Минең нәмә-ҡарам саманан тыш күп. Америкала күпселек кешеләрҙә шулай. Ысынында иһә, кешеләр ни тиклем ярлыраҡ булһа, уларҙың әйберҙәре лә шул тиклем күберәк кеүек. Ихатаһы иҫке машиналар менән тулған кешеләрҙе хатта ярлы тип әйтеүе лә ҡыйын.
Элек гел генә улай булмаған. Нәмә-ҡара һирәк осрай һәм ҡиммәтле ине. Әгәр эҙләһәгеҙ, бының дәлилдәрен әле лә күрергә мөмкин. Мәҫәлән, минең Кембридждағы 1876 йылда төҙөлгән йортомда йоҡо бүлмәләрендә кейем шкафтары юҡ. Ул замандарҙа кешеләрҙең бар әйбере бер комодҡа һыя торған булған. Хатта бер нисә тиҫтә йыл элек кенә лә әйберҙәр күпкә аҙыраҡ ине. Мин 1970-се йылдарҙағы фотоларға ҡараһам, өйҙәрҙең ни тиклем буш күренеүенә аптырайым. Бала саҡта миндә уйынсыҡ машиналарҙың ҙур ғына «паркы» бар тип уйлай инем, әммә хәҙерге ейәндәремдең уйынсыҡтары янында улар бер ни түгел. Минең бөтә Matchbox һәм Corgi машиналарым бергә карауатымдың өстән бер өлөшөн генә биләй ине. Ейәндәремдең бүлмәһендә иһә карауат — берҙән-бер буш урын.
Нәмә-ҡара күпкә арзанайҙы, әммә уға ҡарашыбыҙ шул көйө үҙгәрмәйенсә ҡалды. Беҙ әйберҙәрҙе саманан тыш юғары баһалайбыҙ.
Аҡсаһыҙ сағымда был минең өсөн ҙур проблема булды. Үҙемде ярлы итеп тоя инем, ә әйберҙәр ҡиммәтле булып күренде, шуға ла мин уларҙы үҙенән-үҙе йыя барҙым. Дуҫтарым күскәндә берәй нәмә ҡалдырыр ине, йә сүп-сар сығара торған төндә урам буйлап китеп барғанда берәй нәмәгә күҙем төшөр ине («бик яҡшы хәлдә» тип баһалаған һәр нәмәнән һаҡ булығыҙ), йә гараж һатыуҙарында өр-яңы тиерлек әйберҙе магазин хаҡының ундан бер өлөшөнә табыр инем. Һәм бына — тағы бер әйбер.
Ысынында иһә, был бушлай йәки бушлай тиерлек әйберҙәр отошло табыш түгел ине, сөнки улар үҙ хаҡынан да арзаныраҡ торҙо. Мин йыйған әйберҙәрҙең күбеһе бер ни тормай торған булып сыҡты, сөнки улар миңә кәрәкмәй ине.
Мин бер нәмәне аңламағанмын: яңы алынған әйберҙең ҡиммәте уның сауҙа хаҡы менән үҙең түләгән аҡса араһындағы айырма түгел. Ул — ошо әйберҙән үҙең алған файҙа. Нәмә-ҡара — үтә лә үтмәҫ, ҡулаҡсаға тиҙ генә әйләндереп булмай торған мөлкәт. Әгәр шул тиклем арзанға төшкән «ҡиммәтле» нәмәне һатыу планығыҙ булмаһа, уның күпме тороуының ниндәй айырмаһы бар? Унан файҙа алыуҙың берҙән-бер юлы — уны ҡулланыу. Әгәр һеҙгә ул әле үк кәрәкмәһә, моғайын, бер ҡасан да кәрәкмәйәсәктер.
Әйбер һатыусы компаниялар беҙҙе әйберҙәр барыбер ҡиммәтле тип уйларға өйрәтеү өсөн ҙур суммалар тотондо. Әммә әйберҙәргә ҡиммәтһеҙ нәмә тип ҡарау дөрөҫлөккә яҡыныраҡ булыр ине.
Ысынында, хатта ҡиммәтһеҙҙән дә яманыраҡ, сөнки билдәле бер кимәлдә әйбер йыйғас, һеҙ уларға хужа булыу урынына, улар һеҙгә хужа була башлай. Мин бер парҙы беләм: улар үҙҙәре теләгән ҡаласыҡҡа хаҡлы ялға күсә алманылар, сөнки унда бөтә әйберҙәре һыя алырлыҡ йорт алырға көстәре етмәне. Уларҙың өйө үҙҙәренеке түгел, ә әйберҙәренеке булып сыҡты.
Әгәр һеҙ үтә төҙөк тәртип яратҡан кеше булмаһағыҙ, әйбергә тулған йорт күңелде ныҡ төшөрөргә мөмкин. Тәртипһеҙ, әйбер баҫҡан бүлмә кешенең күңел күтәренкелеген һурып ала. Бер сәбәбе, әлбиттә, шунда: әйбер баҫҡан бүлмәлә кешеләргә урын аҙыраҡ. Ләкин мәсьәлә бында ғына түгел. Минеңсә, кешеләр тирә-яғында нимә барлығы тураһында мейелә эске модел төҙөү өсөн мөхитте өҙлөкһөҙ күҙәтеп тора. Ә күренеш ни тиклем ҡатмарлыраҡ булһа, аңлы уйҙар өсөн энергия шул тиклем аҙыраҡ ҡала. Баш-аяҡ килгән бүлмә кешене һүҙҙең тура мәғәнәһендә йонсота.
(Бәлки, был балаларҙың ни өсөн буталсыҡтан өлкәндәр кеүек йонсомауын аңлаталыр. Балалар ундай уҡ иғтибарлы түгел. Улар үҙ тирә-яғының ябайыраҡ моделен төҙөй, һәм был аҙыраҡ энергия талап итә.)
Мин әйберҙәрҙең бер ни тормауын тәү башлап Италияла бер йыл йәшәгәндә аңланым. Үҙем менән бар алғаным бер ҙур рюкзак тулы нәмә ине. Ҡалған әйберҙәремде АҠШ-та фатир хужаһының сарҙағында ҡалдырҙым. Һәм беләһегеҙме? Мин тик ҡайһы бер китаптарҙы ғына юҡһындым. Йыл аҙағына ул сарҙаҡта тағы нимә һаҡлағанымды хәтерләмәй ҙә инем инде.
Шулай ҙа кире ҡайтҡас, мин уларҙың бер ҡумтаһын да ташламаным. Бик яҡшы эшләп торған дисклы телефонды ташларғамы? Ҡасан да булһа кәрәге сығыр әле.
Иҫкә алыуы иң ауыр булған нәмә — был кәрәкһеҙ нәмә-ҡараны йыйып ултырыуым ғына түгел, ә йыш ҡына үҙемә ныҡ кәрәк булған аҡсаны бөтөнләй кәрәкмәгән әйберҙәргә тотоноуым булды.
Ниңә мин шулай эшләнем икән? Сөнки эше һеҙгә әйбер һатыу булған кешеләр был эште иҫ киткес яҡшы белә. Уртаса 25 йәшлек кеше, һеҙҙе әйбергә аҡса тотонорға мәжбүр итеү серҙәрен йылдар буйы өйрәнгән компанияларға ҡаршы бер ни эшләй алмай. Улар әйбер һатып алыу процесын шул тиклем яғымлы итә, хатта «шопинг» ял итеү төрөнә әйләнә.
Был кешеләрҙән үҙеңде нисек һаҡларға? Был еңел түгелдер. Мин үҙем байтаҡ шиксел кешемен, шулай ҙа уларҙың хәйләләре миңә утыҙ йәшем үткәнгә тиклем яҡшы эшләне. Ләкин ярҙам итә алған бер ысул бар: берәй нәмә һатып алыр алдынан үҙегеҙҙән: «Был минең тормошомдо һиҙелерлек яҡшыртырмы?» тип һорағыҙ.
Бер танышым, берәй нәмә һатып алыр алдынан үҙенән: «Мин быны гел кейеп йөрөрмөнмө?» тип һорап, өҫ кейеме һатып алыу ғәҙәтенән ҡотолдо. Әгәр ул һатып алырға уйлаған әйберенең гел кейә торған һирәк кейемдәренең береһе булып китәсәгенә ышана алмаһа, уны һатып алмай торған булды. Минеңсә, был теләһә ниндәй һатып алыуҙар өсөн дә яраҡлы. Берәй нәмә һатып алыр алдынан үҙегеҙҙән һорағыҙ: был минең даими ҡуллана торған әйберем булырмы? Йәки был бары тик яҡшы күренгән бер нәмәме? Йәки, унан да яманыраҡ, ябай бер «отошло» табышмы?
Был яҡтан иң насар әйбер — саманан тыш яҡшы булғанға күрә һеҙ бик аҙ ҡуллана торған нәмә булырға мөмкин. Төртһәң ватылырҙай нәҙек нәмәләр кеүек һеҙгә бер нәмә лә хужа була алмай. Мәҫәлән, күп ғаиләләрҙә булған «байрам фарфоры»: уның төп үҙенсәлеге файҙаланыуға рәхәт булыуында түгел, ә уны һындырмаҫ өсөн айырыуса һаҡ булырға кәрәклегендә.
Әйбер йыйыуға ҡаршы тороуҙың тағы бер юлы — уға хужа булыуҙың дөйөм сығымдары тураһында уйлау. Һатып алыу хаҡы — башы ғына. Һеҙгә был нәмә тураһында йылдар буйы — бәлки, ғүмерегеҙ аҙағынаса — уйларға тура киләсәк. Һеҙ эйә булған һәр нәмә һеҙҙән көс-ҡеүәтте ала. Ҡайһы берәүҙәре алғанға ҡарағанда күберәк бирә. Бары тик ундай нәмәләргә генә эйә булыуға лайыҡ.
Хәҙер мин нәмә-ҡара йыйыуҙы туҡтаттым. Китаптарҙан башҡа — әммә китаптар бөтөнләй айырым мәсьәлә. Китаптар айырым предметтарға ҡарағанда шыйыҡлыҡҡа оҡшаған. Бер нисә мең китапҡа эйә булыу бер ниндәй ҙә ҡыйынлыҡ тыуҙырмай, ә әгәр бер нисә мең осраҡлы әйбергә эйә булһағыҙ, урындағы «йондоҙға» әйләнер инегеҙ. Әммә китаптарҙан башҡа, хәҙер мин әйберҙәрҙән аңлы рәүештә ҡасам. Әгәр үҙемде берәй нәмә менән һыйлар өсөн аҡса тотонғом килһә, мин һәр саҡ тауарға ҡарағанда хеҙмәтте өҫтөн күрәм.
Мин быны матди донъянан бер ниндәйҙер дзэн һымаҡ айырылыуға ирешкәнгә күрә тип раҫламайым. Мин күпкә ябайыраҡ нәмә тураһында һөйләйем. Тарихи үҙгәреш булды, һәм мин быны хәҙер аңланым. Элек нәмә-ҡара ҡиммәтле ине, ә хәҙер — юҡ.
Индустриаль илдәрҙә егерменсе быуат уртаһында аҙыҡ-түлек менән дә шул уҡ хәл булды. Аҙыҡ арзанайған һайын (йәки беҙ байыған һайын; быны айырып булмай), саманан тыш күп ашау саманан тыш аҙ ашауға ҡарағанда ҙурыраҡ ҡурҡынысҡа әйләнде. Хәҙер беҙ нәмә-ҡара менән дә шул сиккә еттек. Күпселек кешеләр өсөн, бай булһынмы, ярлымы, әйберҙәр ауыр йөккә әйләнде.
Яҡшы яғы шунда: әгәр һеҙ үҙегеҙ ҙә белмәйенсә ауыр йөк күтәреп йөрөйһөгөҙ икән, тормошоғоҙ уйлағанығыҙҙан да яҡшыраҡ булыуы мөмкин. Йылдар буйы аяҡтарығыҙға икешәр килограмлыҡ ҡаҙаҡлап бәйләнгән герҙәр менән йөрөп, һуңынан көтмәгәндә уларҙы сисеп ташлағанды күҙ алдына килтерегеҙ.