Бала чагымда бу дөнья турында мин аңламаган иң мөһим нәрсәләрнең берсе — нәтиҗәлелек өчен кайтарымның (табышның) никадәр дәрәҗәдә сызыклы булмавы (суперсызыклылыгы) иде.
Укытучылар һәм тренерлар безгә табыш сызыклы дип төшендерә иде. «Күпме салсаң,» — дип мең тапкыр ишеттем мин, — «шуның кадәр алырсың.» Алар яхшы ният белән әйткән, ләкин бу бик сирәк кенә дөреслеккә туры килә. Әгәр сезнең продуктыгыз көндәшегезнекеннән ике тапкыр начаррак булса, сез клиентларның яртысын алмыйсыз. Сез бөтенләй клиентсыз каласыз һәм бөлгенлеккә төшәсез.
Бизнеста нәтиҗәлелек өчен табышның сызыклы булмавы ачык күренә. Кайберәүләр моны капитализмның җитешсезлеге дип саный, һәм без кагыйдәләрне үзгәртсәк, бу бетәр дип уйлый. Ләкин нәтиҗәлелек өчен сызыклы булмаган табыш — без уйлап тапкан кагыйдәләрнең нәтиҗәсе түгел, ә дөньяның үз хасияте. Без шул ук күренешне шөһрәттә, хакимияттә, хәрби җиңүләрдә, белемдә һәм хәтта кешелеккә китерелгән файдада да күрәбез. Аларның барысында да байлар тагын да бая бара. [1]
Сызыклы булмаган табыш төшенчәсен аңламыйча торып дөньяны аңлап булмый. Әгәр сез амбицияле кеше булсагыз, моны һичшиксез аңларга тиешсез, чөнки сез нәкъ менә шушы дулкында йөзәчәксез.
Сызыклы булмаган табыш китерә торган төрле ситуацияләр бик күп кебек тоелырга мөмкин, ләкин, минемчә, алар барысы да ике төп сәбәпкә кайтып кала: экспоненциаль үсеш һәм бусагалар (чикләр).
Сызыклы булмаган табышның иң ачык мисалы — сез экспоненциаль рәвештә үсә торган нәрсә өстендә эшләгәндә. Мәсәлән, бактерия культураларын үстерү. Алар гомумән үсә икән, экспоненциаль үсә. Ләкин аларны үстерү җиңел түгел. Димәк, бу эшне яхшы белгән кеше белән белмәгән кешенең нәтиҗәләре арасындагы аерма гаять зур булачак.
Стартаплар да экспоненциаль үсә ала, һәм без анда да шул ук күренешне күрәбез. Кайберәүләргә югары үсеш темпларына ирешү насыйп була. Күпчелегенә — юк. Нәтиҗәдә сыйфат ягыннан бөтенләй төрле нәтиҗәләр килеп чыга: тиз үсүче компанияләр гаять зур кыйммәткә ия була, ә түбәнрәк үсеш темплары булганнары хәтта исән дә калмаска мөмкин.
Y Combinator нигезләүчеләрне абсолют саннарга түгел, ә үсеш темпына игътибар итәргә өнди. Бу аларга эшнең башында ук, абсолют саннар әле түбән булганда, өметсезлеккә бирелмәскә ярдәм итә. Шулай ук компанияне ничек үстерергә кирәклеген билгеләү өчен үсеш темпын компас буларак кулланырга булыша. Ләкин төп өстенлек шунда: үсеш темпына басым ясап, сез гадәттә экспоненциаль рәвештә үсә торган нәрсәгә ирешәсез.
YC нигезләүчеләргә үсеш темпы ягыннан «күпме салсаң, шуны алырсың» дип турыдан-туры әйтми, ләкин бу хакыйкатьтән ерак түгел. Әгәр үсеш темпы нәтиҗәлелеккә пропорциональ булса, анда t вакыты эчендәге p нәтиҗәлелеге өчен бүләк pt-га пропорциональ булыр иде.
Бу турыда дистә еллар уйлансам да, бу җөмлә мине һаман да таң калдыра.
Сезнең эшегезнең уңышы аңа кадәр моны никадәр яхшы башкаруыгызга бәйле булган һәр очракта сез экспоненциаль үсеш алачаксыз. Ләкин безнең ДНК да, гадәтләребез дә безне моңа әзерләми. Беркем дә экспоненциаль үсешне табигый дип кабул итми; патшадан беренче көнне бер бөртек дөге, ә аннан соңгы һәр көнне икеләтә күбрәк сораган кеше турындагы хикәяне беренче тапкыр ишеткәч, һәр бала гаҗәпләнә.
Без табигый рәвештә аңламаган нәрсәне җиңәр өчен гадәтләр туплыйбыз, ләкин экспоненциаль үсешкә кагылышлы гадәтләребез дә күп түгел, чөнки кешелек тарихында аның мисаллары бик аз булган. Теориядә терлекчелек шундый өлкә булырга тиеш иде: малыгыз күбрәк булган саен, аларның төле дә күбрәк була. Ләкин гамәлдә көтүлек җирләре чикләүче фактор булган, ә аны экспоненциаль үстерү планы булмаган.
Дөресрәге, бөтен җирдә кулланырлык бернинди план булмаган. Үз территорияңне экспоненциаль киңәйтүнең бер юлы булган: яулап алу. Сез күбрәк территорияне контрольдә тоткан саен, армиягез көчлерәк була, һәм яңа җирләрне яулап алу җиңелрәккә әйләнә. Менә ни өчен тарих империяләр белән тулы. Ләкин империяләрне бик аз кеше төзегән яки идарә иткән, шуңа күрә аларның тәҗрибәсе халык гадәтләренә әллә ни тәэсир итмәгән. Император ерактагы һәм куркыныч бер зат булган, ә үз тормышыңда кулланырлык сабаклар чыганагы түгел.
Индустриягә кадәрге чорда экспоненциаль үсешнең иң таралган мисалы, мөгаен, галимлек булгандыр. Күбрәк белгән саен, яңа нәрсәне өйрәнү җиңелрәк. Нәтиҗәдә, элек тә, хәзер дә кайбер кешеләр билгеле бер темалар буенча башкаларга караганда гаҗәеп дәрәҗәдә күбрәк белгән. Ләкин бу да гадәтләргә артык тәэсир итмәгән. Фикерләр империяләре бер-берсе белән кисешә алса да һәм шунлыктан императорлар күбрәк була алса да, индустриягә кадәрге чорда мондый империянең практик тәэсире аз булган. [2]
Соңгы берничә гасырда бу вәзгыять үзгәрде. Хәзер фикер императорлары территория императорларын җиңә алырлык бомбалар ясый ала. Ләкин бу күренеш әле шулкадәр яңа, без аны бөтенләй үзләштереп бетермәдек. Хәтта процесста катнашучыларның да бик азы экспоненциаль үсештән файда күрүләрен аңлый яки аның башка мисалларыннан нәрсәгә өйрәнеп булуы турында уйлана.
Сызыклы булмаган табышның икенче чыганагы «җиңүче барысын да ала» дигән гыйбарәдә чагыла. Спорт ярышында нәтиҗәлелек белән кайтарым арасындагы бәйләнеш баскычлы функция булып тора: җиңүче команда көндәшеннән чак кына өстен булса да, яисә күпкә яхшырак уйнаса да, бер үк җиңү ала. [3]
Ләкин баскычлы функциянең чыганагы көндәшлекнең үзендә генә түгел. Эш нәтиҗәдәге билгеле бер чикләрдә (бусагаларда). Аларга ирешү өчен көндәшлек кирәкми. Сез бердәнбер катнашучы булган очракта да бусагалар булырга мөмкин, мәсәлән, теореманы исбатлау яки максатка тидерү кебек.
Сызыклы булмаган табышның бер чыганагы булган ситуациядә икенчесенең дә булуы таң калырлык дәрәҗәдә еш очрый. Чикләрне узу экспоненциаль үсешкә китерә: сугышта җиңүче як гадәттә азрак югалту кичерә, бу исә аларның киләчәктә җиңү ихтималын арттыра. Ә экспоненциаль үсеш бусагаларны узарга ярдәм итә: челтәр эффектлары булган базарда җитәрлек дәрәҗәдә тиз үсүче компания потенциаль көндәшләрен бөтенләй юлдан чыгарып ташлый ала.
Шөһрәт — сызыклы булмаган табышның ике чыганагын да үзендә берләштергән кызыклы бер мисал. Шөһрәт экспоненциаль рәвештә үсә, чөнки булган җанатарлар сезгә яңаларын алып килә. Ләкин аның шулай бер урында туплануының төп сәбәбе — чикләр: гади кешенең башындагы «беренче рәттәге йолдызлар» исемлегендә урын бик аз.
Сызыклы булмаган табышның ике чыганагын да берләштергән иң мөһим өлкә, мөгаен, өйрәнүдер. Белем экспоненциаль рәвештә үсә, ләкин анда бусагалар да бар. Мәсәлән, велосипедта йөрергә өйрәнү. Бу чикләрнең кайберләре станокларга охшаш: укырга өйрәнгәч, сез башка теләсә нәрсәне күпкә тизрәк өйрәнә аласыз. Ләкин чикләрнең иң мөһимнәре — яңа ачышлар белән бәйле булганнары. Белем фракталь кебек тоела: сез белем өлкәсенең чигенә ныклап басым ясасагыз, кайвакыт бөтенләй яңа бер өлкә ачасыз. Һәм шулай эшләсәгез, сез анда ясалачак барлык яңа ачышларга беренчеләрдән булып ирешәсез. Ньютон шулай эшләгән, Дюрер һәм Дарвин да шулай иткән.
Сызыклы булмаган табышлы ситуацияләрне табу өчен гомуми кагыйдәләр бармы? Иң ачыгы — катмарланучы, бер-берсен үстерүче (compound) эш эзләү.
Эш ике рәвештә тупланып үсә ала. Ул турыдан-туры кушылырга мөмкин, ягъни бер циклда яхшы эшләү киләсе циклда яхшырак эшләргә мөмкинлек бирә. Бу, мәсәлән, сез инфраструктура төзегәндә, яки аудитория яисә бренд үстергәндә була. Яисә эш сезне өйрәтү аша туплана ала, чөнки белем туплану хасиятенә ия. Бу икенче очрак аеруча кызык, чөнки процесс барышында сезгә эшегез начар бара кебек тоелырга мөмкин. Сез үз максатыгызга шунда ук ирешә алмаска да мөмкинсез. Ләкин сез күп нәрсәгә өйрәнәсез икән, барыбер экспоненциаль үсеш аласыз.
Силикон үзәненең уңышсызлыкларга шулкадәр сабыр каравының бер сәбәбе дә шунда. Силикон үзәнендә уңышсызлыкка сукырларча түзмәләр. Алар сезгә, үз хаталарыгыздан сабак алган очракта гына, алга таба да ставка ясаячак. Әгәр өйрәнәсез икән, сез чыннан да отышлы сайлау: бәлки сезнең компаниягез сез теләгәнчә үсмәгәндер, ләкин сез үзегез үскәнсез, һәм бу иртәме-соңмы нәтиҗә бирәчәк.
Чыннан да, белем алудан гыйбарәт булмаган экспоненциаль үсеш формалары да белем белән шулкадәр еш аралаша ки, без моны чыгарма түгел, ә кагыйдә дип кабул итәргә тиешбездер. Моннан тагын бер эвристик кагыйдә килеп чыга: һәрвакыт өйрәнегез. Әгәр сез өйрәнмисез икән, сез, мөгаен, сызыклы булмаган табышка илтүче юлда түгелсез.
Ләкин нәрсә өйрәнүегезне артык стандартлаштырмагыз. Үзегезне инде кыйммәтле дип танылган нәрсәләрне өйрәнү белән генә чикләмәгез. Сез бит өйрәнәсез генә; киләчәктә нәрсәнең кыйммәтле булачагын төгәл белмисез, һәм үзегезгә чиктән тыш кырыс булсагыз, гадәттән тыш мөмкинлекләрне кисеп ташларсыз.
Ә баскычлы функцияләр турында нәрсә әйтеп була? «Бусагалар эзләгез» яки «көндәшлек эзләгез» дигән файдалы кагыйдәләр бармы? Монда хәл катлаулырак. Чикнең (бусаганың) булуы уенның аңа лаек булуына гарантия бирми. Әгәр сез рус рулеткасы уйнасагыз, һичшиксез, бусагалы ситуациягә эләгәсез, ләкин иң яхшы очракта да хәлегез яхшырмый. «Көндәшлек эзләгез» дигән киңәш тә шулай ук файдасыз; әгәр бүләк өчен көрәшүнең мәгънәсе булмаса? Җитәрлек дәрәҗәдә тиз экспоненциаль үсеш табыш кәкресенең формасын да, дәүләтен дә тәэмин итә — чөнки тиз үскән нәрсә башта бик кечкенә булса да, зур булып үсәчәк, — ә бусагалар исә форманы гына гарантияли. [4]
Бусагалардан файдалану принцибы үз эченә уенның көч куярга кыйммәт булуын тикшерүне кертергә тиеш. Менә бер мисал: әгәр сез уртача гына сыйфатлы, ләкин барыбер популяр булган нәрсәгә юлыксагыз, аны яхшырагы белән алыштыру яхшы фикер булырга мөмкин. Мәсәлән, бер компания кешеләр яратмаган, ләкин барыбер сатып ала торган продукт җитештерсә, димәк, сез яхшырак альтернатива ясасагыз, алар аны сатып алачак. [5]
Өметле интеллектуаль бусагаларны табу юлы булса, искиткеч булыр иде. Нинди сораулар артында бөтен бер яңа фәнни өлкәләр ятканын алдан белү мөмкинме? Моны төгәл алдан әйтеп булуына шикләнәм, ләкин бүләк шулкадәр кыйммәт, хәтта очраклы сайлаудан бераз гына яхшырак булган фаразлау ысуллары да файдалы булыр иде, һәм аларны табуга өмет бар. Без фәнни мәсьәләнең яңа ачышларга китермәү ихтималын билгеле бер дәрәҗәдә чамалый алабыз: ул дөрес күренгән, ләкин кызыксыз булганда. Ә яңа ачышларга китерә торган сораулар гадәттә бик серле, ләкин бәлки әллә ни мөһим булмаган кебек күренә. (Әгәр алар серле һәм ачыктан-ачык мөһим булса, алар билгеле ачык сораулар булыр иде һәм алар өстендә инде бик күп кеше эшләр иде.) Димәк, мондагы бер эвристика — карьеризмга түгел, ә кызыксынучанлыкка таяну; нәрсә эшләргә тиеш булганыгызга түгел, ә сезне нәрсә кызыксындырганына ирек бирү.
Нәтиҗәлелек өчен сызыклы булмаган табыш перспективасы амбицияле кешеләрне канатландыра. Һәм бу өлкәдә яхшы яңалыклар бар: бу территория ике якка да киңәя. Сызыклы булмаган табыш алырга мөмкин булган эш төрләре арта бара, һәм табышның үзе дә зуррак була бара.
Моның ике сәбәбе бар, ләкин алар үзара шулкадәр тыгыз үрелгән ки, хәтта бер ярым сәбәп кебек: технологияләр үсеше һәм оешмаларның мөһимлеге кимү.
Илленче еллар элек зур проектлар өстендә эшләү өчен нинди дә булса оешманың бер өлеше булу күпкә мөһимрәк иде. Кирәкле ресурсларны табуның, хезмәттәшләр табуның һәм аудиториягә чыгуның бердәнбер юлы шул иде. Шуңа күрә 1970 елда сезнең дәрәҗәгез күпчелек очракта сез кергән оешманың дәрәҗәсе белән билгеләнә иде. Һәм абруй төгәл күрсәткеч иде, чөнки сез берәр оешманың бер өлеше булмасагыз, күп нәрсәгә ирешү ихтималы аз иде. Бик аз гына чыгармалар бар иде, аеруча рәссамнар һәм язучылар — алар арзан кораллар кулланып берьялгызы эшләделәр һәм үз брендларына ия иделәр. Ләкин алар да аудиториягә ирешү өчен оешмаларга бәйле иде. [6]
Оешмалар өстенлек иткән дөнья нәтиҗәлелек өчен кайтарымнардагы тирбәнешләрне йомшартты (тигезләде). Ләкин бу дөнья минем гомерем эчендә генә дә нык таркалды. Хәзер күпкә күбрәк кеше 20 гасырда рәссамнар һәм язучылар ия булган иреккә ирешә ала. Башлангыч капиталны күп таләп итмәгән бик күп зур проектлар барлыкка килде, өйрәнү, акча эшләү, хезмәттәшләр табу һәм аудиториягә чыгу өчен күпсанлы яңа юллар ачылды.
Иске дөньядан әле күп нәрсә калды, ләкин тарихи күзлектән караганда, үзгәрешләр тизлеге искиткеч зур. Аеруча нинди зур әйберләрнең куркыныч астында торуын исәпкә алганда. Эш нәтиҗәлелеге өчен табыш формасы үзгәрүдән дә фундаментальрәк үзгәрешне күз алдына китерү кыен.
Институтларның тигезләүче тәэсиреннән башка, нәтиҗәләрдәге аермалар тагын да зуррак булачак. Бу һәркем яхшырак яшәячәк дигән сүз түгел: эшен яхшы башкарган кешеләр тагын да яхшырак нәтиҗәгә ирешәчәк, ә начар башкаручылар тагын да начаррак хәлдә калачак. Моны онытмаска кирәк. Сызыклы булмаган табышка үзеңне багышлау һәркем өчен түгел. Күпчелек кеше гомуми төркемнең бер өлеше булып яхшырак яшәячәк. Алайса, сызыклы булмаган табышка кем омтылырга тиеш? Ике төрле амбицияле кешеләр: үзләренең шулкадәр яхшы булуын белеп, зур тирбәнешле дөньяда отачакларына шикләнмәүчеләр, һәм, аеруча яшьләр — моны белү өчен тәвәккәлләп карарга мөмкинлеге булганнар. [7]
Институтлардан китү аларның хәзерге әгъзаларының чыгып китүе генә булмаячак. Яңа җиңүчеләрнең күбесе — шул оешмалар беркайчан да ишек төбеннән дә уздырмаячак кешеләр булачак. Шуңа күрә мөмкинлекләрнең демократияләшүе оешмалар үзләре уйлап тапкан теләсә нинди ясалма чикләрдән күпкә киңрәк һәм чынбарлыкка якынрак булачак.
Амбицияләрнең бу зур иреккә чыгуы һәркемне дә сөендерми. Бу кайбер төркемнәрнең мәнфәгатьләренә яный һәм кайбер идеологияләргә каршы килә. [8] Ләкин сез амбицияле шәхес булсагыз, бу сезнең өчен яхшы яңалык. Сез аннан ничек файдаланырга тиеш?
Нәтиҗәлелек өчен сызыклы булмаган табыштан файдалануның иң ачык юлы — эшеңне гадәттән тыш яхшы башкару. Кәкренең иң очында өстәмә тырышлык бик отышлы. Бигрәк тә шуңа күрә: ул иң югары очта көндәшлек азрак — нәрсәнедер гадәттән тыш яхшы эшләү авыр булганга гына түгел, ә кешеләр бу перспективадан шулкадәр курыкканга, хәтта бик азы гына моны эшләп карарга да батырчылык итә. Димәк, гаҗәеп эш башкару гына түгел, хәтта моны эшләп карарга тырышу үзе дә отышлы.
Эшегезнең сыйфатына тәэсир итүче бик күп үзгәрешле зурлыклар бар, һәм әгәр сез алдынгылар рәтендә булырга теләсәгез, аларның барысын да диярлек дөрес кулланырга кирәк. Мәсәлән, берәр нәрсәне гаҗәеп яхшы эшләү өчен сез аның белән кызыксынырга тиеш. Гади тырышлык кына җитми. Шуңа күрә сызыклы булмаган табышлар дөньясында сезнең нәрсәне ошатуыгызны белү һәм аның өстендә эшләү юлларын табу тагын да кыйммәтрәк. [9] Шулай ук сезнең шартларга туры килгән эш сайлау да мөһим булачак. Мәсәлән, ниндидер эш үз табигате белән бик күп вакыт һәм энергия таләп итә икән, аны яшь чакта, балаларыгыз булмаган вакытта башкару аеруча файдалы булачак.
Бөек эшләр башкару өчен гаҗәеп күп техника кирәк. Бу бары тырышу мәсьәләсе генә түгел. Мин моның рецептын бер абзацта бирергә тырышып карыйм.
Сездә табигый сәләт һәм тирән кызыксыну булган эшне сайлагыз. Үз проектларыгыз өстендә эшләү гадәтен үстерегез; алар сезнең өчен дулкынландыргыч амбицияле булганда, нинди булулары мөһим түгел. Хәлегездән тайганчы янмыйча, мөмкин кадәр тырышып эшләгез, һәм бу сезне ахыр чиктә белем чикләренең берсенә алып чыгар. Ерактан бу чикләр тигез күренә, ләкин якыннан караганда алар бушлыклар белән тулы. Мондый бушлыкларны күреп, аларны өйрәнегез, һәм бәхетегез булса, аларның берсе бөтен бер яңа өлкәгә әйләнер. Үзегез рөхсәт итә алган кадәр күбрәк куркыныч алыгыз (тәвәккәлләгез); вакыт-вакыт уңышсызлыкка очрамыйсыз икән, сез, мөгаен, артык сак кыланасыз. Иң яхшы хезмәттәшләр эзләгез. Яхшы зәвык үстерегез һәм иң яхшы үрнәкләрдән өйрәнегез. Намуслы булыгыз, аеруча үзегезгә карата. Спорт белән шөгыльләнегез, яхшы ашагыз һәм йоклагыз, куркыныч матдәләрдән сакланыгыз. Шикләнгәндә кызыксынуыгыз артыннан барыгыз. Ул беркайчан да алдамый һәм нәрсәнең игътибарга лаек булуын сезгә караганда яхшырак белә. [10]
Һәм, әлбәттә, сезгә тагын бер нәрсә кирәк: уңыш (бәхет). Бәхет һәрвакыт роль уйный, ләкин сез берәр оешманың өлеше булып түгел, ә үзегез эшләгәндә, аның роле тагын да зуррак. Бәхет — әзерлек белән мөмкинлекнең очрашуы кебек дөрес афоризмнар булса да, чын очраклылык компоненты да бар, һәм сез аңа каршы бернәрсә дә эшли алмыйсыз. Чишелеш — берничә тапкыр омтылып карау. Бу тәвәккәллекне яшьтән үк башларга тагын бер сәбәп.
Сызыклы булмаган табышлы өлкәнең иң яхшы мисалы — фән. Анда өйрәнү рәвешендәге экспоненциаль үсеш һәм нәтиҗәлелекнең иң өске чигендәге — туры мәгънәсендә белем чикләрендәге бусагалар берләшә.
Нәтиҗәдә, фәнни ачышларда шундый тигезсезлек барлыкка килде ки, аның янында иң катлаулы җәмгыятьләрдәге байлык тигезсезлеге дә бик йомшак булып күренә. Ньютон ачышлары, бәлки, аның замандашларының барлык ачышларын бергә җыйганнан да зуррак булгандыр. [11]
Бу фикер ачык күренергә мөмкин, ләкин аны төгәл әйтеп үтү комачауламас. Сызыклы булмаган табыш тигезсезлекне күздә тота. Табыш кәкресе никадәр текәрәк булса, нәтиҗәләрдәге аерма шулкадәр зуррак була.
Чынлыкта, сызыклы булмаган табыш белән тигезсезлек арасындагы бәйләнеш шулкадәр көчле ки, ул мондый төр эшне табу өчен тагын бер эвристик юл бирә: берничә эре җиңүче калганнарның барысыннан да күпкә алда булган өлкәләрне эзләгез. Барысы да чама белән бертигез эшләгән эш төре, мөгаен, сызыклы булмаган табышлы булмас.
Кайсы өлкәләрдә берничә зур җиңүче калганнардан күпкә өстен чыга? Менә иң ачык мисаллар: спорт, сәясәт, сәнгать, музыка, актерлык, режиссура, язучылык, математика, фән, стартаплар ачу һәм инвестицияләр. Спортта бу күренеш тыштан куелган чикләр аркасында бара; һәр узышта җиңү өчен сезгә берничә процентка гына тизрәк булу җитә. Сәясәттә хакимият императорлар заманындагы кебек үсә. Ә кайбер башка өлкәләрдә (шул исәптән сәясәттә) уңыш күбесенчә шөһрәткә бәйле, ә аның үзенең сызыклы булмаган үсеш чыганагы бар. Ләкин спортны, сәясәтне һәм шөһрәт эффектларын чыгарсак, искиткеч бер нәрсә күренә: калган исемлек уңышка ирешү өчен мөстәкыйль фикерле булырга кирәк булган өлкәләр исемлеге белән тулысынча туры килә — монда сезнең фикерләрегез дөрес кенә түгел, ә яңа да булырга тиеш. [12]
Фәндә бу ачыктан-ачык күренә. Сез башкалар әйткән сүзләрне язып фәнни мәкалә бастыра алмыйсыз. Ләкин бу, мәсәлән, инвестицияләрдә дә нәкъ шулай. Компаниянең уңышына башка күпчелек инвесторлар ышанмаганда гына ышану файда китерә; әгәр башкалар да компания уңышлы булыр дип уйласа, аның акцияләре бәясендә бу чагылыш тапкан була инде, һәм акча эшләү өчен мөмкинлек калмый.
Бу өлкәләрдән без тагын нәрсәгә өйрәнә алабыз? Аларның һәркайсында сез башлангыч көч куярга тиешсез. Сызыклы булмаган табышлар башта кечкенә күренә. Мондый темплар белән, — дип уйлый башлыйсыз сез, — мин беркайчан да бернинди нәтиҗәгә ирешә алмам. Ләкин бүләк кәкресе ахырда шулкадәр текә күтәрелгәнгә күрә, аңа ирешү өчен гадәттән тыш чаралар күрергә кыйммәт.
Стартаплар дөньясында бу принцип «масштабланмый торган эшләрне башкарыгыз» дип атала. Башлангыч кечкенә клиентларыгызга гаҗәеп зур игътибар бирү аша сез, идеаль очракта, «сарафан радиосы» ярдәмендә экспоненциаль үсешне җибәрәсез. Ләкин бу принцип экспоненциаль үсә торган теләсә кайсы нәрсәгә кагыла. Мәсәлән, белем алуга. Берәр яңа нәрсәне өйрәнә башлаганда, сез үзегезне югалган кебек хис итәсез. Ләкин беренче баскычка менеп җитәр өчен башлангыч көч куярга кыйммәт, чөнки күбрәк өйрәнгән саен, барысы да җиңелрәк барачак.
Сызыклы булмаган табышлы өлкәләр исемлегендә тагын бер нечкә сабак бар: хезмәтне гади эш (ялланып эшләү) белән тигезләмәскә. ХХ гасырның күпчелек өлешендә бу ике төшенчә һәркем өчен диярлек бер үк нәрсә иде, нәтиҗәдә без нәтиҗәлелекне эш урыны булу белән тәңгәлләштерү гадәтен мирас итеп алдык. Хәзер дә күпчелек кеше өчен «сезнең эшегез» дигән гыйбарә аларның хезмәтен, хезмәт урынын аңлата. Ләкин язучы, рәссам яки галим өчен бу аларның хәзерге вакытта нәрсәне өйрәнүен яки нәрсә иҗат итүен аңлата. Мондый кешеләр өчен аларның эше — эштән эшкә, яисә бөтенләй рәсми эшләре булмаса да, үзләре белән бергә йөртә торган әйбер. Ул эш бирүче өчен эшләнсә дә, барыбер аларның үз портфолиосының бер өлеше булып тора.
Берничә эре җиңүче калганнарның барысыннан да өстен чыккан өлкәгә керү — куркыныч перспектива. Кайберәүләр моны белә торып эшли, ләкин моның кирәге юк. Сездә җитәрлек дәрәҗәдә табигый сәләт булса һәм сез кызыксынуыгыз артыннан җитәрлек дәрәҗәдә еракка барсагыз, сез үзегез дә шундый өлкәдә булачаксыз. Сезнең кызыксынучанлыгыгыз кызыксыз сораулар белән шөгыльләнергә юл куймаячак, ә кызыклы сораулар гадәттә сызыклы булмаган табышлы яңа өлкәләр тудыра.
Сызыклы булмаган табыш территориясе һич тә бер урында тормый. Чынлыкта, иң югары табыш нәкъ менә аны киңәйтүдән килә. Шуңа күрә амбиция дә, кызыксынучанлык та сезне бу территориягә китерә алса да, кызыксынучанлык икесенең көчлерәге булырга мөмкин. Амбиция сезне гадәттә булган түбәләргә менәргә этәрә, ләкин сез җитәрлек дәрәҗәдә кызыклы сорауга нык ябышсагыз, ул сезнең астыгызда зур тауга әверелергә мөмкин.
Искәрмәләр
Тырышлык, нәтиҗәлелек һәм табыш арасындагы аерманы никадәр төгәл аерып булуның чиге бар, чөнки асылда алар төгәл аерылмаган. Бер кеше өчен табыш булган нәрсә икенчесе өчен нәтиҗәлелек булырга мөмкин. Ләкин бу төшенчәләрнең чикләре аңлаешсыз булса да, алар мәгънәсез түгел. Мин хатага юл куймыйча, алар турында мөмкин кадәр төгәл язарга тырыштым.
[1] Эволюциянең үзе, мөгаен, нәтиҗәлелек өчен сызыклы булмаган табышның иң колачлы мисалыдыр. Ләкин моны безгә аңлау кыен, чөнки без нәтиҗәне алучылар түгел, ә без үзебез — шул табыш.
[2] Сәнәгать инкыйлабына кадәр дә белем практик файда китергән, әлбәттә. Игенчелекнең үсеше кеше тормышын бөтенләй үзгәрткән. Ләкин мондый үзгәреш берничә галим кешенең ачышлары нәтиҗәсе түгел, ә техниканы киң, әкренләп камилләштерү нәтиҗәсе булган.
[3] Баскычлы функцияне сызыклы булмаган дип атау математик яктан бөтенләй үк дөрес түгел, ләкин нульдән башланган баскычлы функция рациональ затның тырышлыгы өчен бүләк сызыгын сурәтләгәндә суперсызыклы функция кебек эшли. Әгәр ул нульдән башланса, баскычка кадәрге өлеш теләсә нинди сызыклы артучы кайтарымнан түбән була, ә баскычтан соңгы өлеш ул ноктада кирәкле бүләктән югарырак булырга тиеш, югыйсә беркем дә тырышып тормас иде.
[4] Көндәшлеккә омтылу яхшы эвристика булырга мөмкин, чөнки кайбер кешеләр моны дәртләндергеч дип таба. Бу шулай ук өметле проблемаларны билгеләү өчен бер күрсәткеч булып тора, чөнки башкаларның да моны өметле дип санавын күрсәтә. Ләкин бу бик камил булмаган билге: еш кына шау-шулы төркем ниндидер проблема артыннан чаба, һәм аларның барысын да икенче бер проблема өстендә тыныч кына эшләүче кеше җиңә.
[5] Ләкин һәрвакыт түгел. Бу кагыйдә белән сак булырга кирәк. Нәрсәдер уртача сыйфатлы булуына карамастан популяр икән, моның яшерен сәбәбе була. бәлки монополия яки көйләүләр көндәшлек итүне катлауландырадыр. Бәлки сатып алучыларның зәвыгы начардыр яки нәрсә сатып алу турында карар кабул итү тәртибе бозылгандыр. Шундый сәбәпләр аркасында яшәп килүче уртача әйберләрнең зур катламнары бар.
[6] Егерме яшьләремдә мин рәссам булырга теләдем һәм хәтта рәсем сәнгатен өйрәнү өчен сәнгать мәктәбенә йөрдем. Күбесенчә сәнгатьне яратканга күрә, ләкин мотивларымның зур гына бер өлеше рәссамнарның оешмаларга иң аз бәйле булып тоелуыннан килә иде.
[7]сызыклы булмаган табыш ала. Өйрәнү туплана бара, һәм һәркем тормыш барышында өйрәнә. Ләкин гамәлдә көндәлек өйрәнүне нәтиҗә кәкресе чыннан да текә күтәрелә торган чиккә кадәр җиткерүчеләр бик аз.
[8] «Тигезлек» тарафдарлары бу сүз астында нәрсәне күздә тотулары төгәл аңлашылмый. Алар үзара да килешмиләр кебек. Ләкин алар нәрсәне генә күздә тотса да, бу, мөгаен, институтларның нәтиҗәләрне контрольдә тоту көче кимегән һәм берничә кеше башкаларга караганда күпкә яхшырак уңышка ирешкән дөньяга каршы килә.
Бу төшенчәнең нәкъ дөнья капма-каршы якка үзгәрә башлаган вакытта барлыкка килүе аның бәхетсезлеге кебек күренергә мөмкин, әмма мин моны очраклылык дип уйламыйм. Минемчә, аның хәзер пәйда булуының бер сәбәбе — аның тарафдарлары нәтиҗәлелектәге аерманың тиз үсүеннән үзләрен куркыныч астында хис итәләр.
[9] Нәтиҗә: балаларын, кызыксынулары булмаса да, медицина кебек дәрәҗәле өлкәләрдә эшләргә мәҗбүр итүче ата-аналар, үткәндәгегә караганда да ныграк аларның юлын ябып, зыян китерәчәкләр.
[10] Бу абзацның беренчел варианты «Бөек эшләрне ничек башкарырга» дигән эшемнең беренче караламасы иде. Аны язу белән, мин бу теманың сызыкча булмаган табышка караганда мөһимрәк булуын аңладым, шуңа күрә әлеге абзацны аерым язма итеп киңәйтү өчен хәзерге эссене вакытлыча туктатып тордым. Беренчел варианттан диярлек бернәрсә дә калмады, чөнки «Бөек эшләрне ничек башкарырга»ны тәмамлагач, мин моны шуңа нигезләнеп яңадан яздым.
[11] Сәнәгать инкыйлабына кадәр баеган кешеләр моны гадәттә императорлар кебек эшли иде: ниндидер ресурска ия булу аларны тагын да көчлерәк итә һәм тагын да күбрәк ресурсларны басып алырга мөмкинлек бирә иде. Хәзер исә моны галим кебек, гаҗәеп дәрәҗәдә кыйммәтле яңа берәр нәрсә ачып яки төзеп эшләргә була. Баючыларның күбесе элеккеге һәм яңа алымнарның кушылмасын куллана, әмма иң алга киткән икътисадларда бу нисбәт соңгы ярты гасырда гына да күренекле рәвештә яңа ачышлар ягына авышты.
[12] Гадәти калыпта фикер йөртүче кешеләрнең тигезсезлекне яратмавы гаҗәп түгел, чөнки бәйсез фикер йөртү — бу тигезсезлекнең иң зур этәргечләренең берсе. Әмма эш аларның үзләрендә булмаган нәрсәне башкаларга да теләмәвендә генә түгел. Гадәти калыпта фикер йөртүчеләр яңа идеяләргә ия булуның нинди икәнен күз алдына да китерә алмый. Шуңа күрә нәтиҗәлелектәге зур аерма феномены аларга табигый булмаган кебек тоела, һәм алар моңа юлыкканда, моның сәбәбе алдашуда яки ниндидер явыз тышкы йогынтыда дип уйлыйлар.
Әлеге язманың караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга (Trevor Blackwell), Патрик Коллисонга (Patrick Collison), Тайлер Коуэнгә (Tyler Cowen), Джессика Ливингстонга (Jessica Livingston), Хардж Таггарга (Harj Taggar) һәм Гарри Танга (Garry Tan) рәхмәтемне белдерәм.