Сез үз системагызны ким дигәндә бер-ике көнгә бер тапкыр булса да ниндидер кечкенә яктан яхшыртырга тиешсез.
Бу эшкәртүне алып баруның яхшы ысулы гына түгел; бу шулай ук маркетинг формасы да. Кулланучылар гел яхшыра торган сайтны яраталар. Чынлыкта, кулланучылар сайтның яхшыруын көтәләр. Күз алдыгызга китерегез: сез бик яхшы күренгән бер сайтны ачтыгыз, ә ике айдан соң кире килгәч, анда бернәрсә дә үзгәрмәгән. Ул мескен күренә башламас идеме? [3]
Аларның фикерләренә җавап итеп яхшыртулар кертсәгез, алар сезне тагын да ныграк яратачак, чөнки клиентлар компанияләрнең аларга игътибар итмәвенә күнеккән. Әгәр сез сирәк очрый торган искәрмә булсагыз — чыннан да тыңлый торган компания булсагыз — сез фанатик тугрылык казанырсыз. Сезгә реклама кирәк булмаячак, чөнки кулланучыларыгыз моны сезнең өчен үзләре эшләячәк.
Бу да аңлашыла кебек, алайса нигә мин моны гел кабатларга тиеш? Минемчә, проблема кешеләрнең әйберләрнең булган хәленә күнегүендә. Продуктның күзгә ташланып торган җитешсезлекләре беткәч, сез аңа күнегә башлыйсыз, һәм әкренләп андагы теләсә кайсы функцияләр аның асылына әверелә. Мәсәлән, Paul Buchheit күрсәткәнче, Yahoo (яки хәтта Google) компаниясендәге күп кенә кешеләр веб-почтаның никадәр яхшырак була алуын аңламагандыр дип шикләнәм.
Минемчә, чишелеш — үзегез ясаган теләсә нәрсәне ул була алганнан күпкә калыша дип уйлау. Үзегезне, бер акыл күнегүе рәвешендә, яңа яхшыртулар турында уйларга мәҗбүр итегез. Ярар, сезнең продуктыгыз камил, ди. Әмма берәр нәрсәне үзгәртергә туры килсә, нәрсә булыр иде?
Әгәр продуктыгыз тәмамланган кебек тоелса, моның ике аңлатмасы бар: (a) ул чыннан да тәмамланган, яки (b) сездә фантазия җитми. Тәҗрибә күрсәткәнчә, (b) варианты мең тапкыр ихтималрак.
3. Кулланучыларны сөендерегез.
Гел яхшырту — киңрәк кагыйдәнең бер чагылышы: кулланучыларны сөендерегез. Барлык стартапларны берләштерә торган бер сыйфат бар: алар беркемне дә бернәрсә эшләргә мәҗбүр итә алмый. Алар беркемне дә үз программаларын кулланырга мәҗбүр итә алмый, һәм үзләре белән килешүләр төзергә дә күндерә алмый. Стартап үз икмәген үзе эшләп табарга тиеш. Шуңа күрә уңышлылары шәп әйберләр ясый. Алар моны эшләргә тиеш, югыйсә үләчәкләр.
Стартап белән җитәкчелек иткәндә, сез үзегезне көчле җилләр селтәп йөрткән кечкенә чүп бөртеге кебек хис итәсез. Иң көчле җил — кулланучылар. Алар сезне я күтәреп алып, Google белән булган кебек күкләргә чөя ала, яисә күпчелек стартаплар белән булган кебек асфальтка яссы итеп ябыштырып калдыра ала. Кулланучылар — үзгәрүчән җил, әмма башка берсеннән дә көчлерәк. Әгәр алар сезне өскә күтәрсә, бернинди көндәш тә сезне басып тота алмый.
Кечкенә чүп бөртеге буларак, яссы яту урынына үзегезгә шул җил эләктереп алырлык форма бирү — иң акыллы адым.
Миңа җил метафорасы ошый, чөнки ул трафик агымының никадәр шәхси булмавын хәтерләтә. Сайтыгызга керүчеләрнең абсолют күпчелеге очраклы кунаклар булачак. Сез үз сайтыгызны нәкъ менә алар өчен проектларга тиешсез. Чынлап кызыксынган кешеләр үзләренә кирәкле нәрсәне үзләре дә табачак.
Уртача килүче үз бармагын «Артка» (Back) төймәсендә тотып киләчәк. Үз тәҗрибәгез турында уйлагыз: сылтамалар буенча кергән күпчелек җирдә сезне файдасыз бер нәрсә көтә. Вебтан ике атнадан артык файдаланган һәркем сылтама буенча кергәч тә «Артка» төймәсенә басарга өйрәтелгән инде. Шуңа күрә сезнең сайт: «Туктагыз! „Артка“ төймәсенә басмагыз. Бу сайт начар түгел. Мәсәлән, менә моңа карагыз», — дип әйтергә тиеш.
Кешеләрне туктатыр өчен сез ике нәрсә эшләргә тиешсез. Иң мөһиме — сайтыгызның нәрсә турында икәнен мөмкин кадәр кыска һәм аңлаешлы итеп аңлату. Сез нәрсә эшләгәнегезне инде беләсез дип уйлаган сайтларга ничә тапкыр кергәнегез бар? Мәсәлән, компаниянең түбәндәге нәрсәне ясавын хәбәр иткән корпоратив сайт:
бизнес-рискларны киметү, кыйммәт алу вакытын тизләтү һәм гомуми ия булу бәясен түбән тоту өчен кешеләрне, эчтәлекне һәм процессларны берләштерү мөмкинлеге бирүче оешмалар өчен контент белән идарә итү корпоратив чишелешләре.
Тормыш күргән зур компания мондый тонык тасвирлама белән котыла алыр, бәлки, әмма бернинди стартап та булдыра алмый. Стартап үзенең нәрсә эшләгәнен бер яки ике җөмлә белән төгәл аңлата алырга тиеш. [4] Һәм кулланучыларга гына түгел. Бу сезгә барысы өчен дә кирәк: инвесторлар, сатып алучылар, партнерлар, журналистлар, булачак хезмәткәрләр һәм хәтта хәзерге хезмәткәрләр өчен дә. Бер-ике җөмләдә үтемле итеп аңлатып булмый торган эш белән шөгыльләнү өчен компания ачып тормаска да кирәктер, бәлки.
Мин кабатлый торган икенче нәрсә — кулыңда булган бар нәрсәне кешеләргә шунда ук бирү. Әгәр сездә тәэсир калдырырлык нәрсә бар икән, аны баш биткә чыгарырга тырышыгыз, чөнки күпчелек килүчеләр бары тик шул битне генә күрәчәк. Монда бер парадокс та бар: яхшы нәрсәләрне алгы планга никадәр күбрәк чыгарсагыз, кунакларның сайтны тирәнрәк өйрәнү ихтималы шулкадәр зуррак була. [5]
Иң яхшы очракта бу ике киңәш бергә кушыла: сез сайтның нәрсә турында икәнен күрсәтеп аңлатасыз. Әдәби иҗатта стандарт кагыйдә бар: «Сөйләмә, күрсәт». Геройның ачуы чыккан дип әйтмәгез; аның тешләрен кычытканын яки карандашын урталай сындырганын күрсәтегез. Сайтыгызның нәрсә эшләгәнен кулланып карау кебек яхшы аңлата торган бернәрсә дә юк.
Тармакта моның өчен «конверсия» термины бар. Сайтыгызның эше — очраклы кунакларны кулланучыларга әйләндерү, кулланучы дигәнне сез ничек билгеләсәгез дә. Сез моны үз үсеш тизлегегез белән үлчи аласыз. Сайтыгыз я кызыксыну уята, я юк, һәм сез моны белергә тиешсез. Әгәр сездә яхшы үсеш бар икән, хәзер никадәр генә билгесез булсагыз да, ахыр чиктә сез җиңәчәксез. Ә үсеш юк икән, нәрсәнедер төзәтергә кирәк.
4. Дөрес нәрсәләрдән курык.
Мин еш әйтә торган тагын бер нәрсә: «борчылмагыз». Дөресен генә әйткәндә, күбрәк болай була: «моның турында борчылмагыз; аның урынына әнә тегенең турында кайгыртыгыз». Стартапларның шикләнеп торуы урынлы, әмма алар кайвакыт бөтенләй ялгыш нәрсәләрдән куркалар.
Күзгә күренеп торган һәлакәтләрнең күбесе куркыныч күренгән кадәр үк куркыныч түгел. Стартапта һәлакәтләр — гадәти хәл: нигезләүчеләрнең берсе китә, сез эшләгән нәрсәне каплый торган патент табыла, серверларыгыз даими янып тора, чишеп булмаслык техник проблемага юлыгасыз, исемне үзгәртергә туры килә, килешү өзелә — болар барысы да көндәлек күренеш. Сез үзегез юл куймасагыз, алар сезне үтерә алмый.
Күпчелек көндәшләр дә үтерә алмый. Күп кенә стартаплар: «Әгәр Google безнең кебек нәрсәне эшләсә, нишләрбез?» — дип борчыла. Чынлыкта сез борчылырга тиешлеләр — зур компанияләр түгел, хәтта Google да түгел. Google хезмәткәрләре акыллы, әмма алар сездән акыллырак түгел; аларда сездәге кебек мотивация юк, чөнки бу бер продукт уңышсыз булса, Google ябылмаячак; һәм хәтта Google компаниясендә дә аларның тизлеген акрынайта торган бюрократия бик күп.
Стартап буларак, сез базарда урнашкан уенчылардан түгел, ә әле яшәгәнен дә белми торган башка стартаплардан куркырга тиешсез. Алар Google-га караганда күпкә куркынычрак, чөнки алар да, сезнең кебек үк, почмакка кысылган җәнлекләр.
Бары тик булган көндәшләргә генә карау сездә ялган куркынычсызлык хисе тудырырга мөмкин. Сез кешеләрнең хәзер нәрсә эшләгәненә генә түгел, кемдер башка нәрсә эшли алуына каршы ярышырга тиешсез. Моннан чыгарылган бер нәтиҗә: күренеп торган көндәшләрегез юк дип кенә тынычланырга ярамый. Сезнең идея нинди генә булмасын, дөньяда шул ук нәрсә өстендә эшләүче тагын кемдер бар.
Стартап башлауның җиңелрәк булуының кире ягы менә шунда: моның белән күбрәк кеше шөгыльләнә. Әмма мин Катерина Фейкның (Caterina Fake) бу хәл стартап башлау өчен начар вакыт дигән фикере белән килешмим. Стартап башлаган кешеләр күбәя, әмма мөмкин булган кадәр үк күп түгел. Күпчелек колледж тәмамлаучылар һаман да эшкә урнашырга тиеш дип уйлый. Гадәти кеше өч яшеннән бирле аның башына сеңдерелгән нәрсәне веб-битләрне сервер аша тарату күпкә арзанракка калды дип кенә оныта алмый.
Һәм ничек кенә булмасын, көндәшләр төп янау түгел. Көндәшләр изеп киткәнгә караганда, стартаплар үзләрен үзләре күпкә ешрак һәлак итә. Үзеңне бетерүнең юллары күп, әмма төп өчесе — эчке низаглар, инерция һәм кулланучыларга игътибар итмәү. Һәрберсе, аерым алганда да, сезне үтерергә җитә. Әмма иң начарын сайларга туры килсә, мин кулланучыларга игътибар итмәүне сайлар идем. Әгәр үләчәк стартап өчен рецепт теләсәгез, менә ул: һәркем яратачак ниндидер шәп идеяләре булган һәм, нәрсә генә булса да, шуны эшләячәк ике нигезләүче.
Һәркемнең диярлек башлангыч планы яраксыз булып чыга. Әгәр компанияләр үзләренең башлангыч планнарына ябышып ятсалар, Microsoft программалаштыру телләрен, ә Apple басма платаларны сатар иде. Ике очракта да клиентлар аларга бизнесның нинди булырга тиешлеген әйттеләр — һәм алар тыңларлык дәрәҗәдә акыллы булдылар.
Ричард Фейнман әйткәнчә, табигатьнең хыялы кешенең хыялыннан зуррак. Сез дөньяга карап, уйлап кына чыгара алганнан күпкә кызыклырак нәрсәләр табачаксыз. Бу принцип бик көчле. Мәсәлән, иң яхшы абстракт картинаның да Леонардога җитмәвенең сәбәбе шул. Һәм бу стартапларга да кагыла. Прототиплар нурын кулланучылар нурына бәрдереп ачыклап булган нәрсәләр кебек зирәк идеяләрне уйлап кына табу мөмкин түгел.
5. Багышлану — үзен-үзе тормышка ашыручы алдан әйтү ул.
Хәзер миндә стартап нигезләүчесендәге иң мөһим сыйфатның нәрсә булуын әйтерлек тәҗрибә җитәрлек, һәм бу сез уйлаган нәрсә түгел. Стартап нигезләүчесендәге иң мөһим сыйфат — тәвәккәллек (ихтыяр көче). Акыл түгел — тәвәккәллек.
Бу бераз күңелсез. Мин Viaweb бары тик тырыш булганга түгел, ә акыллы булганга уңышка иреште дип ышанырга теләр идем. Стартап дөньясындагы күп кенә кешеләр моңа ышанырга тели. Нигезләүчеләр генә түгел, инвесторлар да. Аларга акыл белән идарә ителә торган дөньяда яшәү идеясе ошый. Һәм аларның моңа чыннан да ышанганын аңлап була, чөнки бу аларның инвестиция карарларына тәэсир итә.
Венчур инвесторлар кат-кат күренекле профессорлар нигезләгән стартапларга акча сала. Бу күп кенә стартаплар булган тикшеренүләрне коммерцияләштерү белән генә шөгыльләнә торган биотехнология өлкәсендә файда бирергә мөмкиндер, әмма программа тәэминаты өлкәсендә профессорларга түгел, студентларга инвестиция салырга кирәк. Microsoft, Yahoo һәм Google барысы да моның өчен укуны ташлаган кешеләр тарафыннан нигезләнгән. Студентларга тәҗрибә җитмәсә, алар моны эшкә тулысынча бирелү белән каплыйлар.
Әлбәттә, баерга теләсәгез, бары тик тәвәккәл булу гына җитми. Акыллы да булырга кирәк, шулай бит? Мин шулай дип уйларга теләр идем, әмма миндә киресенә инандырган тәҗрибә булды: мин берничә ел Нью-Йоркта яшәдем.
Акыл өлкәсендә шактый югалтуларга юл куярга мөмкин, һәм бу сезне үтермәячәк. Ләкин үз эшеңә тугрылык һәм багышлану өлкәсендә хәтта бераз гына югалтсагыз да, бу сезне бик тиз юк итәчәк.
Стартап белән җитәкчелек итү кулларда йөрүгә охшаган: бу мөмкин, әмма гадәттән тыш көч таләп итә. Әгәр гади хезмәткәрдән стартап нигезләүчесе башкарырга тиешле нәрсәләрне эшләргә кушсалар, ул бик нык ярсыр иде. Күз алдыгызга китерегез: сезне берәр зур компаниягә эшкә алдылар, һәм моңа кадәр эшләгәнгә караганда программаларны ун тапкыр тизрәк язудан тыш, сездән техник ярдәмгә килгән шалтыратуларга җавап бирүне, серверлар белән идарә итүне, веб-сайтны проектлауны, салкын кыңгыраулар аша клиентлар эзләүне, компания өчен офис табуны һәм чыгып һәркемгә төшке аш алып керүне таләп итәләр.
Һәм моның барысын да зур компаниянең тыныч, ана карыны кебек имин атмосферасында түгел, ә даими һәлакәтләр фонында башкарырга. Менә бу өлеш чыннан да тәвәккәллек сорый. Стартапта һәрвакыт ниндидер һәлакәт килеп чыга. Шуңа күрә сез ташлап китү өчен сылтау табарга бераз гына булса да омтылсагыз, ул сылтау һәрвакыт кулыгыз астында булачак.
Әмма багышлануыгыз җитмәсә, ул сезне чынлап та ташлап киткәнче үк бик күптән зарарлый башлаган булачак. Стартаплар белән эш итүче һәркем багышлануның никадәр мөһим булуын белә, шуңа күрә икеләнгәнегезне сизсәләр, сезгә артык игътибар итмәячәкләр. Эшегезгә тугрылыгыгыз җитмәсә, ниндидер серле сәбәпләр аркасында яхшы нәрсәләрнең көндәшләрегезгә килүен, ә сезгә килмәвен күрерсез. Багышлану җитмәсә, сезгә үзегезне уңышсыз кебек тоелачак.
Әгәр дә сез ахыргача калырга нык карар кылган булсагыз, кешеләр сезгә игътибар итәчәк, чөнки ахыр чиктә аларга сезнең белән эш итәргә туры килү ихтималы зур. Сез бары тик турист кына түгел, ә җирле кеше, шуңа күрә һәркем сезнең белән исәпләшергә мәҗбүр.
Y Combinator'да без кайвакыт хаталанып: «Бу стартап эшен өч ай карап карыйк, әгәр шәп нәрсә килеп чыкса — калырбыз», — дигән караштагы командаларга акча бирәбез. «Шәп нәрсә» дигәндә, аларны кемдер сатып алуын яки аларга миллионнарча доллар инвестиция кертүен күздә тоталар. Әмма карашыгыз шундый булса, «шәп нәрсә» сезнең белән булу бик шикле, чөнки сатып алучылар да, инвесторлар да сезне сезнең багышлану дәрәҗәгезгә карап бәялиләр.
Әгәр сатып алучы сезнең нәрсә генә булса да калачагыгызны аңласа, ул сезне сатып алырга күбрәк омтылачак, чөнки алар алмаса һәм сез калсагыз, сез үсәчәксез, бәягез күтәреләчәк һәм алар сезне иртәрәк сатып алмаганнарына үкенәчәк. Инвесторлар турында да шуны ук әйтеп була. Инвесторларны, хәтта зур венчур фондларны да, яхшы табыш өмете түгел, ә кулыннан ычкындыру (missing out) куркуы этәрә. [6] Шуңа күрә, сез нәрсә генә булса да уңышка ирешәчәгегезне һәм алар бары тик эшне бераз тизләтер өчен генә кирәк икәнен ачык күрсәтсәгез, акча алу ихтималыгыз күпкә югарырак булачак.
Моны алдап кына ясап булмый. Җан кыйганчы көрәшергә әзер икәнегезгә барысын да инандыруның бердәнбер юлы — чыннан да әзер булу.
Ләкин тәвәккәллекнең дә дөрес төре булырга тиеш. Мин үҗәт (кире) дигән сүзгә караганда тәвәккәл дигән сүзне җентекләп сайладым, чөнки үҗәтлек — стартапта һәлакәтле сыйфат. Сез йөгерүче сакчы (running back) кебек, тәвәккәл, әмма сыгылмалы булырга тиешсез. Уңышлы сакчы башын түбән иеп кенә кешеләр аша бәреп үтәргә тырышмый. Ул импровизация ясый: каршысында кемдер пәйда булса, аны урап уза; аны кемдер тотып алырга теләсә, кулыннан ычкынып борыла; кирәк булса, ул хәтта кыска гына вакытка ялгыш якка да йөгереп алыр. Беркайчан да эшләмәячәк бердәнбер нәрсәсе — урында басып тору. [7]
6. Урын һәрвакыт бар.
Күптән түгел мин бер стартап нигезләүчесе белән аларның программасына социаль компонент өстәү яхшы булырмы-юкмы икәне турында сөйләштем. Ул моны кирәк түгел дип саныйм, чөнки бу өлкә бөтенләй беткән инде, диде. Чынлапмы? Димәк, йөз елдан соң бердәнбер социаль челтәрләр Facebook, MySpace, Flickr һәм Del.icio.us кына булырмы? Ихтимал түгел.
Яңа әйберләр өчен һәрвакыт урын бар. Тарихның һәр чорында, хәтта иң караңгы гасырларда да, кешеләр һәркемне «нигә моны элегрәк беркем дә уйлап тапмаган икән?» дип әйтергә мәҗбүр итә торган нәрсәләр ачканнар. Без моның 2004 елга кадәр, The Facebook нигезләнгәнгә кадәр дә шулай дәвам иткәнен беләбез — дөрес, төгәлрәк әйтсәк, моны элегрәк башка берәү уйлап тапкан иде.
Тирә-яктагы мөмкинлекләрне күрмәвебезнең сәбәбе — без әйберләрнең нинди булуына күнегәбез һәм алар шулай булырга тиеш дип саныйбыз. Мәсәлән, күпчелек кешегә Google-дан яхшырак эзләү системасын ясарга тырышу акылдан язу кебек тоелыр иде. Бу өлкә инде төбенә кадәр суырылган дип уйлыйлар. Чынлапмы? Йөз елдан соң — яки хәтта егерме елдан соң — кешеләр мәгълүматны хәзерге Google кебек нәрсә белән эзләрләр микән? Хәтта Google үзе дә алай уйламый торгандыр.
Аерым алганда, стартаплар санында нинди дә булса чик бар дип уйламыйм. Кайвакыт кешеләрнең: «Хәзер стартап башлаган бу егетләр барысы да өметсезлеккә очраячак. Ахыр чиктә, Google белән Yahoo күпме кечкенә стартап сатып ала ала инде?» — дигәнен ишетергә туры килә. Бу бик акыллы скептицизм кебек яңгырый, әмма аның хата икәнен мин раслый алам. Һәрберсендә берничә мең кеше эшләгән зур, акрын хәрәкәт итүче компанияләрдән торган икътисадта эшкә алына торган кешеләр санына ниндидер чик бар дип беркем дә әйтми. Ни өчен һәрберсендә унар кеше булган кечкенә, җитез компанияләрдә эшләүчеләр санына ниндидер чик булырга тиеш? Миңа калса, бердәнбер чик — шулай тырышып эшләргә теләгән кешеләр санында гына.
Стартаплар санындагы чикләү — Google һәм Yahoo сатып ала алырлык санда түгел (стартаплар чыннан да сатып алырлык булса, бу сан да чиксез булыр иде кебек), ә булдырыла алырлык байлык күләмендә. Һәм, космологик чикләрдән тыш, монда бернинди чик тә күрмим.
Шуңа күрә барлык гамәли максатлар өчен стартаплар санына чик юк. Стартаплар байлык тудыра, димәк, алар кешеләр теләгән әйберләрне ясый, ә кешеләр теләгән әйберләр санына чик бар икән, без аңа якын да түгел әле. Минем һаман да очучы машинам юк хәтта.
7. Өметегезне артык зур тотмагыз.
Бу — Y Combinator булганчы ук күптәннән кабатлап килгән тагын бер кагыйдәм. Бу Viaweb компаниясендә практик рәвештә корпоратив девиз иде.
Стартап нигезләүчеләре табигатьләре буенча оптимист була. Югыйсә алар моны эшләмәсләр иде. Ләкин үз оптимизмыгызга атом реакторының үзәгенә караган кебек карарга кирәк: энергия чыганагы буларак та, шул ук вакытта бик куркыныч нәрсә буларак та. Аның тирәсенә саклагыч экран корырга тиешсез, югыйсә ул сезне көйдереп үтерер.
Реакторның саклагычы бер бөтен түгел; алай булса, реактор файдасыз булыр иде. Торбалар үтсен өчен аның берничә җире тишелгән. Оптимизм саклагычы да тишелергә тиеш. Минемчә, сызыкны сез үзегездән көткән нәрсә белән башкалардан көткән нәрсә арасында уздырырга кирәк. Үзегез эшли ала торган нәрсәләргә карата оптимистик карашта булу яхшы, әмма машиналар һәм башка кешеләр турында иң начарын фаразлагыз.
Бу стартапта аеруча кирәк, чөнки сез эшләгән һәрнәрсәнең чикләрен киңәйтергә омтыласыз. Шуңа күрә вакыйгалар дөньяның башка өлешендәге кебек тигез һәм алдан фаразланырлык бармый. Хәлләр кинәт үзгәрә, һәм гадәттә начар якка.
Оптимизмны саклау килешүләр төзегәндә иң мөһиме. Әгәр стартапыгыз килешү төзи икән, ул булмаячак дип кенә уйлагыз. Сезгә акча салырга теләүләрен әйткән венчур инвесторлар акча салмаячак. Сезне сатып алабыз дигән компания сатып алмаячак. Сезнең системаны бөтен компаниясендә кулланырга теләгән зур клиент кулланмаячак. Һәм барысы да килеп чыкса, сез моңа шатланып гаҗәпләнә аласыз.
Мин стартапларга өметләрен артык зур тотмаска кушам икән, бу эш барып чыкмаганда аларның күңелләре төшмәсен өчен генә түгел. Моның гамәли сәбәбе бар: алар үз компанияләрен аварга торган һәм үзләре белән бергә батырачак нәрсәгә терәмәсеннәр өчен.
Мәсәлән, кемдер сезгә акча салырга теләвен әйтсә, башка инвесторларны эзләүдән туктарга табигый омтылыш туа. Шуңа күрә килешүләр тәкъдим итүчеләр шулкадәр уңай күренә: алар сезнең башкаларны эзләүдән туктавыгызны телиләр. Һәм сез дә туктарга телисез, чөнки килешүләр төзү — газаплы нәрсә. Аеруча акча җыю — гаять зур вакыт югалту. Шуңа күрә үзегезне аңлы рәвештә эзләүне дәвам итәргә мәҗбүр итәргә кирәк.
Хәтта беренче килешүне төзесәгез дә, эзләнүне дәвам итү сезнең файдага булачак, чөнки сез яхшырак шартларга ирешәчәксез. Килешүләр — динамик нәрсә; гадәттән тыш намуслы кеше белән сөйләшмәсәгез, кул кысышкан һәм эш беткән бер генә нокта да юк. Кул кысышканнан соң да чишәсе күп кенә өстәмә сораулар кала, һәм каршы як сезнең зәгыйфьлегегезне сизсә — бу килешүгә мохтаҗ икәнегезне сизсә — алар детальләрдә сезне алдарга бик нык вәсвәсәләнерләр.
Венчур инвесторлар һәм корпоратив үсеш белгечләре — профессиональ сөйләшүчеләр. Алар зәгыйфьлектән файдаланырга өйрәтелгән. [8] Шуңа күрә алар еш кына әйбәт кешеләр булса да, үзләрен тота алмыйлар. Һәм профессионал буларак, алар моны сезгә караганда күбрәк эшли. Шуңа күрә аларга каршы блеф ясарга тырышып та карамагыз. Килешүдә стартапның нинди дә булса өстенлеккә ия булуының бердәнбер юлы — аңа чыннан да мохтаҗ булмау. Әгәр сез килешүгә артык ышанмасагыз, аңа бәйле булу ихтималыгыз да кимер.
Шуңа күрә сезнең башыгызга бер гипнотик фикер саласым килә: кемнеңдер «без сезгә акча салырга телибез» яки «без сезне сатып алырга телибез» дигән сүзләрен ишеткәч, башыгызда шундук түбәндәге сүзтезмә пәйда булырга тиеш: өметеңне артык зур тотма. Компаниягезне бу килешү бөтенләй юк кебек алып баруны дәвам итегез. Моның килешүне уңышлы тәмамлау ихтималы башка бернәрсәдән дә зуррак түгел.
Стартапта уңышка ирешүнең юлы — күп санлы кулланучылар табу максатына игътибар итү, һәм инвесторлар белән сатып алучылар сезнең янәшәгездә йөгереп, йөзегез алдында акча селтәргә тырышканда, шул максатка таба тиз адымнар белән алга бару.
Акча түгел, тизлек
Мин тасвирлаганча караганда, стартап башлау бик киеренке тоела. Ул шулай да. Без финанслаган компанияләрнең нигезләүчеләре белән сөйләшкәндә, алар барысы да бер үк нәрсәне әйтә: авыр буласын белә идем, әмма бу дәрәҗәдә авыр булыр дип күз алдыма да китермәгән идем.
Алайса, нигә моны эшләргә? Бөек яки батырларча берәр нәрсә эшләү өчен күп авыртуга һәм стресска түзү кыйммәт булыр иде, әмма бары тик акча эшләү өчен генәме? Акча эшләү чыннан да шулкадәр мөһимме?
Юк, алай ук түгел. Кешеләр бизнесны артык җитди кабул иткәндә, бу миңа көлке булып тоела. Мин акча эшләүгә тизрәк тәмамлап, юлдан алып ташларга кирәк булган күңелсез бер йөкләмә дип карыйм. Стартап башлауда үзлегеннән бернинди дә бөек яки батырларча нәрсә юк.
Алайса, нигә мин стартаплар турында уйлауга шулкадәр күп вакыт сарыф итәм? Ни өчен икәнен әйтим. Икътисадый яктан, стартапка баю юлы дип түгел, ә тизрәк эшләү юлы дип карау яхшырак. Сезгә яшәү өчен акча табарга кирәк, һәм стартап — моны бөтен гомерегез буе сузмыйча, тиз генә хәл итү ысулы. [9]
Без күпчелек вакытта моны гадәти нәрсә дип кабул итәбез, әмма кеше гомере — шактый могҗизалы нәрсә. Ул шулай ук ачыктан-ачык кыска. Сезгә бу искиткеч нәрсә бирелә, һәм шундук, юкка чыга да бетә. Кешеләрнең моны аңлату өчен нигә илаһлар уйлап чыгаруын аңлап була. Әмма илаһларга ышанмаган кешеләр өчен дә тормыш хөрмәт таләп итә. Күбебезнең тормышында көннәр томан эчендә кебек үтеп киткән вакытлар була, һәм бу килеп чыкканда, һәркем диярлек ниндидер бик кыйммәтле нәрсәне заяга уздыру хисен кичерә. Бен Франклин әйткәнчә, әгәр сез тормышны яратасыз икән, вакытыгызны бушка сарыф итмәгез, чөнки тормыш вакыттан гыйбарәт.
Шуңа күрә, юк, акча эшләүдә бернинди аерым бөеклек юк. Стартапларны шулкадәр кыенлыкка лаек иткән нәрсә бу түгел. Стартапларда мөһим булганы — тизлек. Яшәү өчен акча табуның күңелсез, әмма кирәкле бурычын мөмкин кадәр кыска вакытка кысып, сез тормышка карата хөрмәт күрсәтәсез, һәм менә монда ниндидер бөеклек бар.
Искәрмәләр
[1] Стартаплар хаталар (bug) белән тулы берәр нәрсә чыгарып, аларны җитәрлек тиз төзәтмәү сәбәпле һәлак булырга мөмкин, әмма бик иртә тотрыклы, әмма минималь нәрсә чыгарып, аннары аны тиз арада яхшырту аркасында һәлак булган бер стартапны да белмим.
[2] Arc-ны нигә чыгармаганымны беләм. Чыгаруга ук кешеләр миннән яңа функцияләр сорап тәмам туйдырачак.
[3] Веб-сайт бу җәһәттән китаптан, кинодан яки өстәл кушымтасыннан аерылып тора. Кулланучылар сайтны бердәнбер мизгел кадры итеп түгел, ә күп кадрлы анимация буларак бәяли. Икесеннән чыгып караганда, кулланучылар өчен хәзер кайда булуыгызга караганда яхшыру тизлеге мөһимрәк дип әйтер идем.
[4] Әмма моны кулланучыларга һәрвакыт сөйләргә ярамый. Мәсәлән, MySpace — асылда сәүдә үзәкләрендә йөрүчеләр (mallrats) өчен сәүдә үзәген алыштыручы урын. Әмма баштарак аларга сайтны музыкаль төркемнәр турында дип күрсәтү акыллырак булды.
[5] Шулай ук, кулланучыларны сезнең сайтны сынап карау өчен теркәлергә мәҗбүр итмәгез. Бәлки, сездәге нәрсә шулкадәр кыйммәтледер ки, килүчеләр аңа ирешү өчен бик теләп теркәлергә тиештер. Ләкин алар киресенә көтәргә өйрәнгән. Алар пәрәвездә сынап караган нәрсәләрнең күбесе начар булган — һәм, мөгаен, бигрәк тә теркәлергә мәҗбүр иткәннәре.
[6] Венчур инвесторларының (VC) үзләрен болай тотуы өчен рациональ сәбәпләре бар. Алар үз акчаларын (әгәр эшләсәләр) медиана инвестицияләреннән эшләмиләр. Гадәти фондта компанияләрнең яртысы уңышсызлыкка очрый, калганнарының күбесе уртача гына табыш китерә, һәм бер-икесе шаккатыргыч уңышка ирешеп «фондны коткара». Шуңа күрә, әгәр алар иң өметле мөмкинлекләрнең берничәсен генә кулдан ычкындырса да, бу бөтен фондны һәлакәткә китерергә мөмкин.
[7] Америка футболындагы раннинбэк карашы гади футболга туры килми. Һөҗүмченең берничә сакчыны алдап узуы искиткеч күренсә дә, гел шундый нәрсәләрне эшләргә тырышкан уенчы, озак вакыт эчендә пас бирүчегә караганда начаррак нәтиҗәгә ирешәчәк.
[8] Y Combinator-ның бәяләүләр буенча беркайчан да сәүдәләшмәвенең сәбәбе — без профессиональ сөйләшүчеләр түгел, һәм аларга әйләнергә теләмибез.
[9] Үзең яраткан эшне башкаруның ике юлы бар: (a) башта акча эшләү, аннары яраткан эшең белән шөгыльләнү, яки (b) яраткан әйберләрең өстендә эшләгән өчен акча түләнә торган эшкә керү. Гамәлдә икесенең дә беренче этаплары күбесенчә файдасыз кара эшләрне үз эченә ала, ә (b) очрагында икенче этап азрак тотрыклы.
Моның караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтманга, Тревор Блэквеллга, Бо Хартсхорнга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәт.