Бала сағымда донъя тураһында аңламаған иң мөһим нәмәләрҙең береһе — һөҙөмтәлелек өсөн ҡайтарымдың ни тиклем юғары кимәлдә һыҙыҡлы булмаған (суперһыҙыҡлы) булыуы ине.
Уҡытыусылар һәм тренерҙар беҙгә ҡайтарым һыҙыҡлы тип өйрәтте. «Ни сәсһәң, шуны урырһың», — тигәнде мин мең тапҡыр ишеттем. Улар яҡшы ниәттән әйткән, әммә был һирәк кенә дөрөҫ була. Әгәр һеҙҙең продуктығыҙ көнәркәшегеҙҙекенән ике тапҡырға насарыраҡ булһа, һеҙ ике тапҡырға аҙыраҡ клиент алмайһығыҙ. Һеҙ бөтөнләй клиент алмайһығыҙ һәм бөлгөнлөккә төшәһегеҙ.
Бизнеста һөҙөмтәлелек өсөн ҡайтарымдың суперһыҙыҡлы булыуы — ап-асыҡ факт. Ҡайһы берәүҙәр быны капитализмдың етешһеҙлеге тип һанай, һәм ҡағиҙәләрҙе үҙгәртһәк, был юҡҡа сығыр тип уйлай. Әммә һөҙөмтәлелек өсөн суперһыҙыҡлы ҡайтарым — беҙ уйлап сығарған ҡағиҙәләр емеше түгел, ә был донъяның үҙенсәлеге. Беҙ бындай уҡ күренеште дан, власҡа эйә булыу, хәрби еңеүҙәр, белем һәм хатта кешелеккә килтерелгән файҙала ла күрәбеҙ. Быларҙың барыһында ла байҙар тағы ла байый төшә. [1]
Суперһыҙыҡлы ҡайтарым төшөнсәһен аңламайынса донъяны аңлау мөмкин түгел. Әгәр һеҙ ҙур маҡсатлы булһағыҙ, быны һис шикһеҙ белергә тейешһегеҙ, сөнки тап ошо тулҡын һеҙҙе алға алып барасаҡ.
Суперһыҙыҡлы ҡайтарымлы хәлдәр күп төрлө һымаҡ күренергә мөмкин, әммә мин белгәндән сығып әйткәндә, улар барыһы ла ике төп сәбәпкә ҡайтып ҡала: экспоненциаль үҫеш һәм сикләү баҫҡыстары (тупһалар).
Суперһыҙыҡлы ҡайтарымдың иң асыҡ миҫалы — экспоненциаль рәүештә үҫә торған берәй нәмә өҫтөндә эшләгәндә күренә. Мәҫәлән, бактериялар культураһын үҫтереү. Улар үҫә башлаһа, тап экспоненциаль рәүештә үҫә. Әммә уларҙы үҫтереү еңел түгел. Был иһә эшкә оҫта булған кеше менән оҫта булмаған кеше араһындағы һөҙөмтә айырмаһының ғәйәт ҙур булыуын аңлата.
Стартаптар ҙа экспоненциаль үҫешә ала, һәм беҙ унда ла ошо уҡ күренеште күрәбеҙ. Ҡайһы берәүҙәр юғары үҫеш тиҙлегенә өлгәшә ала. Күпселеге иһә — юҡ. Һөҙөмтәлә сифат яғынан бөтөнләй төрлө һөҙөмтәләр килеп сыға: юғары үҫеш тиҙлегенә эйә компаниялар ғәйәт ҡиммәтлегә әйләнә, ә үҫеш тиҙлеге түбәнерәк булғандар хатта тере ҡала алмауы ла мөмкин.
Y Combinator нигеҙләүселәрҙе абсолют һандарға түгел, ә үҫеш тиҙлегенә иғтибар итергә өндәй. Был уларҙы эш башында уҡ, абсолют һандар әле ҙур булмағанда, өмөтһөҙлөккә бирелеүҙән һаҡлай. Шулай уҡ уларға нимәгә иғтибар итергә кәрәклеген билдәләргә ярҙам итә: компанияны нисек үҫтерергә кәрәклеген күрһәтеүсе компас сифатында үҫеш тиҙлеген ҡулланырға мөмкин. Әммә иң төп өҫтөнлөк шунда: үҫеш тиҙлегенә иғтибар итеп, һеҙ ғәҙәттә экспоненциаль үҫә торған нәмәгә өлгәшәһегеҙ.
YC нигеҙләүселәргә үҫеш тиҙлеге буйынса «ни һалһаң, шуны алырһың» тип туранан-тура әйтмәй, әммә был дөрөҫлөккә бик яҡын. Әгәр үҫеш тиҙлеге етештереүсәнлеккә тура пропорциональ булһа, ул саҡта ваҡыт t эсендә етештереүсәнлек p өсөн бүләк pt дәүмәленә пропорциональ булыр ине.
Был турала тиҫтәләрсә йылдар уйланһам да, ошо һөйләм мине һаман тетрәндерә.
Эшегеҙҙең артабан нисек барыуы уны быға тиклем нисек башҡарыуығыҙға бәйле булған һайын, һеҙ экспоненциаль үҫеш аласаҡһығыҙ. Әммә беҙҙең ДНК-быҙ ҙа, йолаларыбыҙ ҙа беҙҙе быға әҙерләмәгән. Экспоненциаль үҫеште бер кем дә тәбиғи тип ҡабул итмәй; батшанан тәүге көндө бер бөртөк дөгө, ә унан һуңғы һәр көндә икеләтә күберәк һораған кеше тураһындағы әкиәтте беренсе тапҡыр ишеткәндә һәр бала аптырай.
Тәбиғи рәүештә аңламаған нәмәләрҙе үҙләштереү өсөн беҙ йолалар булдырабыҙ, әммә экспоненциаль үҫеш буйынса йолаларыбыҙ ҙа күп түгел, сөнки кешелек тарихында бындай осраҡтар бик аҙ булған. Нигеҙҙә, малсылыҡ шундай осраҡтың береһе булырға тейеш ине: малың күберәк булған һайын, уларҙың түле лә күберәк була. Әммә ғәмәлдә көтөүлектәр сикләүсе шарт булып торҙо, ә уларҙы экспоненциаль арттырыу планы юҡ ине.
Дөрөҫөрәге, дөйөм ҡулланырлыҡ план булманы. Әммә үҙ биләмәңде экспоненциаль рәүештә ҙурайтыу юлы бар ине: баҫып алыу аша. Күберәк ерҙе контролдә тотҡан һайын, ғәскәрең көслөрәк була бара, һәм яңы биләмәләрҙе баҫып алыу еңелерәккә әйләнә. Бына ни өсөн тарих империялар менән тулы. Әммә империялар төҙөгән йәки улар менән идара иткән кешеләр шул тиклем аҙ булғанлыҡтан, уларҙың тәжрибәһе ғәҙәттәргә ҙур йоғонто яһамаған. Император алыҫ һәм ҡурҡыныс шәхес булған, ә үҙ тормошоңда ҡулланырлыҡ һабаҡтар сығанағы түгел.
Индустриялаштырыуға тиклемге заманда экспоненциаль үҫештең иң таралған миҫалы ғилемлек булғандыр. Күберәк белгән һайын, яңы нәмәләрҙе үҙләштереүе еңелерәк. Һөҙөмтәлә, ул саҡта ла, хәҙер ҙә, ҡайһы берәүҙәр билдәле бер өлкәләрҙә башҡаларға ҡарағанда күпкә белемлерәк булып сыҡҡан. Әммә был да ғәҙәттәргә ҙур йоғонто яһамаған. Фекер империялары бер-береһен ҡаплай алһа ла, тимәк, ундай «императорҙар» күпкә күберәк була алһа ла, сәнәғәт осорона тиклем бындай төр империяның ғәмәли тәьҫире бик аҙ булған. [2]
Һуңғы бер нисә быуатта был хәл үҙгәрҙе. Хәҙер фекер императорҙары биләмә императорҙарын еңә алырлыҡ бомбалар уйлап таба ала. Әммә был күренеш әле һаман шул тиклем яңы, беҙ уны тулыһынса аңлап еткермәгәнбеҙ. Хатта был процеста ҡатнашыусыларҙың аҙҙары ғына экспоненциаль үҫеш емештәрен татыуын төшөнә йәки уның башҡа миҫалдарынан нимәгә өйрәнә алыуҙары хаҡында һорай.
Суперһыҙыҡлы ҡайтарымдың икенсе сығанағы «еңеүсе бөтәһен дә ала» тигән әйтемдә ята. Спорт ярышында етештереүсәнлек менән ҡайтарым араһындағы бәйләнеш баҫҡыслы функция булып тора: еңеүсе команда күпкә яҡшыраҡ уйнаһа ла, әҙ генә өҫтөн булһа ла, бер еңеү ала. [3]
Әммә был баҫҡыслы функцияның сығанағы конкуренция үҙе түгел. Сәбәбе — һөҙөмтәлә сикләү баҫҡыстарының (тупһаларҙың) булыуында. Уларҙы кисерер өсөн ярышыу мотлаҡ түгел. Һеҙ берҙән-бер ҡатнашыусы булған осраҡтарҙа ла, мәҫәлән, теореманы иҫбатлағанда йәки сәпкә тейҙергәндә лә тупһалар булыуы мөмкин.
Суперһыҙыҡлы ҡайтарымдың бер сығанағы булған ерҙә икенсеһенең дә йыш осрауы хайран ҡалдыра. Тупһаларҙы аша сығыу экспоненциаль үҫешкә килтерә: һуғышта еңгән яҡ ғәҙәттә аҙыраҡ зыян күрә, был уларҙың киләсәктә еңеү ихтималлығын арттыра. Ә экспоненциаль үҫеш һеҙгә тупһаларҙы үтергә ярҙам итә: селтәр эффекты булған баҙарҙа етерлек кимәлдә тиҙ үҫкән компания потенциаль көнәркәштәрен юлдан алып ташлай ала.
Дан — суперһыҙыҡлы ҡайтарымдың ике сығанағын да берләштергән ҡыҙыҡлы күренеш. Дан экспоненциаль рәүештә үҫә, сөнки булған көйәрмәндәр һеҙгә яңыларын алып килә. Әммә уның шул тиклем бер ергә тупланыуының төп сәбәбе — тупһалар: ябай кешенең башындағы «беренсе ҡатар» исемлегендә урын бик сикле.
Суперһыҙыҡлы ҡайтарымдың ике сығанағын да үҙ эсенә алған иң мөһим өлкә — уҡып-өйрәнеү булырға мөмкин. Белем экспоненциаль рәүештә үҫә, әммә унда ла тупһалар бар. Мәҫәлән, велосипедта йөрөргә өйрәнеү. Был тупһаларҙың ҡайһы берҙәре эш ҡоралдарына оҡшаш: уҡырға өйрәнгәс, һеҙ башҡа теләһә ниндәй нәмәне күпкә тиҙерәк үҙләштерә алаһығыҙ. Әммә иң мөһим тупһалар — яңы асыштарҙы кәүҙәләндергәндәре. Белем үҙе фрактал һымаҡ: әгәр белем өлкәһенең сиген ныҡлап төртһәгеҙ, ҡайһы ваҡыт бөтөнләй яңы тармаҡ асаһығыҙ. Әгәр шулай эшләһәгеҙ, унда яһаласаҡ барлыҡ яңы асыштарҙы беренсе булып яһау мөмкинлеген алаһығыҙ. Ньютон ошолай эшләгән, Дюрер менән Дарвин да шулай иткән.
Суперһыҙыҡлы ҡайтарымлы хәлдәрҙе табыу өсөн дөйөм ҡағиҙәләр бармы? Иң асығы — туплана торған (ҡатмарлашып арта торған) эште эҙләү.
Эш ике юл менән тупланырға мөмкин. Ул туранан-тура туплана ала, йәғни бер этапта эште яҡшы башҡарыу һеҙгә киләһе этапта уны тағы ла яҡшыраҡ итергә мөмкинлек бирә. Был, мәҫәлән, инфраструктура төҙөгәндә йәки аудиторияны йә брендты үҫтергәндә була. Йәки эш һеҙҙе өйрәтеү аша туплана ала, сөнки уҡыу-өйрәнеү процесы үҙе шулай туплана торған нәмә. Был икенсе осраҡ үҙенсәлекле, сөнки процесс барышында һеҙ эштәрегеҙ насар бара тип уйларға мөмкинһегеҙ. Һеҙ яҡын аралағы маҡсатығыҙға өлгәшә алмаҫҡа ла мөмкинһегеҙ. Әммә күп нәмәгә өйрәнһәгеҙ, шулай ҙа экспоненциаль үҫешкә өлгәшәһегеҙ.
Был — Кремний үҙәненең уңышһыҙлыҡтарға шул тиклем түҙемле булыуының бер сәбәбе. Кремний үҙәнендәге кешеләр уңышһыҙлыҡҡа һуҡырҙарса түҙмәй. Улар һеҙҙең уңышһыҙлыҡтарығыҙҙан һабаҡ алыуығыҙҙы күргәндә генә һеҙгә өмөт бағлауын дауам итәсәк. Әммә һабаҡ алһағыҙ, һеҙ ысынлап та яҡшы өмөтһөгөҙ: бәлки, компанияғыҙ һеҙ теләгәнсә үҫмәгәндер, әммә һеҙ үҙегеҙ үҫкәнһегеҙ, һәм был ахыр сиктә һөҙөмтә бирәсәк.
Ысынында, өйрәнеүҙән тормаған экспоненциаль үҫеш формалары уҡып-өйрәнеү менән шул тиклем тығыҙ бәйләнгән, беҙ быны сығарылма түгел, ә ҡағиҙә тип ҡабул итергә тейешбеҙҙер. Бынан тағы бер файҙалы кәңәш килеп сыға: һәр ваҡыт өйрәнегеҙ. Әгәр һеҙ өйрәнмәйһегеҙ икән, моғайын, суперһыҙыҡлы ҡайтарымға илтеүсе юлда түгелһегеҙҙер.
Әммә нәмәгә өйрәнеүегеҙҙе саманан тыш ҡәтғи көйләмәгеҙ. Үҙегеҙҙе ҡиммәтле тип танылған нәмәләрҙе өйрәнеү менән генә сикләмәгеҙ. Һеҙ бит әле өйрәнәһегеҙ; киләсәктә нимәнең ҡиммәтле буласағын төгәл белмәйһегеҙ, әгәр үтә талапсан булһағыҙ, һирәк һәм ғәҙәти булмаған отоштарҙы юғалтыуығыҙ бар.
Ә баҫҡыслы функциялар тураһында нимә әйтергә була? «Тупһаларҙы эҙлә» йәки «көнәркәшлек эҙлә» тигән файҙалы кәңәштәр бармы? Бында хәл ҡатмарлыраҡ. Тупһаның булыуы ғына уйындың уға торошо булыуын гарантияламай. Әгәр һеҙ рус рулеткаһын уйнаһағыҙ, һис шикһеҙ, тупһалы хәлгә осрайһығыҙ, әммә иң яҡшы осраҡта ла һеҙгә бынан бер ниндәй файҙа булмаясаҡ. «Көнәркәшлек эҙлә» тигән кәңәш тә шул рәүешле файҙаһыҙ булыуы бар; әгәр бүләк ярышырға торошло булмаһасы? Етерлек кимәлдәге тиҙ экспоненциаль үҫеш ҡайтарым кәкреһенең формаһын да, дәүмәлен дә гарантиялай — сөнки етерлек етеҙ үҫкән нәмә башта бәләкәй булһа ла ҙураясаҡ, — ә тупһалар бары тик уның формаһын ғына гарантиялай. [4]
Тупһаларҙы файҙаланыу принцибы уйындың ҡиммәтен һынауҙы ла үҙ эсенә алырға тейеш. Бына шундай һынау: әгәр һеҙ урта ҡул ғына булған, ләкин шуға ҡарамаҫтан популяр булған нәмәгә юлыҡһағыҙ, уны алмаштырыу яҡшы идея булыуы мөмкин. Мәҫәлән, әгәр ниндәйҙер бер компания кешеләргә оҡшамаған, әммә барыбер һатып алынған продукт етештерә икән, һеҙ яҡшыраҡ балама эшләһәгеҙ, улар уны һатып аласаҡ. [5]
Өмөтлө интеллектуаль сиктәрҙе, тупһаларҙы табыу юлы булһа, бик яҡшы булыр ине. Ҡайһы һорауҙар артында яңы өлкәләр ятҡанын белеү мөмкинме? Быны алдан төгәл әйтеп була алыуыбыҙға шикләнәм, әммә бүләк шул тиклем ҡиммәтле, хатта осраҡлынан бер аҙ ғына яҡшыраҡ булған күрһәткестәргә эйә булыу ҙа файҙалы булыр ине, һәм уларҙы табыуға өмөт бар. Ғилми проблеманың ҡасан яңы асыштарға килтереү ихтималлығы юҡлығын беҙ билдәле бер кимәлдә алдан күрә алабыҙ: урынлы, әммә ялҡытҡыс күренгәндә. Ә бына яңы асыштарға килтерә торғандары иһә бик серле, ләкин әллә ни мөһим түгел кеүек күренә. (Әгәр улар серле һәм асыҡтан-асыҡ мөһим булһа, улар өҫтөндә күптәр эшләгән билдәле асыҡ һорауҙар булыр ине.) Шуға күрә бында төп ҡағиҙә — карьеризмға түгел, ә ҡыҙыҡһыныуға таяныу; ни ҡушылғанды эшләү урынына үҙегеҙҙең ҡыҙыҡһыныуығыҙға ирек биреү.
Эш һөҙөмтәһе өсөн суперһыҙыҡлы ҡайтарым перспективаһы ҙур маҡсатлы кешеләрҙе ҡанатландыра. Һәм был йәһәттән яҡшы яңылыҡ бар: был биләмә ике йүнәлештә лә киңәйә. Суперһыҙыҡлы ҡайтарым алып була торған эш төрҙәре лә арта, һәм ҡайтарымдың үҙе лә үҫә бара.
Бының ике сәбәбе бар, әммә улар шул тиклем тығыҙ бәйләнгән, бер ярым сәбәпкә оҡшап тора: технологиялар прогресы һәм ойошмаларҙың әһәмиәте кәмеүе.
Илле йыл элек ҙур масштаблы проекттар өҫтөндә эшләү өсөн ниндәйҙер ойошманың бер өлөшө булыу күпкә кәрәгерәк ине. Кәрәкле ресурстар алыуҙың, хеҙмәттәштәргә эйә булыуҙың һәм таратыу юлдарын табыуҙың берҙән-бер юлы шул булды. Шуға күрә 1970 йылда һеҙҙең абруйығыҙ күп осраҡта һеҙ ингән ойошманың абруйына бәйле ине. Һәм был абруй киләсәкте тоғро күрһәтте, сөнки әгәр ойошмала булмаһағыҙ, ҙур уңыштарға өлгәшеүегеҙ икеле ине. Бер нисә генә сығарылма бар ине, улар — арзан ҡоралдар ҡулланып үҙ аллы эшләгән һәм үҙ брендына эйә булған рәссамдар менән яҙыусылар. Ләкин хатта улар ҙа тамашасыға барып етеү өсөн ойошмаларға бәйле булды. [6]
Ойошмалар хакимлыҡ иткән донъя һөҙөмтәлелек өсөн алынған бүләктең тирбәлеүен баҫтырып торҙо. Ләкин был донъя тик минең ғүмерем эсендә генә лә һиҙелерлек емерелде. Хәҙер күпкә күберәк кеше XX быуаттағы яҙыусылар һәм рәссамдар эйә булған иреккә өлгәшә ала. Башта ҙур финанслау талап итмәгән бик күп ҙур проекттар барлыҡҡа килде, уҡыу-өйрәнеү, аҡса эшләү, фекерҙәштәр табыу һәм тамашасыға сығыу өсөн күп яңы юлдар асылды.
Иҫке донъянан әле лә күп нәмә тороп ҡалған, әммә тарихи үлсәмдәр менән ҡарағанда үҙгәрештәрҙең тиҙлеге ғәйәт юғары булды. Бигерәк тә нимә хәүеф аҫтында торғанын иҫәпкә алғанда. Һөҙөмтәлелек өсөн ҡайтарым үҙгәреүенән дә төплөрәк үҙгәреште күҙ алдына килтереүе ауыр.
Институттарҙың баҫыу эффекты булмаһа, һөҙөмтәләрҙең айырмаһы тағы ла күберәк буласаҡ. Был һәр кем яҡшыраҡ йәшәй башлаясаҡ тигәнде аңлатмай: яҡшы эшләгәндәр тағы ла уңышлыраҡ булыр, ә насар эшләгәндәр тағы ла түбәнерәк төшөр. Был иҫтә тоторға тейешле мөһим нәмә. Үҙеңде суперһыҙыҡлы ҡайтарымға дусар итеү бөтәһенә лә ярап бөтмәй. Күпселек кешегә ойошма составында булыу отошлораҡ буласаҡ. Тимәк, кемдәр суперһыҙыҡлы ҡайтарымға ынтылырға тейеш? Ике төрлө ҙур амбициялы кешеләр: беренсенән, айырма ҙур булған донъяла үҙҙәренең көслө икәнен һәм саф еңеүсе буласағын белгәндәр; икенсенән, быны белеү өсөн тәүәккәллек итә алған кешеләр, бигерәк тә йәштәр. [7]
Институттарҙан баш тартыу уларҙың әлеге ағзаларының сығып китеүен генә аңлатмаясаҡ. Яңы еңеүселәрҙең күбеһен ул ойошмалар бер ҡасан да эскә индермәгән булыр ине. Шуға күрә мөмкинлектәрҙең был дәрәжәлә демократиялашыуы шул ойошмалар үҙҙәре уйлап таба алған теләһә ниндәй яһалма өлгөгә ҡарағанда күпкә киңерәк һәм эскерһеҙерәк буласаҡ.
Ҙур маҡсаттарҙың ошолай иркенә сығыуы барыһына ла оҡшап бөтмәй. Был ҡайһы бер нығынған мәнфәғәттәргә ҡурҡыныс менән янай һәм билдәле бер идеологияларға ҡаршы килә. [8] Ләкин әгәр һеҙ ҙур ынтылышлы кеше булһағыҙ, был һеҙҙең өсөн яҡшы хәбәр. Уны нисек файҙаланырға һуң?
Эшмәкәрлектең суперһыҙыҡлы ҡайтарымын файҙаланыуҙың иң асыҡ юлы — эште иҫ киткес яҡшы башҡарыу. Кәкренең иң осонда өҫтәмә көс һалыу бик отошло булып сыға. Бигерәк тә ошо сиктә көнәркәшлектең аҙыраҡ булыуы арҡаһында — һәм был эште ғәйәт яҡшы башҡарыу ауыр булғанға ғына түгел, ә кешеләр бындай ынтылыштан ҡурҡып, хатта тырышып та ҡарамағанға күрә шулай. Тимәк, иҫ киткес яҡшы эшләү генә түгел, ә хатта шуға ынтылып ҡарау үҙе лә бик отошло.
Эшегеҙҙең ни тиклем яҡшы булыуына күп төрлө сәбәптәр тәьҫир итә, һәм әгәр һеҙ башҡаларҙан өҫтөн булырға теләһәгеҙ, уларҙың бөтәһен дә тиерлек дөрөҫ файҙаланырға кәрәк. Мәҫәлән, берәй нәмәне ғәйәт яҡшы итеү өсөн, һеҙгә ул нәмә ысынлап та оҡшарға тейеш. Ябай тырышлыҡ ҡына етмәй. Шуға күрә суперһыҙыҡлы ҡайтарым заманында һеҙгә нимә оҡшағанын белеү һәм уның өҫтөндә эшләү юлдарын табыу тағы ла ҡиммәтерәк. [9] Шулай уҡ үҙ шарттарығыҙға тап килгән эште һайлау мөһим буласаҡ. Мәҫәлән, әгәр берәй эш тәбиғәте буйынса ғәйәт ҙур ваҡыт һәм көс талап итә икән, уны йәш саҡта, балаларығыҙ булмаған осорҙа башҡарыу тағы ла оттороғораҡ буласаҡ.
Бөйөк эш башҡарыуҙың ғәжәп күп алымдары бар. Был бары тик ныҡ тырышыуҙан ғына тормай. Мин бер абзацта ошоноң ҡағиҙәһен бирергә тырышып ҡарайым.
Үҙегеҙҙең тәбиғи һәләтегеҙ булған һәм тәрән ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған эште һайлағыҙ. Үҙ проекттарығыҙ өҫтөндә эшләү ғәҙәтен үҫтерегеҙ; уларҙың үҙегеҙҙе рухландырырлыҡ кимәлдә ҙур маҡсатлы булыуы мөһим, ҡалғаны әллә ни әһәмиәтле түгел. Көсөгөҙ бөтөп туҡтамаҫлыҡ сиктә мөмкин тиклем тырышып эшләгеҙ, был һеҙҙе ахыр сиктә белемдең алғы сафына алып сығасаҡ. Был сиктәр алыҫтан тигеҙ күренә, әммә яҡындан улар ярыҡтар менән тулы. Бындай бушлыҡтарҙы күреп, өйрәнегеҙ, һәм бәхетегеҙ булһа, уларҙың береһе бөтөн бер яңы өлкәгә әйләнәсәк. Үҙегеҙ рөхсәт итә алған тиклем тәүәккәллек итегеҙ; әгәр ваҡыты-ваҡыты менән еңелмәйһегеҙ икән, тимәк, саманан тыш һаҡ эш итәһегеҙ. Иң яҡшы арҡалаштарҙы эҙләгеҙ. Яҡшы талғам үҫтерегеҙ һәм иң яҡшы өлгөләрҙән өйрәнегеҙ. Намыҫлы булығыҙ, бигерәк тә үҙегеҙ менән. Спорт менән шөғөлләнегеҙ, дөрөҫ туҡланығыҙ, яҡшы йоҡлағыҙ һәм ҡурҡыныс матдәләрҙән алыҫ тороғоҙ. Икеләнгән саҡта үҙ ҡыҙыҡһыныуығыҙға эйәрегеҙ. Ул бер ҡасан да алдамай, һәм нимәгәғ иғтибар итергә кәрәклеген һеҙҙән яҡшыраҡ белә. [10]
Һәм, әлбиттә, һеҙгә кәрәк булған тағы бер нәмә бар: уңыш (бәхет). Бәхет һәр ваҡыт мөһим шарт, әммә ойошма составында түгел, ә үҙаллы эшләгәндә уның роле тағы ла ҙурыраҡ. Уңыш — әҙерлектең мөмкинлек менән осрашыуы, тигән тәрән мәғәнәле һүҙҙәр булһа ла, үҙегеҙ бер ни эшләй алмай торған осраҡлылыҡ өлөшө лә бар. Бынан сығыу юлы — бер нисә тапҡыр тырышып ҡарау. Был — тәүәккәллекте иртәрәк башларға кәрәклегенең тағы бер сәбәбе.
Суперһыҙыҡлы ҡайтарымдың иң яҡшы өлкәһе, моғайын, фәндер. Унда өйрәнеү формаһындағы экспоненциаль үҫеш етештереүсәнлектең сигендә — һүҙмә-һүҙ әйткәндә, белемдең сигендә торған тупһалар менән аралаша.
Һөҙөмтәлә ғилми асыштарҙа тигеҙһеҙлек кимәле шул тиклем ҙур, хатта иң ҡатламлы йәмғиәттәрҙәге байлыҡ тигеҙһеҙлеге лә бының менән сағыштырғанда ябай ғына күренә. Ньютондың асҡан асыштары уның замандаштарының барыһыныҡын бергә ҡушҡанға ҡарағанда ла ҙурыраҡ булған, тиергә була. [11]
Был фекер асыҡ һымаҡ күренергә мөмкин, әммә уны асыҡлап яҙыу ҙа урынлы булыр. Суперһыҙыҡлы ҡайтарым тигеҙһеҙлекте күҙ уңында тота. Ҡайтарым кәкреһе ни тиклем текәрәк булһа, һөҙөмтәләрҙең айырмаһы ла шул тиклем ҙурыраҡ була.
Ысынында иһә суперһыҙыҡлы ҡайтарым менән тигеҙһеҙлек араһындағы бәйләнеш шул тиклем ныҡ, ул ошондай эштәрҙе табыу өсөн тағы бер юл күрһәтә: бер нисә ҙур еңеүсе башҡаларҙан күпкә өҫтөн булған өлкәләрҙе эҙләгеҙ. Барыһы ла яҡынса бер тигеҙ эшләгән эш төрө суперһыҙыҡлы ҡайтарымлы булыуы икеле.
Бер нисә ҙур еңеүсе башҡаларҙы уҙып киткән өлкәләр ниндәйҙәр? Бына иң асыҡтары: спорт, сәйәсәт, сәнғәт, музыка, актерлыҡ оҫталығы, режиссура, яҙыусылыҡ, математика, фән, стартаптар башлау һәм инвестициялар. Спортта был күренеш тыштан ҡуйылған сиктәр менән бәйле; бөтә уҙыштарҙа ла еңеү өсөн бер нисә процентҡа ғына етеҙерәк булыу етә. Сәйәсәттә власҡа эйә булыу императорҙар заманындағы кеүек үҫә. Ә башҡа ҡайһы бер өлкәләрҙә (шул иҫәптән сәйәсәттә лә) уңыш күбеһенсә танылыу менән билдәләнә, ә уның үҙенең суперһыҙыҡлы үҫеш сығанағы бар. Ләкин беҙ спортты, сәйәсәтте һәм танылыу йоғонтоһон алып ташлаһаҡ, ғәжәп бер ҡалып асыла: ҡалған исемлек уңышҡа өлгәшеү өсөн үҙ аллы фекерле булырға кәрәк булған өлкәләр исемлеге менән тап килә — бында һеҙҙең идеяларығыҙ дөрөҫ кенә түгел, ә яңы ла булырға тейеш. [12]
Фәндә был ап-асыҡ. Башҡалар әйткән һүҙҙәрҙе ҡабатлап мәҡәлә баҫтыра алмайһығыҙ. Әммә был, мәҫәлән, инвестицияларға ла ҡағыла. Компанияның уңышына башҡа инвесторҙарҙың күбеһе ышанмағанда ғына ышаныу файҙалы; әгәр һәр кем компанияны яҡшы эшләр тип уйлаһа, уның акцияларының хаҡы быны иҫәпкә алып өлгөргән була инде, һәм аҡса эшләү мөмкинлеге ҡалмай.
Беҙ был өлкәләрҙән тағы нимәгә өйрәнә алабыҙ? Уларҙың барыһында ла иң тәүҙә көс һалырға кәрәк. Суперһыҙыҡлы ҡайтарым тәүҙә бик бәләкәй булып күренә. Бындай тиҙлек менән, тип уйлай башлайһығыҙ, мин бер ҡасан да бер ергә лә барып етә алмаясаҡмын. Әммә бүләкләү кәкреһе иң түрендә шул тиклем текә күтәрелгәнгә күрә, унда барып етеү өсөн ғәҙәттән тыш тырышлыҡ һалыу үҙен аҡлай.
Стартаптар донъяһында был принцип «масштабланмай торған эштәрҙе башҡарыу» тип атала. Әгәр һеҙ тәүге аҙ һанлы клиенттарығыҙға ғәйәт ҙур иғтибар бүлһәгеҙ, хәбәрҙең ауыҙҙан-ауыҙға таралыуы аша экспоненциаль үҫеш башлап ебәрә алаһығыҙ. Әммә был принцип экспоненциаль рәүештә үҫә торған теләһә ниндәй нәмәгә лә ҡағыла. Мәҫәлән, уҡыу-өйрәнеү. Берәй яңы нәмәне өйрәнә башлағанда, үҙегеҙҙе юғалып ҡалғандай тояһығыҙ. Әммә нығынып алыу өсөн тәүге тырышлыҡты һалырға кәрәк, сөнки күберәк өйрәнгән һайын, артабан еңелерәк була барасаҡ.
Суперһыҙыҡлы ҡайтарымлы өлкәләр исемлегендә тағы бер тәрән һабаҡ бар: хеҙмәтте (эште) ябай хеҙмәт урыны (эш урыны) менән тиңләштермәҫкә. XX быуаттың күп өлөшөндә был ике төшөнсә һәр кем өсөн тиерлек бер үк нәмә булды, һөҙөмтәлә беҙ һөҙөмтәлелекте эш урыны булыу менән тиңләштергән ғәҙәтте мираҫ итеп алдыҡ. Хәҙер ҙә күпселек кеше өсөн «һеҙҙең эшегеҙ» тигән һүҙ уларҙың хеҙмәт урынын аңлата. Ә яҙыусы, рәссам йәки ғалим өсөн был уларҙың әлеге ваҡытта нимәне өйрәнеүен йәки нимә ижад итеүен аңлата. Ундай кешеләр өсөн эш — эш урыны булһа ла, булмаһа ла, үҙҙәре менән хеҙмәттән хеҙмәткә алып йөрөтә торған нәмә. Ул ниндәйҙер эш биреүсе өсөн башҡарылырға мөмкин, әммә был уларҙың шәхси портфолиоһының бер өлөшө булып ҡала.
Бер нисә ҙур еңеүсе башҡаларҙы уҙып киткән өлкәгә инеү — ҡурҡыныс булып күренергә мөмкин. Ҡайһы берәүҙәр быны аңлы рәүештә эшләй, әммә бының мотлаҡлығы юҡ. Әгәр һеҙҙең тәбиғи һәләтегеҙ етерлек булһа һәм ҡыҙыҡһыныуығыҙға эйәрһәгеҙ, һеҙ барыбер шундай өлкәләрҙең береһенә килеп сығасаҡһығыҙ. Ҡыҙыҡһыныуығыҙ һеҙгә ялҡытҡыс һорауҙар менән мауығырға ирек бирмәҫ, ә ҡыҙыҡлы һорауҙар үҙҙәре үк суперһыҙыҡлы ҡайтарымлы өлкәләрҙе барлыҡҡа килтерергә ынтыла.
Суперһыҙыҡлы ҡайтарым биләмәһе бер нисек тә ҡатып ҡалған түгел. Ысынында иһә, иң юғары ҡайтарым ошо биләмәне киңәйтеүҙән килә. Шуға күрә амбиция ла, ҡыҙыҡһыныу ҙа һеҙҙе был биләмәгә алып килә алһа ла, ҡыҙыҡһыныу улар араһында көслөрәге булырға мөмкин. Ҙур маҡсаттар һеҙҙе булған түбәләргә үрләргә мәжбүр итә, әгәр етерлек кимәлдә ҡыҙыҡлы һорауға тоғро ҡалһағыҙ, ул аҫтығыҙҙа тотош тау булып үҫеп сығыуы бар.
Иҫкәрмәләр
Көс һалыу, етештереүсәнлек һәм ҡайтарым араһындағы сикте ҡәтғи билдәләү мөмкин түгел, сөнки улар ысынында бер-береһенән ҡәтғи айырылмай. Бер кеше өсөн ҡайтарым булған нәмә икенсе кеше өсөн етештереүсәнлек булыуы мөмкин. Был төшөнсәләрҙең сиктәре тоноҡ булһа ла, улар мәғәнәһеҙ түгел. Мин хатаға юл ҡуймайынса улар тураһында мөмкин тиклем аныҡ яҙырға тырыштым.
[1] Эволюция үҙе, моғайын, һөҙөмтәлелек өсөн суперһыҙыҡлы ҡайтарымдың иң сағыу миҫалылыр. Әммә быны үҙ башыбыҙҙан үткәреү беҙгә ауыр, сөнки беҙ уны алыусылар түгел, ә беҙ үҙебеҙ — шул ҡайтарымдың үҙебеҙ.
[2] Сәнәғәт революцияһына тиклем белемдең, әлбиттә, ғәмәли тәьҫире булған. Ауыл хужалығының үҫеше кеше тормошон тулыһынса үҙгәрткән. Әммә был үҙгәреш бер нисә үтә белемле кешенең асыштары арҡаһында түгел, ә техниканы киң һәм яйлап яҡшыртыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
[3] Баҫҡыслы функцияны математик яҡтан суперһыҙыҡлы тип атау дөрөҫ түгел, әммә нулдән башланған баҫҡыслы функция аҡыллы эш итеүсенең тырышлығы өсөн бүләкләү кәкреһен һүрәтләгәндә суперһыҙыҡлы функция һымаҡ эшләй. Әгәр ул нулдән башланһа, баҫҡысҡа тиклемге өлөш һәр төрлө һыҙыҡлы артыусы ҡайтарымдан түбәнерәк була, ә баҫҡыстан һуңғы өлөш ошо нөктәләге кәрәкле ҡайтарымдан юғарыраҡ булырға тейеш, юғиһә бер кем дә тырышып тормаҫ ине.
[4] Көнәркәшлек эҙләү яҡшы ҡағиҙә булыуы мөмкин, сөнки ҡайһы берәүҙәр өсөн был ҡуҙғатыусы көс булып тора. Был шулай уҡ өмөтлө проблемаларҙы табыуҙа юл күрһәткес тә булып тора, сөнки башҡаларҙың да уны өмөтлө тип күреүенең билдәһе. Ләкин был бик камил булмаған билдә: йыш ҡына берәй проблема артынан ҡыуған шау-шыулы халыҡ төркөмө барлыҡҡа килә, һәм ахыр сиктә уларҙың барыһын да икенсе бер мәсьәлә өҫтөндә тыныс ҡына эшләгән берәү уҙып китә.
[5] Әммә һәр ваҡыт түгел. Был ҡағиҙә менән һаҡ булырға кәрәк. Берәй нәмә урта ҡул ғына булыуына ҡарамаҫтан популяр икән, бының йыш ҡына йәшерен сәбәбе була. Бәлки, монополия йәки көйләүсе ҡағиҙәләр көнәркәшлек итеүҙе ауырлаштыралыр. Бәлки, һатып алыусыларҙың талғамы насарҙыр йәки һатып алыу тураһында ҡарар ҡабул итеү тәртибе боҙоҡтор. Ошондай сәбәптәр арҡаһында йәшәп килгән урта ҡул нәмәләрҙең тотош ҡатламдары бар.
[6] Егерме йәштәремдә мин рәссам булырға теләнем һәм хатта һынлы сәнғәт серҙәренә өйрәнеү өсөн сәнғәт мәктәбенә уҡырға индем. Күбеһенсә сәнғәтте яратҡанға күрә, әммә был ынтылыштың ҙур ғына өлөшө рәссамдарҙың ойошмаларға иң аҙ бәйле булыуынан килә ине.
[7] Нигеҙҙә, һәр кем суперһыҙыҡлы ҡайтарым ала. Өйрәнеү туплана, һәм һәр кем үҙ тормошо дауамында белем ала. Әммә ғәмәлдә бындай көндәлек өйрәнеүҙе ҡайтарым кәкреһе ысынлап та текә булған кимәлгә тиклем еткереүселәр бик аҙ.
[8] «Тигеҙлек» яҡлылар бының менән нимәне күҙ уңында тотҡаны асыҡ түгел. Улар үҙ-ара ла килешмәй кеүек. Ләкин улар нимәне генә күҙ уңында тотмаһын, был ойошмалар һөҙөмтәләрҙе контролдә тотоу көсөнә аҙыраҡ эйә булған һәм бер нисә алдынғы кеше башҡаларға ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ эшләгән донъяға ҡаршы киләлер.
Был төшөнсәнең донъя ҡапма-ҡаршы яҡҡа үҙгәрә башлаған мәлдә барлыҡҡа килеүе уңышһыҙлыҡ кеүек күренергә мөмкин, әммә мин быны осраҡлылыҡ тип уйламайым. Минеңсә, уның тап хәҙер барлыҡҡа килеүенең бер сәбәбе — уны яҡлаусыларҙың һөҙөмтәлелек айырмаһының тиҙ үҫеүенән хәүефләнеүендә.
[9] Һығымта: балаларына бер ниндәй ҙә ҡыҙыҡһыныуҙары булмаған көйө медицина кеүек абруйлы өлкәләрҙә эшләргә баҫым яһаған ата-әсәләр уларға элеккегә ҡарағанда ла ҙурыраҡ зыян килтерәсәк.
[10] Был абзацтың тәүге өлгөһө «Бөйөк эш нисек башҡарырға» эшаһының беренсе ҡараламаһы ине. Уны яҙып бөтөү менән, бының һыҙыҡлы булмаған өҫтәмә табышҡа ҡарағанда мөһимерәк тема булыуын аңланым, шуға күрә был абзацты айырым мәҡәлә итеп киңәйтеү өсөн ошо эссене ваҡытлыса туҡтатып торҙом. Тәүге өлгөнән тиерлек бер ни ҙә ҡалманы, сөнки «Бөйөк эш нисек башҡарырға» эссен тамамлағас, мин уны шуға нигеҙләнеп яңынан яҙып сыҡтым.
[11] Сәнәғәт революцияһына тиклем байыған кешеләр быны ғәҙәттә императорҙар кеүек эшләгән: ниндәйҙер ресурсты баҫып алыу уларҙы ҡеүәтлерәк иткән һәм тағы ла күберәкте баҫып алырға мөмкинлек биргән. Хәҙер иһә быны ғалим кеүек, үҙенсәлекле ҡиммәткә эйә булған нәмәне асып йәки төҙөп эшләргә мөмкин. Байыған кешеләрҙең күбеһе элекке һәм яңы юлдарҙың ҡатнашмаһын ҡуллана, әммә иң алдынғы иҡтисадтарҙа һуңғы ярты быуат эсендә генә был нисбәт асыштар яғына ҡырҡа үҙгәрҙе.
[12] Әгәр ҙә бойондороҡһоҙ фекерләү тигеҙһеҙлектең иң ҙур сәбәптәренең береһе булып торһа, ғәҙәти ҡалыптар менән фекерләүселәрҙең тигеҙһеҙлекте өҫтөн күрмәүе ғәжәп түгел. Ләкин мәсьәлә уларҙың үҙҙәрендә булмаған нәмәнең башҡаларҙа булыуын теләмәүендә генә түгел. Ҡалыптар буйынса фекер йөрөтөүселәр яңы идеяларға эйә булыуҙың ниндәй икәнен һүҙмә-һүҙ күҙ алдына ла килтерә алмай. Шуға күрә һөҙөмтәлелектәге ҙур айырма күренеше уларға тәбиғи түгел кеүек күренә, һәм уға осрағанда, быны алдашыу йәки ниндәйҙер яуыз тышҡы йоғонто һөҙөмтәһе тип уйлайҙар.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға (Trevor Blackwell), Патрик Коллисонға (Patrick Collison), Тайлер Коуэнға (Tyler Cowen), Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston), Хардж Таггарға (Harj Taggar) һәм Гарри Танға (Garry Tan) рәхмәт белдерәм.