«...Коперникттың [экванттарға] ҡарата эстетик ризаһыҙлығы уның Птолемей системаһынан баш тартыуына төп сәбәптәрҙең береһе булған...»
- Томас Кун, Коперник революцияһы
«Барыбыҙ ҙа Келли Джонсон ҡулы аҫтында белем алдыҡ һәм уның матур күренгән самолёт шулай уҡ шәп осорға тейеш тигән ныҡлы фекеренә фанатиктарса ышандыҡ.»
- Бен Рич, Skunk Works
«Матурлыҡ — беренсе һынау: йәмһеҙ математикаға был донъяла даими урын юҡ.»
- Г. Х. Харди, Математик аҡланыуы
Яҡында ғына мин MIT-ла уҡытыусы дуҫым менән һөйләштем. Уның өлкәһе хәҙер бик популяр һәм йыл һайын уға буласаҡ аспиранттарҙан күпләп ғаризалар яуа. «Уларҙың күбеһе аҡыллы күренә, — тине ул. — Ләкин миңә уларҙа ниндәй ҙә булһа зауыҡ бармы-юҡмы икәнен аңлауы ҡыйын.»
Зауыҡ. Хәҙер был һүҙҙе һирәк ишетәһең. Шулай ҙа, уны нисек кенә атаһаҡ та, уның төбөндә ятҡан төшөнсә беҙгә барыбер кәрәк. Дуҫым ябай ғына яҡшы белгестәрҙе түгел, ә үҙҙәренең техник белемен матур нәмәләр проектлау өсөн ҡуллана алған студенттарҙы күрергә теләүен әйткән ине.
Математиктар яҡшы эште «матур» тип атай, һәм хәҙер ҙә, элек тә ғалимдар, инженерҙар, музыканттар, архитекторҙар, дизайнерҙар, яҙыусылар һәм рәссамдар шулай иткән. Уларҙың бер үк һүҙҙе ҡулланыуы ябай ғына тап килеүме, әллә уларҙың мәғәнәләрендә ниндәйҙер уртаҡлыҡ бармы? Әгәр уртаҡлыҡ булһа, беҙ бер өлкәләге матурлыҡ асыштарын икенсеһендә файҙалана алабыҙмы?
Нимәлер проектлаған һәм ижад иткән беҙҙең кеүектәр өсөн был ябай ғына теоретик һорауҙар түгел. Әгәр матурлыҡ тигән нәмә бар икән, беҙ уны таный белергә тейешбеҙ. Яҡшы нәмәләр яһау өсөн беҙгә яҡшы зауыҡ кәрәк. Матурлыҡҡа еңел-елпе абстракция кеүек ҡарап, уның тураһында йә юҡты бушҡа һөйләү, йә унан ҡасыу урынына, әйҙәгеҙ, уны ғәмәли һорау тип ҡарайыҡ: яҡшы нәмәне нисек эшләргә?
Бөгөн зауыҡ тураһында телгә алһағыҙ, бик күптәр «зауыҡ — ул субъектив нәмә» тип әйтер. Улар быға ышана, сөнки улар үҙҙәрен ысынлап та шулай тоя. Уларға берәй нәмә оҡшаһа, уның сәбәбен дә аңлай алмайҙар. Бәлки, сөнки ул матур, йәки әсәһендә лә шундай булғанға, йә журналда кино йондоҙонда күргәнгә, йәки уның ҡиммәт икәнен белгәнгәлер. Уларҙың уйҙары — тикшерелмәгән хистәр һәм теләктәр төйөнө.
Күбебеҙ бала саҡтан был төйөндө тикшермәй ҡалдырырға өйрәтелгән. Әгәр һеҙ кесе ҡустығыҙҙы буяу китабында кешеләрҙе йәшел төҫкә буяғаны өсөн мыҫҡыллаһағыҙ, әсәйегеҙ ҙур ихтимал менән: «Һиңә үҙеңсә оҡшай, ә уға үҙенсә оҡшай», — тип әйтер.
Был ваҡытта әсәйегеҙ һеҙгә эстетика буйынса мөһим хәҡиҡәттәрҙе өйрәтергә тырышмай. Ул бары тик икегеҙҙең сәпсешеүҙе туҡтатыуығыҙҙы теләй.
Өлкәндәр беҙгә әйткән күп кенә ярымхәҡиҡәттәр кеүек үк, был фекер ҙә уларҙың үҙҙәре әйткән башҡа һүҙҙәргә ҡаршы килә. Зауыҡ — ул бары тик шәхси өҫтөнлөк кенә тигәнде башығыҙға һеңдергәндән һуң, улар һеҙҙе музейға алып бара һәм Леонардо бөйөк рәссам булғанға иғтибарлы булырға ҡуша.
Был мәлдә баланың башында ниндәй уйҙар тыуа? Ул «бөйөк рәссам» тигәнде нисек аңлай? Йылдар буйы һәр кемдең бары тик үҙенсә эшләргә яратыуы тураһында ишеткәндән һуң, ул бөйөк рәссам — эштәре башҡаларҙыҡынан яҡшыраҡ булған кеше тигән һығымтаға туранан-тура килә алмаҫ. Уның Птолемейса йыһан моделендә бөйөк рәссам — брокколи кеүек үк сәләмәтлек өсөн файҙалы бер нәмә, сөнки ҡайҙалыр китапта шулай тип яҙылған.
Зауыҡ — бары тик шәхси ҡараш тип әйтеү бәхәстәрҙе булдырмауҙың яҡшы юлы. Ҡыйынлығы шунда: был дөрөҫ түгел. Нәмәлер проектлай һәм ижад итә башлағас, һеҙ быны тояһығыҙ.
Кешеләр ниндәй генә эш эшләмәһен, улар тәбиғи рәүештә уны яҡшыраҡ башҡарырға теләй. Футболсылар уйындарҙа еңергә ярата. Башҡарма директорҙар табышты арттырырға теләй. Үҙ эшеңдә оҫтарыу — ғорурлыҡ һәм ысын кинәнес. Әгәр һеҙҙең эшегеҙ проектлау һәм ижад итеү булһа, һәм матурлыҡ тигән төшөнсә булмаһа, тимәк, үҙ эшегеҙҙә оҫтарыуҙың бер ниндәй ҙә юлы юҡ. Зауыҡ бары тик шәхси ҡараш ҡына икән, һәр кемдең зауығы инде камил булып сыға: һиңә нимә оҡшай — шул оҡшай, вәссәләм.
Һәр эштәге кеүек үк, нәмәләр проектлауҙы дауам иткән һайын, һеҙ оҫтара бараһығыҙ. Һеҙҙең зауығығыҙ үҙгәрәсәк. Һәм үҙ эшендә оҫтарған һәр кем кеүек үк, һеҙ ҙә яҡшыраҡ эшләй башлағанығыҙҙы беләсәкһегеҙ. Әгәр шулай икән, һеҙҙең элекке зауығығыҙ бары тик икенсе генә түгел, ә насарыраҡ булған. Шулай итеп, зауыҡ яңылыш була алмай тигән аксиома селпәрәмә килә.
Хәҙерге ваҡытта релятивизм модала, һәм был хатта зауығығыҙ үҫкән һайын да зауыҡ тураһында тәрәнерәк уйланыуға ҡамасаулай ала. Ләкин асыҡтан-асыҡ сығып, кәм тигәндә үҙ-үҙегеҙгә яҡшы һәм насар дизайн барлығын таныһағыҙ, һеҙ яҡшы дизайнды ентекләп өйрәнә башлай алаһығыҙ. Зауығығыҙ нисек үҙгәрҙе? Хаталар ебәргәндә, уларға нимә сәбәп булды? Башҡалар дизайн тураһында нимәгә өйрәнде?
Был һорауҙы тикшерә башлағас, төрлө өлкәләрҙәге матурлыҡ идеяларының бер-береһенә ни тиклем оҡшаш булыуы хайран ҡалдыра. Яҡшы дизайндың бер үк принциптары ҡабат-ҡабат алға сыға.
Яҡшы дизайн — ябай. Быны математиканан алып һынлы сәнғәткә тиклем ишетергә була. Математикала был ҡыҫҡараҡ иҫбатлауҙың ғәҙәттә яҡшыраҡ булыуын аңлата. Аксиомаларға килгәндә, бигерәк тә, әҙерәк булыу — яҡшыраҡ. Программалауҙа ла мәғәнәһе шул сама. Архитекторҙар һәм дизайнерҙар өсөн был матурлыҡтың өҫтөнлөклө ялтырауыҡ биҙәктәр күплегенә түгел, ә ентекләп һайланған бер нисә төҙөлөш элементына бәйле булырға тейешлеген аңлата. (Биҙәк үҙенән-үҙе насар түгел, ул тик эске бушлыҡты йәшергән битлек булғанда ғына насар.) Ошо рәүешле һынлы сәнғәттә лә ентекләп күҙәтелгән һәм аныҡ һүрәтләнгән бер нисә әйберле натюрморт, әйтәйек, селтәрле яға кеүек күҙгә ташланған, ләкин уйланылмаған ҡабатланыусы яҙыуҙар яғылған һүрәттән ҡыҙығыраҡ буласаҡ. Яҙыусылыҡта был: әйтергә теләгәнеңде әйт һәм ҡыҫҡа әйт, тигәнде аңлата.
Ябайлыҡҡа баҫым яһарға кәрәк булыуы сәйер күренә. Ябайлыҡ тәбиғи ҡалып булырға тейеш кеүек. Биҙәкле нәмә күберәк көс талап итә. Ләкин кешеләр ижади булырға тырышҡанда, уларға нимәлер йоғонто яһай һымаҡ. Йәш яҙыусылар үҙҙәренең ғәҙәти һөйләшенә бөтөнләй оҡшамаған пафослы тон үҙләштерә. Сәнғәтле булырға тырышҡан дизайнерҙар төрлө бөҙрәләргә һәм бөгәрләнеүҙәргә тотона. Һүрәт төшөрөүселәр үҙҙәренең экспрессионист булыуын аса. Былар барыһы ла ҡасыу. Оҙон һүҙҙәр йәки «экспрессив» бумала һыҙыҡтары аҫтында тәрәнлек юҡ, һәм бына ошо ҡурҡыныс.
Һеҙҙе ябай булырға мәжбүр иткәндә, һеҙ ысын мәсьәлә менән йөҙгә-йөҙ осрашырға мәжбүр булаһығыҙ. Тышҡы биҙәк менән ҡаплай алмағас, төп асылды асырға тура килә.
Яҡшы дизайн — ваҡытһыҙ. Математикала һәр иҫбатлау, әгәр унда хата булмаһа, мәңгелек. Тимәк, Харди йәмһеҙ математикаға даими урын юҡ тигәндә нимәне күҙ уңында тота? Ул Келли Джонсон әйткәнде күҙ уңында тота: әгәр берәй нәмә йәмһеҙ икән, ул иң яҡшы сиселеш була алмай. Моғайын, яҡшырағы бар, һәм ваҡыт үтеү менән уны кемдер барыбер табасаҡ.
Ваҡытһыҙлыҡҡа ынтылыу — иң яҡшы яуапты табырға үҙеңде мәжбүр итеү ысулы: әгәр кемдеңдер һеҙҙе уҙып китеүен күҙ алдына килтерә алаһығыҙ икән, һеҙ быны үҙегеҙ эшләргә тейешһегеҙ. Ҡайһы бер бөйөк оҫталар быны шул тиклем яҡшы эшләгән, хатта үҙҙәренән һуң килеүселәргә урын ҡалдырмаған тиерлек. Дюрерҙан һуң һәр гравюра оҫтаһына уның күләгәһендә йәшәргә тура килде.
Ваҡытһыҙлыҡҡа ынтылыу — мода ҡоллоғонан ҡотолоу ысулы ла. Мода, тәбиғәте буйынса, ваҡыт менән үҙгәрә, шуға күрә әгәр һеҙ алыҫ киләсәктә лә яҡшы күренәсәк нәмә яһай алһағыҙ, уның ҡиммәте модаға түгел, ә үҙенең өҫтөнлөктәренә бәйле булырға тейеш.
Сәйер күренһә лә, әгәр киләсәк быуындарға оҡшаясаҡ нәмә яһарға теләһәгеҙ, бының бер юлы — үткән быуындарға оҡшарлыҡ итеп эшләргә тырышыу. Киләсәктең ниндәй булырын күҙаллауы ҡыйын, ләкин уның хәҙерге модаларға иғтибар итмәү яғынан үткәнгә оҡшаш буласағына шик юҡ. Шуға күрә, әгәр һеҙ бөгөнгө кешеләргә лә, 1500 йылда йәшәгәндәргә лә оҡшарлыҡ нәмә яһай алһағыҙ, уның 2500 йылғы кешеләргә лә оҡшау ихтималлығы ҙур.
Яҡшы дизайн дөрөҫ мәсьәләне сисә. Ғәҙәти плитәлә дүрт ҡыҙҙырғыс квадрат рәүешендә урынлашҡан, һәм һәр береһен көйләү өсөн тотҡа бар. Тотҡаларҙы нисек урынлаштырырға? Иң ябай яуап — уларҙы бер рәткә теҙеү. Ләкин был дөрөҫ булмаған һорауға бирелгән ябай яуап. Тотҡаларҙы кешеләр ҡуллана, һәм уларҙы бер рәткә теҙһәгеҙ, бәхетһеҙ кешегә һәр ваҡыт туҡтап, ҡайһы тотҡаның ҡайһы ҡыҙҙырғысҡа тап килеүен уйларға тура киләсәк. Тотҡаларҙы ҡыҙҙырғыстар кеүек уҡ квадрат итеп урынлаштырыу яҡшыраҡ.
Күп кенә насар дизайн тырышлыҡ менән, ләкин хата йүнәлештә эшләнә. Егерменсе быуат уртаһында текста ябай, киртекһеҙ (sans-serif) шрифттар ҡулланыу модаға инде. Был шрифттар хәрефтәрҙең саф, төп формаһына ысынлап та яҡыныраҡ. Ләкин тексты уҡығанда һеҙ сисергә тейешле мәсьәлә был түгел. Уҡыу еңеллеге өсөн хәрефтәрҙе бер-береһенән еңел айыра алыу күпкә мөһимөрәк. Ул бәлки Виктория дәүере стилендә күренер, ләкин Times Roman шрифтындағы бәләкәй g хәрефен бәләкәй y хәрефенән айырыуы еңел.
Сиселештәр генә түгел, мәсьәләләр үҙҙәре лә яҡшыртылырға мөмкин. Программа тәьминәтендә ауыр сиселә торған проблеманы ғәҙәттә еңел сиселә торған эквиваленты менән алмаштырырға була. Физика мәсьәләһе күҙәтелә торған күренештәрҙе алдан тойомлауға ҡайтып ҡалғас (уларҙы изге яҙмаларға яраҡлаштырыу урынына), фән күпкә тиҙерәк үҫешә башланы.
Яҡшы дизайн уйландыра һәм хыялды уята. Джейн Остиндың романдарында тасуирламалар юҡ тиерлек; барыһының да нисек күренеүен һөйләп биреү урынына, ул үҙ тарихын шул тиклем оҫта бәйән итә, һеҙ күренеште үҙегеҙ күҙ алдына килтерәһегеҙ. Шулай уҡ, әҙер яуап биргән картинаға ҡарағанда, фараз итергә мәжбүр иткәне ғәҙәттә ҡыҙығыраҡ була. Мона Лиза тураһында һәр кем үҙ тарихын уйлап сығара.
Архитектурала һәм дизайнда был принцип бина йәки әйберҙе үҙегеҙ теләгәнсә ҡулланырға мөмкинлек бирергә тейешлеген аңлата: мәҫәлән, яҡшы бина кешеләрҙе архитектор яҙған программаны үтәгәндәй йәшәргә мәжбүр итеү урынына, улар унда ниндәй тормош алып барырға теләһә, шуға уңайлы ерлек булып хеҙмәт итәсәк.
Программалауҙа был ҡулланыусыларға Lego кеүек үҙҙәре теләгәнсә берләштерә алырлыҡ бер нисә төп элемент биреүҙе аңлата. Математикала был ауыр, ләкин киләсәк асыштарға алып бармаған иҫбатлауға ҡарағанда, күп кенә яңы эштәргә нигеҙ булған иҫбатлауҙың өҫтөнөрәк булыуын аңлата; ғөмүмән алғанда фәндә өҙөмтә килтереү кимәле хеҙмәттең дөйөм күрһәткесе булып тора.
Яҡшы дизайн йыш ҡына бер аҙ көлкөлө була. Был бәлки һәр ваҡыт дөрөҫ үк түгелдер. Ләкин Дюрерҙың гравюралары, Сааринендың ҡарырындыҡ ултырғысы (womb chair), Пантеон һәм тәүге Porsche 911 миңә бер аҙ көлкөлө булып күренә. Гёделдең тулы булмау тураһындағы теоремаһы хатта шаяртыу кеүек тойола.
Минеңсә, был юморҙың көс менән бәйле булыуынан килә. Көлкө тойғоһона эйә булыу — ул көслө булыу тигәнде аңлата: көлкө тойғоһон һаҡлау — уңышһыҙлыҡтарға ҡул һелтәү, ә көлкө тойғоһон юғалтыу — уларҙан яраланыу. Шуға күрә көстөң билдәһе — йәки кәм тигәндә өҫтөнлөгө — үҙеңә артыҡ етди ҡарамауҙа. Үҙенә ышанған кешеләр йыш ҡына, ҡарлуғастар кеүек, бөтә процесс өҫтөнән еңелсә көлгәндәй итә, мәҫәлән, Хичкок үҙ фильмдарында, йә Брейгель картиналарында, йә Шекспир әҫәрҙәрендә эшләгән кеүек.
Яҡшы дизайн мотлаҡ көлкөлө булырға тейеш түгелдер, ләкин бөтөнләй юморһыҙ нәмәнең яҡшы дизайн булыуын күҙ алдына килтереүе ауыр.
Яҡшы дизайн ауырлыҡ менән бирелә. Әгәр бөйөк эштәр башҡарған кешеләргә ҡараһағыҙ, уларҙың барыһына хас булған бер уртаҡ нәмә бар — улар барыһы ла бик тырышып эшләгән. Әгәр ауыр эшләмәйһегеҙ икән, һеҙ, бәлки, ваҡытығыҙҙы бушҡа уҙғараһығыҙҙыр.
Ҡатмарлы мәсьәләләр ҙур тырышлыҡ талап итә. Математикала ауыр иҫбатлауҙар зирәк сиселештәр талап итә, ә улар ғәҙәттә ҡыҙыҡлы була. Инженерияла ла шулай уҡ.
Тауға үрләгәндә һеҙ рюкзагығыҙҙан бөтә кәрәкмәгән нәмәне ташлайһығыҙ. Шул рәүешле ауыр урында йәки бәләкәй бюджет менән төҙөргә тейеш булған архитектор үҙенең нәфис дизайн яһарға мәжбүр икәнен аңлай. Мәсьәләне хәл итеүҙең ҡатмарлылығы арҡаһында ваҡытлы модалар һәм артыҡ биҙәктәр үҙенән-үҙе ситкә яғылып ҡала.
Һәр ҡыйынлыҡ та файҙалы түгел. Яҡшы ауыртыу бар, насар ауыртыу бар. Һеҙгә йүгереүҙән килгән ауыртыу кәрәк, ҡаҙаҡҡа баҫыуҙан түгел. Ҡатмарлы мәсьәлә дизайнер өсөн файҙалы булырға мөмкин, ләкин көйһөҙ клиент йәки ышанысһыҙ материалдар ундай файҙа килтермәй.
Сәнғәттә иң юғары урын традицион рәүештә кеше портреттарына бирелгән. Был йолала тәрән мәғәнә бар, һәм был йөҙ һүрәттәре баш мейебеҙҙәге башҡа картиналар теймәгән төймәләргә баҫҡанға ғына түгел. Беҙ йөҙҙәргә ҡарарға шул тиклем өйрәнгәнбеҙ, хатта уларҙы төшөргән һәр кемде беҙҙе ҡәнәғәтләндерер өсөн бар көсөн һалырға мәжбүр итәбеҙ. Әгәр ағас төшөрөп, ботаҡтың мөйөшөн биш градусҡа үҙгәртһәгеҙ, быны бер кем дә һиҙмәйәсәк. Әммә берәйһенең күҙ мөйөшөн биш градусҡа үҙгәртһәгеҙ, кешеләр быны шунда уҡ күрәсәк.
Баухаус дизайнерҙары Салливандың «форма функция артынан бара» тигән һүҙҙәрен ҡабул иткәндә, улар форма функция артынан барырға тейеш тигәнде күҙ уңында тотҡан. Һәм әгәр функция етерлек кимәлдә ҡатмарлы булһа, форма уның артынан барырға мәжбүр, сөнки хаталар өсөн көс ҡалмай. Ҡырағай хайуандар матур, сөнки уларҙың тормошо ауыр.
Яҡшы дизайн еңел күренә. Бөйөк спортсылар кеүек үк, бөйөк дизайнерҙар ҙа барыһын да бик еңел эшләнгән кеүек күрһәтә. Күбеһенсә был яңылыш тәьҫорат. Яҡшы яҙыуҙағы еңел, һөйләшеү рәүешендәге тон тексты һигеҙенсе тапҡыр яңынан яҙғанда ғына барлыҡҡа килә.
Фәндә һәм инженерияла иң бөйөк асыштарҙың ҡайһы берҙәре шул тиклем ябай тойола, хатта һеҙ үҙ-үҙегеҙгә: «Мин дә быны уйлап таба алыр инем», — тиһегеҙ. Бындай осраҡта асыш яһаусының: «Ниңә һуң тапманың?» — тип яуап бирергә хаҡы бар.
Леонардоның ҡайһы бер йөҙҙәре бары тик бер нисә һыҙыҡтан ғына тора. Уларға ҡарайһың да: һигеҙ-ун һыҙыҡты кәрәкле урынға төшөрөү етә, һәм бына һиңә шәп портрет, тип уйлайһың. Эйе, шулай ҙа ул, ләкин уларҙы нәҡ шул кәрәкле урынға ҡуйырға кәрәк. Иң бәләкәй генә хата ла бөтә һүрәтте емерәсәк.
Һыҙыҡлы рәсемдәр (графика) ысынында визуаль сәнғәттең иң ауыр төрө булып тора, сөнки улар камиллыҡҡа яҡын булыуҙы талап итә. Математика телендә әйткәндә, улар — аныҡ аналитик сиселеш; һәләте кәмерәк рәссамдар шул уҡ мәсьәләне бер-бер артлы яҡынлашыу юлы менән хәл итә. Балаларҙың яҡынса ун йәштә һүрәт төшөрөүҙән баш тартыуының бер сәбәбе — улар өлкәндәр кеүек төшөрөргә ҡарар итә, һәм улар эшләп ҡараған беренсе нәмәләрҙең береһе — йөҙҙөң һыҙыҡлы рәсеме. Шып туҡтайҙар!
Күпселек өлкәләрҙә еңеллек күренеше тәжрибә менән килә. Бәлки, тәжрибә һеҙҙең аң аҫтығыҙҙы элек аңлы уйланыуҙы талап иткән эштәрҙе башҡарырға өйрәтәлер. Ҡайһы бер осраҡтарҙа һеҙ тура мәғәнәһендә кәүҙәгеҙҙе өйрәтәһегеҙ. Оҫта пианист ноталарҙы мейе ҡулға сигнал ебәрә алғандан тиҙерәк уйнай ала. Шулай уҡ рәссам да, күпмелер ваҡыттан һуң, визуаль ҡабул итеүҙе, кемдер көйгә аяғы менән такт һуҡҡан һымаҡ, күҙе аша үтеп, ҡулы аша үҙенән-үҙе ағып сығырлыҡ дәрәжәлә башҡара ала.
Кешеләр «тулҡынға инеү» йәки «ағымда булыу» («the zone») тураһында һөйләгәндә, минеңсә, улар барыһын да арҡа мейеһе үҙ контроленә алғанын күҙ уңында тота. Һеҙҙең арҡа мейегеҙ шикләнмәй, һәм ул аңлы уйҙы ауыр мәсьәләләр өсөн бушата.
Яҡшы дизайн симметрияны ҡуллана. Минеңсә, симметрия ябайлыҡҡа ирешеүҙең бер юлы ғына булырға мөмкин, ләкин ул үҙ аллы телгә алынырлыҡ дәрәжәлә мөһим. Тәбиғәт уны бик йыш ҡуллана, ә был — яҡшы билдә.
Симметрияның ике төрө бар: ҡабатланыу һәм рекурсия. Рекурсия япраҡтағы тамырҙар селтәре кеүек өлөштәрҙең үҙ эсендә ҡабатланыуын аңлата.
Ҡайһы бер өлкәләрҙә, үткәндәге артыҡлыҡтарға яуап булараҡ, хәҙер симметрия моданан сыҡты. Архитекторҙар Виктория дәүерендә биналарҙы аңлы рәүештә асимметрик яһай башланы, ә 1920-се йылдарға асимметрия модернистик архитектураның төп шартына әйләнде. Хатта был биналар ҙа бары тик төп күсәрҙәр буйынса ғына асимметрик булды; уларҙа йөҙләгән ваҡ симметриялар һаҡланғайны.
Яҙыусылыҡта симметрияны һәр кимәлдә осратырға була — һөйләмдәге фразаларҙан башлап романдың сюжетына тиклем. Музыкала һәм һынлы сәнғәттә лә шул уҡ күренеш. Мозаикалар (һәм Сезанндың ҡайһы бер картиналары) бөтә һүрәттең бер үк «атомдарҙан» яһалыуы иҫәбенә өҫтәмә визуаль көскә эйә була. Композиция яғынан симметрия иң иҫтә ҡалыусы картиналарҙы тыуҙыра, бигерәк тә ике ярым бер-береһенә яуап биргәндә, мәҫәлән, Әҙәмде яратыу йәки Америка готикаһы әҫәрҙәрендәге кеүек.
Математикала һәм инженерияла рекурсия, бигерәк тә, ҙур уңыш килтерә. Индуктив иҫбатлауҙар ғәжәп кимәлдә ҡыҫҡа. Программалауҙа рекурсия менән сиселә алған мәсьәләне һәр ваҡыт тиерлек нәҡ шулай сисеү иң яҡшыһы булып тора. Эйфель башняһы шул иҫәптән үҙенә ныҡ иғтибар йәлеп итә, сөнки ул рекурсив сиселеш — башня өҫтөндәге башня.
Симметрияның, һәм бигерәк тә ябай ҡабатланыуҙың хәүефе шунда: улар уйланыуҙы алмаштырыусы булып китеүе бар.
Яҡшы дизайн тәбиғәткә оҡшай. Был тәбиғәткә оҡшау үҙенән-үҙе яҡшы булғанға ғына түгел, ә тәбиғәт был проблема өҫтөндә бик оҙаҡ эшләгәнгә шулай. Һеҙҙең яуабығыҙ тәбиғәттең яуабына оҡшаһа, был — яҡшы билдә.
Күсереп алыу — алдашыу түгел. Хикәйәнең тормошҡа оҡшаш булырға тейешлеген бик аҙҙар инҡар итер. Натуранан төшөрөү сәнғәттә лә ҡиммәтле ҡорал булып тора, ләкин уның ролен йыш ҡына дөрөҫ аңламайҙар. Маҡсат — ябай ғына күренеш сығарыу түгел. Натуранан төшөрөүҙең асылы — ул аҡылығыҙға уйланырға ризыҡ бирә: күҙҙәрегеҙ берәй нәмәгә ҡарағанда, ҡулығыҙ ҡыҙығыраҡ эш башҡарасаҡ.
Тәбиғәткә оҡшатыу инженерияла ла уңышлы эшләй. Кәмәләр борондан уҡ хайуандың ҡабырғалары кеүек терәктәр һәм ҡабырғалар менән төҙөлгән. Ҡайһы бер осраҡтарҙа беҙгә яҡшыраҡ технологияларҙы көтөргә тура килер: тәүге авиконструкторҙар ҡоштарға оҡшаған самолёттар проектлап яңылышҡан, сөнки уларҙың етерлек кимәлдә еңел материалдары йә ҡеүәт сығанаҡтары булмаған (Райт туғандарҙың двигателе 152 фунт ауырлыҡта булып, бары 12 ат көсө биргән), йә ҡоштар кеүек осҡан машиналар өсөн етерлек ҡатмарлы идара итеү системалары юҡ ине. Ләкин мин илленән һуң ҡоштар кеүек осоусы бәләкәй пилотһыҙ разведка самолёттарын күҙ алдына килтерә алам.
Хәҙер беҙҙә етерлек компьютер ҡеүәте булғанлыҡтан, беҙ тәбиғәттең һөҙөмтәләрен генә түгел, ә уның ысулдарын да оҡшата алабыҙ. Генетик алгоритмдар беҙгә ғәҙәти мәғәнәлә проектлау өсөн артыҡ ҡатмарлы булған нәмәләрҙе булдырырға мөмкинлек бирә ала.
Яҡшы дизайн — ул ҡайтанан проектлау. Берәй нәмәне беренсе тапҡырҙан дөрөҫ эшләү һирәк осрай. Белгестәр башланғыс эштәрҙең бер өлөшөн ташлап ҡалдырырға тура киләсәген белә. Улар пландарҙың үҙгәреүен алдан уҡ ниәтләй.
Эшләнгән эште ташлап ҡалдырыу өсөн үҙеңә ышаныс кәрәк. Һеҙ: «Бының кеүекте тағы ла күберәк эшләй алам», — тип уйлай белергә тейешһегеҙ. Мәҫәлән, кешеләр һүрәт төшөрә башлағанда, йыш ҡына дөрөҫ килеп сыҡмаған өлөштәрҙе яңынан эшләргә ҡурҡа; улар быға тиклем барып еткәндәренә лә үҙҙәрен бәхетле тип һанай һәм, әгәр яңынан эшләргә тырышһалар, насарыраҡ булыр тип уйлай. Киреһенсә, улар һүрәттең шул тиклем дә насар булмауына, бәлки, уны нәҡ шулай эшләргә теләгәндәренә үҙ-үҙҙәрен ышандыра башлай.
Был — хәүефле юл; киреһенсә, ризаһыҙлыҡ тойғоһон тәрбиәләргә кәрәк. Леонардоның һыҙмаларында һыҙыҡты дөрөҫ үткәреү өсөн йыш ҡына биш-алты ынтылыш күрергә була. Porsche 911-ҙең үҙенсәлекле артҡы яғы бары тик уңышһыҙ булған бер прототипты яңынан эшләгәндә генә барлыҡҡа килгән. Райттың Гуггенхайм музейы өсөн тәүге пландарында уң яғы зиккурат рәүешендә булған; хәҙерге формаһын алыу өсөн ул уны аҫтын өҫкә әйләндергән.
Хаталар — тәбиғи күренеш. Уларға һәләкәт тип ҡарау урынына, уларҙы еңел танырлыҡ һәм еңел төҙәтерлек итегеҙ. Һыҙма үҙенә ҙурыраҡ эҙләнеү йөкләмәһен алһын өсөн, Леонардо эскиз жанрын үҙе уйлап тапҡан тиерлек. Асыҡ кодлы программа тәьминәтендә (open-source) хаталар әҙерәк була, сөнки унда хаталар булыу ихтималлығы таныла.
Үҙгәрештәр индереүҙе еңелләштергән мөхиттең булыуы файҙаға. Ун бишенсе быуатта майлы буяу темпераны алмаштырғас, ул рәссамдарға кеше кәүҙәһе кеүек ҡатмарлы объекттар менән эшләргә ярҙам итте, сөнки темперанан айырмалы рәүештә, майҙы бутарға һәм өҫтөнән яңынан яҙырға була.
Яҡшы дизайн күсереп ала белә. Күсереүгә ҡарата мөнәсәбәт йыш ҡына тулы бер түңәрәк яһай. Яңы өйрәнеүсе үҙе лә һиҙмәҫтән оҡшата; артабан ул аңлы рәүештә үҙенсәлекле (оригиналь) булырға тырыша; аҙаҡ ул үҙенсәлекле булыуға ҡарағанда дөрөҫ булыуҙың мөһимөрәк булыуын аңлай.
Аңламайынса оҡшатыу — насар дизайндың тура юлы. Әгәр идеяларығыҙҙың ҡайҙан килгәнен белмәйһегеҙ икән, һеҙ, ҙур ихтимал менән, оҡшатыусыны оҡшатаһығыҙ. Рафаэль ун туғыҙынсы быуат уртаһындағы зауыҡҡа шул тиклем ныҡ йоғонто яһаған, һүрәт төшөрөргә тырышҡан һәр кем тиерлек, йыш ҡына бер нисә арауыҡ аша, уны ҡабатлаған. Прерафаэлиттарҙы Рафаэлдең үҙ эштәренә ҡарағанда нәҡ ошо күренеш борсоған да инде.
Мәҡсәтле кешеләр оҡшатыу менән генә ҡәнәғәтләнмәй. Зауыҡ үҫешенең икенсе этабы — аңлы рәүештә оригиналь булырға ынтылыу.
Минеңсә, иң бөйөк оҫталар бер ниндәй эгоһыҙ үҙ-үҙен онотоу кимәленә ирешә. Улар бары тик дөрөҫ яуапҡа өлгәшергә теләй, һәм дөрөҫ яуаптың бер өлөшөн инде башҡа берәү тапҡан булһа, уны ҡулланмаҫҡа бер ниндәй сәбәп юҡ. Улар үҙ ҡараштары был процеста юғалыр тип ҡурҡмайынса, теләһә кемдән алырға етерлек дәрәжәлә үҙҙәренә ышана.
Яҡшы дизайн йыш ҡына сәйер була. Иң шәп эштәрҙең ҡайһы берҙәрендә ғәжәп, хатта тылсымлы сифат бар: Эйлер формулаһы, Брейгелдең Ҡар өҫтөндә һунарсылар картинаһы, SR-71, Lisp. Улар матур ғына түгел, ә сәйер матур.
Ниңә улай икәнен теүәл генә белмәйем. Бәлки, был бары тик минең үҙ аңһыҙлығымдыр. Консерва асыҡыс эткә мөғжизә булып күренергә тейеш. Бәлки, етерлек кимәлдә аҡыллы булһам, ei*pi = -1 булыуы донъялағы иң тәбиғи нәмә булып тойолор ине. Сөнки ул бәхәсһеҙ дөрөҫ бит.
Мин телгә алған күпселек сифаттарҙы тәрбиәләргә була, ләкин сәйерлекте махсус рәүештә тәрбиәләү һөҙөмтә бирмәйҙер. Иң яҡшыһы — ул үҙе күренә башлаһа, уны баҫып ҡуймау. Эйнштейн сағыштырмалыҡ теорияһын аңлы рәүештә сәйер итергә тырышмаған. Ул уны дөрөҫ итергә тырышҡан, ә хәҡиҡәт сәйер булып сыҡҡан.
Мин уҡыған бер сәнғәт мәктәбендә студенттар барыһынан да нығыраҡ үҙҙәренең шәхси стилен булдырырға теләй ине. Ләкин әгәр һеҙ яҡшы нәмәләр эшләргә генә тырышһағыҙ, һәр кешенең үҙенсәлекле атлауы кеүек, һеҙ ҙә уны һис шикһеҙ үҙенсәлекле рәүештә эшләйәсәкһегеҙ. Микеланджело Микеланджело кеүек төшөрөргә тырышмаған. Ул бары тик яҡшы төшөрөргә тырышҡан; ул Микеланджело кеүек төшөрмәй булдыра алмаған.
Эйә булырға лайыҡ берҙән-бер стиль — һеҙ унан ҡаса алмаған стиль. Һәм был сәйерлеккә айырыуса ҡағыла. Уға бер ниндәй ҙә ҡыҫҡа юл юҡ. Маньеристар, романтиктар һәм Америка мәктәп уҡыусыларының ике быуыны эҙләгән «Төньяҡ-көнбайыш үткәүел», күрәһең, бөтөнләй юҡ. Унда барып етеүҙең берҙән-бер юлы — «яҡшы» аша үтеп, уның икенсе яғынан сығыу.
Яҡшы дизайн тупланып, тулҡын-тулҡын булып тыуа. Ун бишенсе быуаттағы Флоренцияла йәшәүселәр араһында Брунеллески, Гиберти, Донателло, Мазаччо, Филиппо Липпи, Фра Анджелико, Верроккьо, Боттичелли, Леонардо һәм Микеланджело булған. Милан ул ваҡытта Флоренция кеүек ҙур булған. Ун бишенсе быуаттағы ни нисә Милан рәссамының исемен атай алаһығыҙ?
Ун бишенсе быуатта Флоренцияла нимәлер ғәжәп нәмә булған. Һәм был нәҫелгә бәйле була алмай, сөнки ул хәҙер ҡабатланмай. Леонардо менән Микеланджелола ниндәй тыумыштан килгән һәләт булһа, Миланда ла шундай уҡ һәләтле кешеләр тыуған тип уйларға кәрәк. Миланда тыуған Леонардо менән нимә булған һуң?
Бөгөн АҠШ-та ун бишенсе быуатта Флоренцияла йәшәгәнгә ҡарағанда яҡынса мең тапҡыр күберәк кеше йәшәй. Арабыҙҙа мең Леонардо һәм мең Микеланджело йөрөй. Әгәр барыһын да ДНК хәл итһә, беҙҙе көн һайын сәнғәт мөғжизәләре ҡаршы алырға тейеш ине. Ләкин улай түгел, һәм бының сәбәбе шул: Леонардо кимәленә етеү өсөн уның тыумыштан килгән һәләтенән тыш тағы ла күберәк нәмә кәрәк. Һеҙгә шулай уҡ 1450 йылғы Флоренция кәрәк.
Бәйле проблемалар өҫтөндә эшләгән талантлы кешеләр берләшмәһенән дә ҡеүәтлерәк бер ни ҙә юҡ. Сағыштырғанда гендар бик аҙ әһәмиәткә эйә: генетик йәһәттән Леонардо булыу Флоренция урынына Милан янында тыуыуҙы ҡаплай алмаған. Бөгөн беҙ күберәк урындан урынға күсәбеҙ, ләкин бөйөк хеҙмәттәр һаман да бер нисә ҡыҙыу нөктәнән тигеҙ булмағанса күпләп сыға: Баухаус, Манхэттен проекты, New Yorker, Lockheed компанияһының Skunk Works бүлеге, Xerox Parc.
Теләһә ниндәй ваҡытта бер нисә көнүҙәк тема һәм улар өҫтөндә шәп эш башҡарған бер нисә төркөм була, һәм был үҙәктәрҙең береһенән артыҡ алыҫ булһағыҙ, үҙегеҙгә яҡшы эш эшләүе мөмкин түгел тиерлек. Был тенденцияларҙы һеҙ ниндәйҙер кимәлдә этәрә йәки тарта алаһығыҙ, ләкин уларҙан бөтөнләй өҙөлә алмайһығыҙ. (Бәлки, һеҙ алаһығыҙҙыр, ләкин Миландағы Леонардо булдыра алмаған.)
Яҡшы дизайн йыш ҡына ҡыйыу була. Тарихтың һәр осоронда кешеләр көлкөлө булған нәмәләргә ышанған, һәм шул тиклем ныҡ ышанған, хатта киреһен әйтһәң, ситләтелеү йәки хатта көс ҡулланыу менән осрашыу хәүефе булған.
Әгәр беҙҙең заман икенсерәк булһа, был ғәжәп булыр ине. Мин күргәнемсә, улай түгел.
Был проблема һәр дәүерҙе генә түгел, ниндәйҙер кимәлдә һәр өлкәне лә борсой. Яңырыу осоро сәнғәтенең күп кенә өлөштәре үҙ заманында ҡот осҡос донъяуи тип һаналған: Вазари әйтеүенсә, Боттичелли тәүбәгә килеп, һүрәт төшөрөүҙе ташлаған, ә Фра Бартоломео менән Лоренцо ди Креди хатта үҙ эштәренең ҡайһы берҙәрен яндырған. Эйнштейндың сағыштырмалыҡ теорияһы бик күп замандаш физиктарының асыуын килтергән һәм тиҫтәләрсә йылдар буйы — Францияла хатта 1950-се йылдарға тиклем — тулыһынса ҡабул ителмәгән.
Бөгөнгө эксперименталь хата — иртәгәге яңы теория. Әгәр һеҙ бөйөк яңы нәмәләр асырға теләһәгеҙ, дөйөм ҡабул ителгән ҡараштар менән хәҡиҡәт тап килмәгән урындарға күҙ йомоу урынына, уларға айырыуса иғтибар итергә кәрәк.
Ғәмәли йәһәттән ҡарағанда, матурлыҡты күҙ алдына килтереүгә ҡарағанда йәмһеҙлекте күреүе еңелерәк, тип уйлайым. Матур нәмәләр яһаған кешеләрҙең күбеһе быны үҙҙәре йәмһеҙ тип тапҡан нәмәне төҙәтеп эшләгән кеүек. Бөйөк эш, ғәҙәттә, кемдер берәй нәмәне күреп, мин бынан яҡшыраҡ эшләй алыр инем, тип уйлағанлыҡтан килеп сыға һымаҡ. Джотто быуаттар буйы барыһын да ҡәнәғәтләндергән ҡалып буйынса яҙылған традицион византия мадонналарын күргән, һәм улар уға ағас һымаҡ һәм тәбиғи булмағандай күренгән. Коперникты уның бөтә замандаштары түҙә алған ябай яраҡлаштырыу (hack) шул тиклем борсоған, хатта ул бының тағы ла яҡшыраҡ сиселеше булырға тейешлеген тойған.
Йәмһеҙлеккә түҙмәүсәнлек үҙенән-үҙе генә етмәй. Нимәне төҙәтергә кәрәклеген яҡшы һиҙемләр өсөн, башта өлкәне яҡшы аңларға кәрәк. Өй эшегеҙҙе башҡарырға тейешһегеҙ. Ләкин берәй өлкәлә белгес булып киткәс, һеҙ: Ниндәй соҡоноу! Бының яҡшыраҡ юлы булырға тейеш, — тигән шыбырлауҙарҙы ишетә башларһығыҙ. Был тауыштарҙы иғтибарһыҙ ҡалдырмағыҙ. Уларҙы үҫтерегеҙ. Бөйөк эштең рецепты: бик талапсан зауыҡ, өҫтәүенә уны ҡәнәғәтләндереү һәләте.
Иҫкәрмәләр
Салливан ысынында «форма һәр ваҡыт функция артынан бара» тигән, әммә ғәҙәттәге яңылыш өҙөмтә модернист архитекторҙарҙың күҙ уңында тотҡанына яҡыныраҡ, тип уйлайым.
Stephen G. Brush, "Why was Relativity Accepted?" Phys. Perspect. 1 (1999) 184-214.