Минем әйберләрем артык күп. Америкада күпчелек кешедә шулай. Хәтта, кешеләр никадәр ярлырак булса, аларның әйберләре шулкадәр күбрәк кебек тоела. Ишегалдын иске машиналар белән тутырырга хәленнән килмәслек дәрәҗәдә ярлы кеше бик сирәктер.
Элек һәрвакыт алай булмаган. Әйберләр сирәк һәм кыйммәтле саналган. Әгәр игътибар итсәгез, моның дәлилләрен әле дә күрергә мөмкин. Мәсәлән, Кембридждагы 1876 елда салынган минем йорттагы йокы бүлмәләрендә кием шкафлары юк. Ул чорда кешеләрнең әйберләре бер комодка сыйган. Хәтта берничә ун ел элек кенә дә әйбер күпкә азрак иде. 1970 нче еллардагы фотосурәтләргә караганда, йортларның никадәр буш булуына гаҗәпләнәм. Балачакта минем зур уенчык машиналар паркым бар дип уйлый идем, әмма алар минем туганнан туган балаларымның уенчыклары янында берни түгел. Минем бөтен Matchbox һәм Corgi машиналарым урынымның өчтән бер өлешен генә алып тора иде. Туганнарымның бүлмәләрендә исә урын — буш булган бердәнбер җир.
Әйберләр күпкә арзанрак булды, әмма безнең аларга карашыбыз шул ук дәрәҗәдә үзгәрмәде. Без әйберләрне артык югары бәялибез.
Бер тиен акчам да булмаган чорда бу минем өчен зур проблема иде. Мин үземне ярлы хис иттем, ә әйберләр кыйммәтле булып күренде, шуңа күрә инстинкт дәрәҗәсендә аларны җыя башладым. Дусларым күченгәндә берәр нәрсә калдырып китә иде, яисә чүп чыгара торган кичтә урамнан барганда берәр нәрсәне күреп ала идем («бик әйбәт әле» дип атаган һәрнәрсәдән сак булыгыз), яисә гараж сатуында (garage sale) кибет бәясенең уннан бер өлешенә диярлек яңа әйбер таба идем. Һәм, менә сиңа мә, тагын бер әйбер.
Чынлыкта бу бушлай яки бушлай диярлек әйберләр файдалы табыш түгел иде, чөнки алар үз бәясеннән дә арзанрак торды. Мин җыйган әйберләрнең күбесе бернинди кыйммәткә ия түгел иде, чөнки алар миңа кирәкми иде.
Мин аңламаган нәрсә шул иде: яңа сатып алуның кыйммәте аның ваклап сату бәясе белән түләнгән акча арасындагы аермада түгел. Ул минем аннан алган файдамда иде. Әйберләр — гаять түбән сыеклыктагы (ликвидсыз) актив. Әгәр сез шулкадәр арзанга алган кыйммәтле әйберне сату планын кормаган булсагыз, аның күпме «торуының» нинди аермасы бар? Аннан нинди дә булса кыйммәт алуның бердәнбер юлы — аны куллану. Әгәр дә сез аны шунда ук кулланмыйсыз икән, мөгаен, беркайчан да кулланмаячаксыз.
Әйбер сатучы компанияләр безгә аларны һаман да кыйммәтле дип уйларга өйрәтү өчен гаять зур акчалар тотты. Әмма әйберләргә бернинди кыйммәте булмаган нәрсә кебек карау хакыйкатькә якынрак булыр иде.
Чынлыкта, кыйммәтсез булудан да яманрак, чөнки билгеле бер күләмдә әйбер җыйгач, сез аңа түгел, ул сезгә хуҗа була башлый. Мин бер парны беләм, алар үзләре теләгән шәһәргә күченеп яши алмады, чөнки бөтен әйберләре сыярлык зур йорт алырга акчалары җитмәде. Аларның өе үзләренеке түгел; ул — аларның әйберләренеке.
Һәм, сез бик тәртипле булмасагыз, әйбер белән тулы өй нык төшенкелеккә китерергә мөмкин. Тәртипсез бүлмә кешенең кәефен төшерә. Бер сәбәбе ачык: әйбер тулы бүлмәдә кешеләр өчен урын азрак кала. Әмма монда башка нәрсә дә бар. Минемчә, кешеләр үз тирәсендә нәрсә барын аңлау өчен баш миендә модель төзеп, тирә-юньне гел күзәтәләр. Һәм күренешне аңлау никадәр кыенрак булса, аңлы фикерләр өчен энергия шулкадәр азрак кала. Барысы буталган бүлмә кешене сүзнең туры мәгънәсендә хәлдән тайдыра.
(Бу тәртипсезлекнең ни өчен олыларны борчыган кебек балаларны борчымавын аңлата ала. Балалар азрак сизгер. Алар әйләнә-тирә мохитнең гадирәк моделен төзиләр, һәм бу азрак энергия таләп итә.)
Мин беренче тапкыр әйберләрнең файдасызлыгын Италиядә бер ел яшәгәндә аңладым. Үзем белән бары тик зур рюкзак белән генә әйбер алдым. Калган бөтен әйберләремне АКШтагы фатир хуҗамның чарлагында калдырдым. Һәм беләсезме нәрсә? Мин бары тик кайбер китапларны гына юксындым. Ел азагына шул чарлакта тагын нәрсә сакланганын хәтта хәтерләми дә идем инде.
Шулай да кире кайткач, мин хәтта бер тартма әйберне дә ташламадым. Бик әйбәт дисклы телефонны ташларга ди? Кайчан да булса кирәге чыгып куяр тагын.
Искә төшерү чыннан да авыр булган нәрсә — мин бу кирәксез әйберләрне җыю гына түгел, ә бик кирәк булган акчамны үземә бөтенләй кирәкмәгән нәрсәләргә еш тотканмын.
Ни өчен шулай эшләдем икән? Чөнки сезгә әйбер сату эше белән шөгыльләнүче кешеләр моны бик-бик яхшы башкара. Уртача 25 яшьлек егет сезне акча тотарга мәҗбүр итү юлларын еллар буе өйрәнгән компанияләргә каршы тора алмый. Алар әйбер сатып алу процессын шулкадәр рәхәт итәләр ки, «шоппинг» ял итү төренә әйләнә.
Бу кешеләрдән үзеңне ничек якларга? Бу җиңел түгелдер. Мин шактый шикләнүчән кеше, әмма аларның хәйләләре миңа утыз яшьләремә кадәр яхшы тәэсир итте. Ләкин бер ысул файдалы булырга мөмкин: берәр нәрсә сатып алыр алдыннан үзегезгә: «Бу нәрсә минем тормышымны сизелерлек яхшыртырмы?» — дигән сорау бирегез.
Бер танышым кием сатып алу гадәтеннән шулай котылды: ул берәр нәрсә алыр алдыннан үзеннән: «Мин моны гел киярменме?» — дип сорый иде. Әгәр ул үзен сатып алырга теләгән әйбер гел кия торган берничә нәрсәнең берсе булачагына ышандыра алмаса, аны сатып алмый иде. Минемчә, бу теләсә нинди сатып алу өчен ярар иде. Берәр нәрсә алганчы үзегездән сорагыз: мин моны даими кулланырмынмы? Әллә бу бары тик матур әйбер генәме? Яисә, тагын да яманрагы, бары тик очсыз әйбер генәме?
Бу җәһәттән иң яманы — артык яхшы булганга күрә бик кулланмый торган әйберләр булырга мөмкин. Бернәрсә дә сезне ватылучан әйбер кебек үз карамагында тотмый. Мәсәлән, күп гаиләләрдә булган «кадерле савыт-саба»: аның төп үзенчәлеге куллану рәхәтлегендә түгел, ә аны ватмас өчен аеруча сак булырга кирәклегендә.
Әйберләр җыюга каршы торуның тагын бер юлы — аңа ия булуның гомуми бәясе турында уйлау. Сатып алу бәясе — башлангычы гына. Сез бу әйбер турында еллар буе, бәлки, гомерегезнең калган өлешендә уйларга мәҗбүр булачаксыз. Сездә булган һәр әйбер сездән энергия ала. Кайберләре алганнан күбрәк бирә. Бары тик шундый нәрсәләрне генә тотарга кыйммәт.
Мин хәзер әйберләр җыюдан туктадым. Китаплардан кала — әмма китаплар башка мәсьәлә. Китаплар аерым җисемнәргә караганда сыеклыкка күбрәк охшаган. Берничә мең китапка ия булу артык кыенлык тудырмый, әгәр сездә берничә мең очраклы әйбер булса, сез җирле танылган шәхескә әйләнер идегез. Ләкин китаплардан кала, мин хәзер әйберләрдән аңлы рәвештә качам. Әгәр мин үземне берәр нәрсә белән сөендерергә акча тотмакчы булсам, һәрвакыт мал урынына хезмәтләр сайлаячакмын.
Мин матди әйберләрдән ниндидер дзен сыман арынуга ирештем дип әйтмим. Мин гадирәк нәрсә турында сөйлим. Тарихи үзгәреш булды, һәм мин моны хәзер аңладым. Әйберләр элек кыйммәтле иде, ә хәзер алай түгел.
Индустриаль илләрдә егерменче гасыр уртасында ризык белән нәкъ шул ук нәрсә булды. Ризык арзанрак булган саен (яки без баерак булдык; болар бер үк нәрсә), артык күп ашау артык аз ашауга караганда зуррак куркыныч булып тора башлады. Без хәзер әйберләр белән дә шул ноктага җиттек. Бай булсынмы, ярлымы — күпчелек кеше өчен әйберләр йөккә әйләнде.
Яхшы хәбәр шул: әгәр сез йөкне белмичә күтәреп йөрисез икән, тормышыгыз сез уйлаганнан яхшырак булырга мөмкин. Үзегезне еллар буе аякларыгызга биш фунтлы авырлыклар тагып йөргән, аннары кинәт алардан арынган итеп күз алдыгызга китерегез.