Менде бұйым тым көп. Америкадағы көптеген адамдарда солай. Шын мәнінде, адамдар неғұрлым кедей болған сайын, оларда соғұрлым көп бұйым бар сияқты көрінеді. Ауласын ескі көліктерге толтырып тастай алмайтындай кедей адам кемде-кем.
Бұрын бұлай болмаған. Бұйымдар сирек әрі құнды болатын. Егер іздесеңіз, оның дәлелін әлі күнге дейін көре аласыз. Мысалы, Кембриддждегі 1876 жылы салынған менің үйімнің жатын бөлмелерінде шкафтар жоқ. Ол кездері адамдардың бар заты бір комодқа сыйып кететін. Тіпті осыдан бірнеше онжылдық бұрын ғана заттар әлдеқайда аз еді. 1970 жылдардағы фотосуреттерге қарасам, үйлердің қаншалықты бос екеніне таңғаламын. Бала кезімде менде ойыншық көліктердің үлкен бір паркі бар деп ойлайтынмын, бірақ олар менің жиендерімнің ойыншықтарының жанында түкке тұрғысыз болып қалар еді. Менің бүкіл Matchbox пен Corgi машиналарым төсегімнің шамамен үштен бір бөлігін алатын. Ал жиендерімнің бөлмесіндегі жалғыз бос орын — төсектің үсті ғана.
Бұйымдар әлдеқайда арзандады, бірақ біздің оларға деген көзқарасымыз соған сай өзгерген жоқ. Біз заттардың құнын тым асыра бағалаймыз.
Ақшам болмаған кезде бұл мен үшін үлкен мәселе болды. Мен өзімді кедей сезіндім, ал бұйымдар құнды болып көрінді, сондықтан мен оларды бейсаналы түрде жинай бердім. Достарым көшкенде бірдеңе тастап кететін, не болмаса қоқыс шығаратын күні көшеде келе жатып бір нәрсені көріп қалатынмын (өзіңіз "әлі де жап-жақсы" деп сипаттайтын кез келген нәрседен сақ болыңыз), не болмаса гараж сатылымынан бөлшек сауда бағасының оннан бір бөлігіне дерлік жаңа зат тауып алатынмын. Сөйтіп, тағы да жаңа бұйым қосылатын.
Шын мәнінде бұл тегін немесе дерлік тегін заттар тиімді олжа емес еді, өйткені олар өз құнынан да арзан тұратын. Мен жинаған бұйымдардың көбі түкке тұрғысыз болды, өйткені олар маған қажет емес еді.
Менің түсінбегенім: қандай да бір жаңа заттың құны оның бөлшек саудадағы бағасы мен мен төлеген соманың арасындағы айырмашылық емес еді. Оның құны — мен одан алатын пайда болатын. Заттар — өтімділігі өте төмен актив. Егер сіз соншалықты арзанға алған құнды дүниені сатуды жоспарламасаңыз, оның қанша "тұратынының" қандай айырмашылығы бар? Одан қандай да бір пайда алудың жалғыз жолы — оны пайдалану. Ал егер сіз оны дәл қазір пайдаланбасаңыз, сірә, оны ешқашан пайдаланбайсыз.
Бұйым сататын компаниялар заттарды әлі де құнды деп ойлауымыз үшін орасан зор қаржы жұмсады. Бірақ заттарды түкке тұрғысыз деп қарастыру шындыққа әлдеқайда жақын болар еді.
Шындығында, олар түкке тұрғысыздан да жаман, өйткені заттарды белгілі бір мөлшерге дейін жинап алғаннан кейін, сіз оларға емес, олар сізге иелік ете бастайды. Мен өздері қалаған қалаға зейнетке шығып көше алмаған бір ерлі-зайыптыны білемін, өйткені олар бүкіл заттары сыятын үлкен үйді ол жақтан сатып алуға шамалары жетпеді. Олардың үйі өздерінікі емес; ол — олардың заттарынікі.
Егер сіз өте ұқыпты болмасаңыз, затқа толы үй көңілді қатты құлазытуы мүмкін. Заттарға лық толған бөлме адамның рухын басады. Оның бір себебі, әрине, заттарға толы бөлмеде адамдарға орынның аздығы. Бірақ бұдан да тереңірек нәрсе бар. Меніңше, адамдар айналасында не бар екенін санасында бейнелеу үшін үнемі қоршаған ортасын барлап отырады. Ал көріністі талдау қаншалықты қиын болса, саналы ойларға соншалықты аз энергия қалады. Заттарға толы бөлме адамды сөзбе-сөз қажытады.
(Бұл заттардың шашылып жатуы ересектерге қарағанда балаларды неге онша мазаламайтынын түсіндіруі мүмкін. Балалар айналаны соншалықты байқамайды. Олар қоршаған ортаның қарапайым ғана моделін құрады, бұл олардың азырақ энергиясын жұмсайды.)
Мен бұйымдардың түкке тұрғысыз екенін алғаш рет Италияда бір жыл тұрғанда түсіндім. Мен өзіммен бірге тек бір үлкен рюкзак қана зат алдым. Қалған барлық бұйымдарымды АҚШ-тағы үй иесінің шатырында қалдырдым. Сонда не болды дейсіз ғой? Мен тек кейбір кітаптарды ғана сағындым. Жылдың соңына қарай мен сол шатырда тағы не сақтағанымды тіпті есіме түсіре алмадым.
Десе де қайтып келгенде, мен олардың бір қорабын да лақтырмадым. Әлі де жап-жақсы диск тәрізді телефонды тастап жіберу керек пе? Бір күні қажет болып қалар.
Еске алудың шынымен ауыр тиетіні — осыншама пайдасыз заттарды жинағаным ғана емес, сонымен бірге өзіме аса қажет болған ақшаны қажет емес заттарға жиі жұмсағаным.
Мен неге олай жасадым? Өйткені сізге бұйым сатумен айналысатын адамдар бұл істі өте, өте жақсы меңгерген. Қарапайым 25 жастағы жас жігіт ақшаңызды бұйымдарға қалай жұмсату керектігін табуға жылдарын сарп еткен компанияларға төтеп бере алмайды. Олар зат сатып алу процесін соншалықты жағымды етеді, нәтижесінде "шопинг" демалыс түріне айналады.
Мұндай адамдардан өзіңізді қалай қорғайсыз? Бұл оңай болмасы анық. Мен айтарлықтай күмәншіл адаммын, соның өзінде олардың айла-тәсілдері отыздан асқанша маған әсер етіп келді. Бірақ нәтиже беруі мүмкін бір нәрсе — бірдеңе сатып алмас бұрын өзіңізден: "Бұл менің өмірімді айтарлықтай жақсарта ма?" деп сұрау.
Бір танысым кез келген киімді сатып алмас бұрын өзінен: "Мен мұны үнемі киемін бе?" деп сұрау арқылы киім сатып алу әдетінен арылды. Егер ол сатып алғысы келген заттың өзі үнемі киетін санаулы киімдердің біріне айналатынына көзі жетпесе, оны сатып алмайтын. Меніңше, бұл кез келген сатып алуда көмектеседі. Кез келген нәрсені сатып алмас бұрын өзіңізден сұраңыз: мен мұны үнемі пайдаланамын ба? Әлде бұл жай ғана әдемі бірдеңе ме? Немесе одан да сорақысы, жай ғана арзан тиген олжа ма?
Бұл тұрғыдағы ең жаман заттар — тым жақсы болғандықтан көп пайдаланылмайтын заттар болуы мүмкін. Нәзік бұйымдар сияқты сізге ешнәрсе иелік ете алмайды. Мысалы, көптеген отбасыларда болатын "жақсы фарфор", оның басты ерекшелігі пайдаланудың қызығында емес, оны сындырып алмау үшін аса сақ болу керектігінде.
Бұйым жинауға төтеп берудің тағы бір жолы — оған иелік етудің жалпы құнын ойлау. Сатып алу бағасы — бұл бастамасы ғана. Сізге бұл зат туралы жылдар бойы — мүмкін өміріңіздің соңына дейін ойлануға тура келеді. Өзіңізге тиесілі әрбір зат сізден энергия алады. Кейбіреулері алғанынан көбірек береді. Тек сондай заттарды ғана ұстауға тұрарлық.
Мен енді зат жинауды тоқтаттым. Кітаптарды қоспағанда — бірақ кітаптар бөлек. Кітаптар жеке заттарға қарағанда сұйықтыққа көбірек ұқсайды. Бірнеше мың кітапқа ие болу аса бір қолайсыздық тудырмайды, ал егер сіз бірнеше мың кездейсоқ затқа ие болсаңыз, жергілікті жұлдызға айналар едіңіз. Бірақ кітаптарды қоспағанда, мен қазір бұйымдардан саналы түрде бас тартамын. Егер мен өзімді қандай да бір қуанышпен еркелеткім келсе, заттардың орнына әрдайым қызметтерді таңдаймын.
Мен мұны материалдық заттардан дзенге тән бейтараптыққа қол жеткізгендіктен деп айтып тұрған жоқпын. Мен қарапайым нәрсе туралы айтып отырмын. Тарихи өзгеріс орын алды, мен оны енді түсіндім. Бұрын бұйымдар құнды болатын, ал қазір олай емес.
Индустриясы дамыған елдерде жиырмасыншы ғасырдың ортасында азық-түлікпен де дәл осы жағдай болды. Тамақ арзандаған сайын (немесе біз байыған сайын; олар бір-бірінен ажырағысыз), тым көп тамақтану тым аз тамақтануға қарағанда үлкен қауіпке айнала бастады. Біз енді бұйымдармен де сол деңгейге жеттік. Бай болсын, кедей болсын, көптеген адамдар үшін бұйымдар ауыртпалыққа айналды.
Жақсы жаңалығы сол, егер сіз өзіңіз білмей ауыртпалық көтеріп жүрсеңіз, өміріңіз сіз ойлағаннан да жақсырақ болуы мүмкін. Жылдар бойы тобығыңызға бес фунттық ауырлық тағып жүріп, оны кенеттен шешіп тастағаныңызды елестетіп көріңізші.