«...Коперникның [эквантларга] карата эстетик каршылыклары аның Птолемей системасын кире кагуының төп сәбәпләренең берсе булган....»
- Томас Кун, Коперник инкыйлабы
«Барыбыз да Келли Джонсон кулы астында өйрәнгән идек һәм аның матур күренгән очкыч матур очачак дигән фикеренә фанатик рәвештә ышана идек.»
- Бен Рич, Skunk Works
«Гүзәллек — иң беренче сынау: бу дөньяда ямьсез математикага даими урын юк.»
- Г. Х. Харди, Математик апологиясе
Күптән түгел мин MIT'та укытучы бер дустым белән сөйләштем. Аның өлкәсе хәзер бик популяр, һәм ел саен булачак аспирантлардан гаризалар каршында кала. «Аларның күбесе акыллы күренә, — диде ул. — Ләкин минем аңлый алмаган нәрсәм — аларда нинди дә булса зәвык бармы-юкмы.»
Зәвык. Хәзер бу сүзне бик еш ишетмисең. Шулай да, аны ничек кенә атасак та, бу төшенчәнең асылы безгә әле дә кирәк. Дустымның күз уңында тоткан нәрсәсе шул иде: аңа яхшы техник кына булган түгел, ә үзләренең техник белемнәрен матур әйберләр проектлау өчен куллана белгән студентлар кирәк иде.
Математиклар яхшы эшне «матур» дип атый, шулай ук хәзер яки элек галимнәр, инженерлар, музыкантлар, архитекторлар, дизайнерлар, язучылар һәм рәссамнар да шулай атаган. Аларның бер үк сүзне куллануы очраклылык кынамы, әллә алар күз уңында тоткан нәрсәдә ниндидер уртаклык бармы? Әгәр уртаклык булса, гүзәллек турында бер өлкәдәге ачышларны икенчесендә куллана алабызмы?
Нәрсә дә булса проектлаучылар өчен болар теоретик сораулар гына түгел. Әгәр гүзәллек дигән нәрсә бар икән, без аны таный белергә тиеш. Яхшы нәрсәләр ясар өчен безгә яхшы зәвык кирәк. Гүзәллеккә, аның турында буш сүз сөйләү яки аннан качу өчен җиңелчә бер абстракция дип карау урынына, әйдәгез, аңа гамәли сорау итеп карыйк: яхшы нәрсәне ничек ясарга?
Хәзерге вакытта зәвык турында сүз кузгатсагыз, күпләр сезгә «зәвык субъектив нәрсә» дип әйтер. Алар моңа чыннан да шулай хис иткәнгә ышана. Берәр нәрсә ошаганда, алар моның сәбәбен бөтенләй белми. Бәлки, ул матур булгангадыр, яки аның әнисендә шундый нәрсә булгангадыр, яки журналда кино йолдызын шуның белән күргәнгәдер, яки аның кыйммәтле икәнен белгәнгәдер. Аларның уйлары — тикшерелмәгән омтылышлар төене.
Күбебезгә, бала чакта, бу төенне тикшермичә калдырырга кушалар. Әгәр сез кече энегезнең буяу китабында кешеләрне яшел төскә буявыннан көлсәгез, әниегез сезгә: «Сиңа үз рәвешеңчә эшләргә ошый, ә аңа — үз рәвешенчә», — кебек берәр нәрсә әйтергә мөмкин.
Бу вакытта әниегез сезгә эстетика турында мөһим хакыйкатьләрне өйрәтергә тырышмый. Ул бары тик сезнең бәхәсләшүегезне туктатырга тели.
Олылар безгә әйтә торган күп кенә ярымхакыйкатьләр кебек, бусы да алар әйткән башка нәрсәләргә каршы килә. Зәвык — ул бары тик шәхси өстенлек бирү дип сезнең башыгызга сеңдергәннән соң, алар сезне музейга алып бара һәм Леонардо — бөек рәссам, шуңа күрә игътибарлы булырга кирәк, дип әйтәләр.
Бу вакытта баланың башында нинди уйлар туа? Аныңча, «бөек рәссам» нәрсә дигән сүз? Еллар буе һәркем бары тик үз теләгәнчә эшләргә ярата дигәнне ишеткәч, ул бөек рәссам — эше башкаларныкыннан яхшырак булган кеше дигән нәтиҗәгә турыдан-туры килүе икеле. Аның Птолемейча галәм моделендә бөек рәссам — брокколи кебек сезнең өчен файдалы нәрсә, чөнки кемдер китапта шулай дип әйткән дигән теория күпкә ихтималрак.
Зәвык — бары тик шәхси өстенлек бирү дип әйтү бәхәсләрне булдырмый калу өчен яхшы ысул. Тик кыенлыгы шунда: бу хак түгел. Берәр нәрсә проектлый башлагач, сез моны хис итәсез.
Кешеләр нинди генә эш башкармасын, табигый рәвештә аны яхшырак эшләргә тели. Футболчылар уеннарда җиңәргә ярата. Генераль директорлар табышны арттырырга ярата. Үз эшеңдә остара бару — горурлык һәм чын ләззәт чыганагы. Ләкин сезнең эшегез әйберләр проектлау булса, һәм гүзәллек дигән нәрсә бөтенләй булмаса, ул чакта үз эшеңдә остаруның бернинди дә юлы юк. Әгәр зәвык бары тик шәхси өстенлек бирү булса, һәркемнеке инде камил: сезгә нәрсә ошый — шул ошый, һәм вәссәлам.
Һәр эштәге кебек, әйберләр проектлауны дәвам иткән саен сез остара барачаксыз. Зәвыгыгыз үзгәрәчәк. Һәм үз эшендә остарган һәркем кебек, сез дә үзегезнең остара баруыгызны беләчәксез. Әгәр шулай икән, сезнең элеккеге зәвыкларыгыз башкача гына булмаган, ә начаррак булган. Зәвык ялгыш була алмый дигән аксиома шунда ук юкка чыга.
Хәзерге вакытта релятивизм модада, һәм бу сезнең зәвыгыгыз үссә дә, аның турында уйланырга комачауларга мөмкин. Ләкин әгәр сез ачыктан-ачык чыгып, ким дигәндә үзегез өчен, яхшы һәм начар дизайн төшенчәсе барлыгын танысагыз, яхшы дизайнны тәфсилләп өйрәнә башлый аласыз. Зәвыгыгыз ничек үзгәрде? Хаталар ясаганда, сезне моңа нәрсә этәрде? Башкалар дизайн турында нәрсәләр белгән?
Бу сорауны тикшерә башлауга, төрле өлкәләрнең гүзәллек турындагы күзаллаулары бер-берсенә никадәр охшаш булуы шаккатыра. Яхшы дизайнның бер үк принциплары кабат-кабат калкып чыга.
Яхшы дизайн — гади. Моны математикадан алып рәсем сәнгатенә кадәр ишетергә була. Математикада бу кыскарак исбатлау яхшырак булырга омтыла дигәнне аңлата. Аксиомаларга килгәндә, аеруча, азы яхшырак. Программалаштыруда да бу шул ук диярлек нәрсәне аңлата. Архитекторлар һәм дизайнерлар өчен бу матурлыкның артык өстән ябыштырылган бизәкләргә түгел, ә яхшы сайланган берничә структур элементка таянырга тиешлеген аңлата. (Бизәк үзеннән-үзе начар түгел, бары тик эчтәлексез форманы каплап торганда гына яраксыз.) Шулай ук, нәкышьтә дә, игътибар белән күзәтелгән һәм нык төзелгән берничә объекттан торган натюрморт, әйтик, челтәр яканы күз явын алырлык, ләкин мәгънәсез кабатлаучы рәсемгә караганда кызыклырак булырга омтыла. Язу эшендә бу: нәрсә әйтергә теләсәң, шуны әйт һәм кыска итеп әйт дигән сүз.
Гадилекне ассызыкларга туры килү сәер тоела. Гадилек гадәти халәт булырга тиеш кебек. Бизәкле әйбер ясау күбрәк хезмәт таләп итә. Ләкин кешеләр иҗади булырга тырышканда, аларга нидер була сыман. Башлап язучылар сөйләшү рәвешенә бөтенләй охшамаган купшы тон куллана башлый. Сәнгатьле булырга тырышкан дизайнерлар төрле бормаларга һәм сырларга ябыша. Рәссамнар үзләренең экспрессионист булуларын ачыклый. Моның барысы да — качу. Озын сүзләр яки «экспрессив» пумала эзләре астында әллә ни нәрсә юк, һәм бу куркыныч.
Сезне гади булырга мәҗбүр иткәндә, сез реаль проблема белән күзгә-күз очрашырга мәҗбүр буласыз. Бизәк кертә алмасагыз, сезгә асылны бирергә туры килә.
Яхшы дизайн — вакытсыз. Математикада һәр исбатлау, хатасы булмаса, вакытсыз. Алайса Харди ямьсез математика өчен даими урын юк дигәндә нәрсәне күз уңында тота? Ул Келли Джонсон белән бер үк нәрсәне аңлата: әгәр нәрсәдер ямьсез икән, ул иң яхшы чишелеш була алмый. Яхшырагы булырга тиеш, һәм вакыт узу белән аны кемдер табачак.
Вакытсызлыкка омтылу — үзеңне иң яхшы җавапны табарга мәҗбүр итү ысулы: әгәр кемнеңдер сезне узып китәчәген күз алдына китерә аласыз икән, моны үзегез эшләргә тиешсез. Иң бөек осталарның кайберләре моны шулкадәр яхшы эшләгән ки, үзләреннән соң килүчеләргә урын калдырмаган. Дюрердан бирле һәр гравюра остасы аның күләгәсендә яшәргә мәҗбүр булды.
Вакытсызлыкка омтылу — мода тоткынлыгыннан качу ысулы да. Мода, билгеләмәсе буенча диярлек, вакыт белән үзгәрә, шуңа күрә сез ерак киләчәктә дә яхшы күренәчәк нәрсә ясый аласыз икән, аның җәлеп итү көче модага түгел, ә күбрәк асыл өстенлегенә таянырга тиеш.
Бик сәер, ләкин киләчәк буыннарга ошаячак нәрсә ясарга теләсәгез, моның бер ысулы — үткән буыннарга ошарга тырышу. Киләчәкнең нинди буласын чамалау кыен, ләкин без аның хәзерге модага бөтенләй битараф булуы ягыннан үткәнгә охшаш булачагына шикләнмибез. Шуңа күрә, бүгенге кешеләргә ошаган һәм 1500 елгы кешеләргә дә ошаган булырлык нәрсә ясый алсагыз, аның 2500 елгы кешеләргә дә ошау ихтималы зур.
Яхшы дизайн кирәкле мәсьәләне чишә. Гадәти мичтә дүрт конфорка квадрат рәвешендә урнашкан һәм һәрберсе өчен көйләү төймәсе бар. Көйләү төймәләрен ничек урнаштырырга? Иң гади җавап — аларны бер рәткә кую. Ләкин бу — ялгыш сорауга гади җавап. Төймәләр кешеләр куллану өчен, һәм аларны бер рәткә тезсәгез, бәхетсез кеше һәрвакыт кайсы төймә кайсы конфоркага туры килүе турында туктап уйланырга мәҗбүр булачак. Төймәләрне дә, конфоркалар кебек үк, квадрат итеп урнаштыру яхшырак.
Күп кенә начар дизайн — тырыш, ләкин ялгыш юлда. Егерменче гасыр уртасында шрифтларны засечкасыз (sans-serif) җыю модага керде. Бу шрифтлар хәрефләрнең саф, төп формаларына чыннан да якынырак. Ләкин текста бу сез чишәргә тырышкан проблема түгел. Укылыш өчен хәрефләрне бер-берсеннән җиңел аеру мөһимрәк. Ул Виктория чорыныкы кебек күренергә мөмкин, ләкин Times Roman шрифтындагы кече g хәрефен кече y хәрефеннән аеру җиңел.
Чишелешләр кебек үк, мәсьәләләрне дә яхшыртырга була. Программа тәэминатында кыен мәсьәләне гадәттә чишү җиңел булган эквивалент мәсьәләгә алмаштырырга мөмкин. Физика мәсьәләне изге язмалар белән килештерү урынына күзәтелә торган үз-үзеңне тотышны фаразлауга әйләндергәч тизрәк алга китте.
Яхшы дизайн күңелгә фикер сала. Джейн Остин романнарында тасвирлаулар диярлек юк; барысының да ничек күренгәнен сөйләп бирү урынына, ул үз тарихын шулкадәр яхшы сөйли ки, күренешне үзегез күз алдына китерәсез. Шулай ук, күңелгә фикер салучы картина турыдан-туры сөйләүчегә караганда гадәттә кызыклырак була. Мона Лиза турында һәркем үз тарихын уйлап чыгара.
Архитектурада һәм дизайнда бу принцип бина яки җиһаз сезгә аны теләгәнчә кулланырга мөмкинлек бирергә тиеш дигәнне аңлата: яхшы бина, мәсәлән, кешеләрне архитектор язган программаны үтәүчеләр кебек яшәргә мәҗбүр итү урынына, алар анда алып барырга теләгән нинди генә тормыш булса да, шуның өчен җирлек булып хезмәт итәчәк.
Программа тәэминатында бу кулланучыларга, Lego кебек, алар теләгәнчә берләштерә алырлык берничә төп элемент бирергә тиешсез дигән сүз. Математикада бу бик күп яңа хезмәтләргә нигез булучы исбатлау катлаулы булган, ләкин киләчәктә ачышларга китермәүче исбатлаудан өстенрәк дигәнне аңлата; фәндә гомумән алганда сылтамалар ясалу бәяләүнең якынча күрсәткече дип санала.
Яхшы дизайн еш кына бераз көлке була. Бу һәрвакыт дөрес булмаска да мөмкин. Ләкин Дюрерның гравюралары һәм Саариненның womb утыргычы, Пантеон һәм оригиналь Porsche 911 — болар барысы да миңа бераз көлке тоела. Гёдельның тулы түгеллек теоремасы шаярту кебек күренә.
Минемчә, бу юморның көч белән бәйле булуыннан килә. Юмор тойгысына ия булу — көчле булу дигән сүз: юмор тойгысын саклау — уңышсызлыкларны җиңел үткәреп җибәрү, ә аны югалту — алардан җәрәхәтләнү дигән сүз. Шуңа күрә көчнең билгесе — яки, ким дигәндә, өстенлеге — үзеңә артык җитди карамау. Үзенә ышанган кешеләр, карлыгачлар кебек, бөтен процесс өстеннән бераз көлгән төсле була, мәсәлән, Хичкок үз фильмнарында, яки Брейгель картиналарында, яисә шул ук Шекспир.
Яхшы дизайн көлке булырга мәҗбүр түгелдер, ләкин юморсыз дип аталырлык нәрсәнең үк яхшы дизайн булуын күз алдына китерү кыен.
Яхшы дизайн — авыр. Бөек эшләр башкарган кешеләргә карасагыз, аларның барысы өчен дә уртак бер сыйфат — аларның бик тырышып эшләве. Әгәр сез тырышып эшләмисез икән, мөгаен, вакытыгызны бушка уздырасыздыр.
Авыр мәсьәләләр зур тырышлык таләп итә. Математикада катлаулы исбатлаулар тапкыр чишелешләр таләп итә, һәм алар кызыклы булырга омтыла. Инженериядә дә нәкъ шулай.
Тауга менәргә кирәк булганда, рюкзагыгыздан кирәкмәгән бөтен нәрсәне ыргытасыз. Шуңа күрә катлаулы урында яки аз бюджет белән төзергә тиеш булган архитектор үзен зәвыклы дизайн ясарга мәҗбүр ителгән итеп тоячак. Мода һәм артык бизәкләр мәсьәләне гомумән чишүнең авыр эше тарафыннан читкә кагыла.
Һәр төрле авырлык яхшы түгел. Яхшы авырту бар, начар авырту бар. Сезгә йөгерүдән килгән авырту кирәк, кадакка басудан килгәне түгел. Катлаулы мәсьәлә дизайнер өчен яхшы булырга мөмкин, ләкин көйсез клиент яки ышанычсыз материаллар алай булмас иде.
Сәнгатьтә иң югары урын традицион рәвештә кешеләр портретларына бирелгән. Бу традициядә ниндидер мәгънә бар, һәм йөзләрнең рәсемнәре безнең миебездә башка рәсемнәр баса алмаган төймәләргә баса алганга гына түгел. Без йөзләргә карарга шулкадәр оста ки, аларны ясаган һәркемне безне канәгатьләндерер өчен бик тырышырга мәҗбүр итәбез. Әгәр агач ясасагыз һәм ботагының почмагын биш градуска үзгәртсәгез, моны беркем дә белмәячәк. Кешенең күзе почмагын биш градуска үзгәртсәгез, кешеләр шунда ук сизә.
Баухаус дизайнерлары Салливанның «форма функциягә иярә» дигән сүзен кабул иткәндә, алар форма функциягә иярергә тиеш дигәнне күз уңында тотканнар. Әгәр функция җитәрлек дәрәҗәдә авыр булса, форма аңа иярергә мәҗбүр була, чөнки хата өчен урын калмый. Кыргый хайваннар матур, чөнки аларның тормышы авыр.
Яхшы дизайн җиңел күренә. Бөек спортчылар кебек, бөек дизайнерлар да эшне җиңел итеп күрсәтә. Күп очракта бу — алдану. Яхшы язуның җиңел, сөйләшү рәвешендәге тоны сигезенче кат яңадан язганнан соң гына барлыкка килә.
Фәндә һәм инженериядә кайбер иң бөек ачышлар шулкадәр гади күренә ки, сез үзегезгә: «Мин дә моны уйлап таба алыр идем», — дисез. Ачыш ясаучының: «Нигә соң уйлап тапмадың?» — дип җавап бирергә хакы бар.
Леонардоның кайбер баш рәсемнәре бары тик берничә сызыктан тора. Сез аларга карыйсыз һәм: «Бары тик сигез-ун сызыкны кирәкле урынга куярга кирәк, һәм менә шушы матур портрет килеп чыга», — дип уйлыйсыз. Әйе, шулай, ләкин сез аларны нәкъ менә кирәкле урынга куярга тиешсез. Иң кечкенә генә хата да бөтен нәрсәне җимерәчәк.
Сызыклы рәсемнәр чынлыкта иң катлаулы визуаль чара булып тора, чөнки алар камиллеккә якынлыкны таләп итә. Математика телендә әйткәндә, алар төгәл чишелеш (closed-form solution); начаррак рәссамнар шул ук мәсьәләләрне туры мәгънәдә эзлекле якынлашу (successive approximation) аша чишә. Балаларның якынча ун яшендә рәсем ясаудан баш тартуларының бер сәбәбе — алар өлкәннәр кебек ясый башShockларга карар кыла, һәм алар беренче эшләп караган нәрсәләрнең берсе — йөзнең сызыклы рәсеме. Менә сиңа!
Күпчелек өлкәләрдә җиңеллек күренеше тәҗрибә белән килә кебек. Бәлки, тәҗрибә сезнең аң астыгызны элек аңлы фикерләүне таләп иткән бурычларны үтәргә өйрәтәдер. Кайбер очракларда сез туры мәгънәдә тәнегезне өйрәтәсез. Тәҗрибәле пианист ноталарны ми аның кулына сигнал җибәрә алганнан да тизрәк уйный ала. Шулай ук рәссам да, күпмедер вакыт узгач, визуаль кабул итүнең аның күзе аша кереп һәм кулы аша чыгып агуын, кемдер ритмга аягы белән бәреп утырган кебек җиңел һәм автоматик рәвештә ясый ала.
Кешеләр «халәттә» («the zone») булу турында сөйләгәндә, минемчә, алар арка миенең вәзгыятьне үз контроленә алуын күз уңында тота. Сезнең арка миегез азрак икеләнә, һәм ул аңлы фикерләүне катлаулы мәсьәләләр өчен азат итә.
Яхшы дизайн симметрияне куллана. Минемчә, симметрия гадилеккә ирешүнең бер ысулы гына булырга мөмкин, ләкин ул аерым телгә алырлык дәрәҗәдә мөһим. Табигать аны күп куллана, ә бу — яхшы билге.
Симметриянең ике төре бар: кабатлану һәм рекурсия. Рекурсия яфракның тамырлары үрнәге кебек эчке элементларның кабатлануын аңлата.
Кайбер өлкәләрдә үткәндәге арттыруларга реакция буларак симметрия хәзер модада түгел. Архитекторлар Виктория чорында биналарны аңлы рәвештә асимметрик ясый башладылар, һәм 1920-нче елларга асимметрия модернистик архитектураның ачык шарты булды. Хәтта бу биналар да төп күчәрләр буенча гына асимметрик булырга омтылды; аларда йөзләгән кече симметрияләр бар иде.
Язуда сез симметрияне һәр дәрәҗәдә табасыз: җөмләдәге гыйбарәләрдән башлап романның сюжетына кадәр. Сез шул ук нәрсәне музыкада һәм сәнгатьтә дә табасыз. Мозаикалар (һәм Сезаннның кайбер эшләре) бөтен картинаны бер үк «атомнардан» ясау аркасында өстәмә визуаль көч ала. Композицион симметрия иң истә калырлык картиналарның кайберләрен тудыра, аеруча ике ярты бер-берсенә тәэсир иткәндә, мәсәлән, Адамның яратылуы яки Америка готикасы әсәрләрендәге кебек.
Математикада һәм инженериядә рекурсия, аеруча, зур җиңү булып тора. Индуктив исбатлаулар искиткеч кыска. Программа тәэминатында рекурсия ярдәмендә чишелә торган мәсьәләне чишүнең иң яхшы юлы һәрвакыт диярлек шул була. Эйфель манарасы аеруча сокландыргыч күренә, чөнки ул — рекурсив чишелеш, манара өстендәге манара.
Симметриянең, һәм аеруча кабатлануның куркыныч ягы шунда: аны фикерләүне алыштыру өчен кулланырга мөмкиннәр.
Яхшы дизайн табигатькә охшый. Бу табигатькә охшауның үзеннән-үзе яхшы булуыннан түгел, ә табигатьнең бу проблема өстендә эшләү өчен күп вакыты булганлыгыннан. Сезнең җавабыгыз табигатьнекенә охшаса, бу — яхшы билге.
Күчереп ясау — хәйлә түгел. Хикәянең тормышка охшаш булырга тиешлеген азлар гына кире кагар. Натурадан ясау сәнгатьтә дә бик кыйммәтле корал, гәрчә аның роле еш кына дөрес аңлашылмаса да. Максат бары тик беркетү түгел. Натурадан ясауның мәгънәсе шунда: ул сезнең акылыгызга уйланыр өчен азык бирә: күзегез нәрсәгәдер караганда, кулыгыз кызыклырак эш башкарачак.
Табигатькә охшату инженериядә дә эшли. Көймәләрнең элек-электән хайваннарның күкрәк читлеге кебек умырткалары һәм кабыргалары булган. Кайбер очракларда безгә яхшырак технологияне көтәргә туры килергә мөмкин: беренче очкыч дизайнерлары кошлар кебек очкычлар ясап ялгышканнар, чөнки аларда җитәрлек дәрәҗәдә җиңел материаллар яки энергия чыганаклары (Райт кардәшләрнең двигателе 152 фунт авырлыкта булган һәм бары тик 12 ат көче биргән) яисә кошлар кебек очучы машиналар өчен җитәрлек дәрәҗәдә катлаулы идарә итү системалары булмаган; ләкин илле елдан кошлар кебек очучы кечкенә пилотсыз күзәтү очкычларын мин җиңел күз алдына китерә алам.
Хәзер, компьютер көчебез җитәрлек булганда, без табигатьнең нәтиҗәләрен генә түгел, ысулын да кабатлый алабыз. Генетик алгоритмнар безгә гадәти мәгънәдә проектлау өчен артык катлаулы булган әйберләрне ясарга мөмкинлек бирергә мөмкин.
Яхшы дизайн — ул яңадан проектлау. Берәр нәрсәне беренче тапкырдан ук дөрес эшләү бик сирәк очрый. Белгечләр беренче эшләгәннәрнең бер өлешен ташларга әзер тора. Алар планнарның үзгәрүен алдан планлаштыралар.
Эшне ташлау өчен үзеңә ышаныч кирәк. Сез: «Мондый әйберләрне тагын ясый алам», — дип уйлый белергә тиешсез. Кешеләр ясый башлаганда, мәсәлән, алар килеп чыкмаган өлешләрне яңадан ясарга теләмиләр; алар шул дәрәҗәгә җитүләре белән үк бәхетле дип саныйлар, һәм берәр нәрсәне яңадан ясарга тырышсалар, начаррак булыр дип куркалар. Моның урынына алар үзләрен рәсемнең чынлыкта начар түгеллегенә — хәтта, бәлки, алар аны нәкъ менә шулай күренергә тиеш дип уйлаганнарына ышандыралар.
Бу бик куркыныч юл; кирәк булса, сез үзегездә канәгатьсезлек тәрбияләргә тиешсез. Леонардоның рәсемнәрендә сызыкны дөрес ясар өчен еш кына биш-алты омтылыш ясалган. Porsche 911-нең үзенчәлекле арткы өлеше уңышсыз прототипны яңадан эшләгәндә генә барлыкка килгән. Райтның Гуггенхайм өчен беренче планнарында уң ягы зиккурат булган; ул аны хәзерге форманы алыр өчен әйләндергән.
Хаталар — табигый нәрсә. Аларга катастрофа кебек карау урынына, аларны тануны һәм төзәтүне җиңелләштерегез. Леонардо рәсем эзләнүнең зуррак йөген күтәрә алсын өчен, норамы-турымы эскизны уйлап тапты. Ачык чыганаклы программа тәэминатында хаталар азрак, чөнки ул хаталар булу ихтималын таный.
Үзгәртүне җиңеләйтә торган чара булу ярдәм итә. Унбишенче гасырда майлы буяу темпераны алыштыргач, бу рәссамнарга кеше сыны кебек катлаулы темалар белән эшләргә булышты, чөнки темперадан аермалы буларак, майлы буяуны кушарга һәм өстеннән яңадан ясарга була.
Яхшы дизайн күчерә ала. Күчереп ясауга мөнәсәбәт еш кына түгәрәк ясый. Яңа башлаучы үзе дә белмичә үрнәк ала; аннары ул аңлы рәвештә үзенчәлекле (оригиналь) булырга тырыша; ниһаять, ул оригиналь булуга караганда дөрес булу мөһимрәк дигән карарга килә.
Үзең дә белмичә кабатлау — начар дизайн өчен рецепт диярлек. Әгәр сез идеяләрегезнең кайдан килгәнен белмисез икән, мөгаен, сез кабатлаучыдан үрнәк аласыздыр. Рафаэль унтугызынчы гасыр уртасы зәвыгына шулкадәр тирән үтеп кергән иде ки, рәсем ясарга тырышкан һәркем диярлек, еш кына берничә арадашчы аша, аны кабатлый иде. Прерафаэлитларны борчыган нәрсә нәкъ менә шул иде, Рафаэльның үз эше түгел.
Шөһрәт сөючеләр кабатлау белән генә канәгатьләнми. Зәвык үсешенең икенче этабы — үзенчәлеклелеккә (оригинальлеккә) аңлы омтылыш.
Минемчә, иң бөек осталар алга китеп, үзен оныту дәрәҗәсенә ирешәләр. Алар бары тик дөрес җавапны табарга тели, һәм әгәр дөрес җавапның бер өлеше башка берәү тарафыннан ачыкланган булса, бу аны кулланмау өчен сәбәп түгел. Алар теләсә кемнән алырга җитәрлек дәрәҗәдә үзенә ышана, шул ук вакытта бу процесста үз карашлары югалыр дип курыкмыйлар.
Яхшы дизайн еш кына сәер була. Иң яхшы эшләрнең кайберләре гаҗәеп бер сыйфатка ия: Эйлер формуласы, Брейгельның Кар өстендәге аучылар әсәре, SR-71, Lisp. Алар матур гына түгел, ә сәер рәвештә матур.
Ни өчен икәнен төгәл белмим. Бәлки, бу минем үземнең наданлыгымнандыр. Консерва ачкычы эткә могҗиза булып күренергә тиеш. Бәлки, мин җитәрлек дәрәҗәдә акыллы булсам, ei*pi = -1 булуы дөньядагы иң табигый нәрсә булып күренер иде. Чөнки ул, ахыр чиктә, һичшиксез хак.
Мин телгә алган күпчелек сыйфатлар — үстереп була торган нәрсәләр, ләкин сәерлекне махсус үстереп була дип уйламыйм. Иң яхшысы — ул күренә башласа, аны бастырмаска. Эйнштейн чагыштырмалылык теориясен сәер ясарга тырышмаган. Ул аны дөрес итәргә тырышкан, ә хакыйкать сәер булып чыккан.
Мин кайчандыр укыган сәнгать мәктәбендә студентлар барыннан да элек шәхси стиль булдырырга тели иде. Ләкин сез бары тик яхшы нәрсәләр ясарга тырышсагыз, сез моны һичшиксез үзенчәлекле рәвештә эшләячәксез, нәкъ менә һәр кешенең үз йөреше булган кебек. Микеланджело үзен Микеланджело кебек ясарга тырышмаган. Ул бары тик яхшы ясарга тырышкан; ул үзе Микеланджело кебек ясамыйча булдыра алмаган.
Ия булырга лаек бердәнбер стиль — син үзеңнән тыш булдыра алмаган стиль. Һәм бу, аеруча, сәерлеккә кагыла. Аңа кыска юл юк. Маньеристлар, романтиклар һәм Америка мәктәбе укучыларының ике буыны эзләгән Төньяк-Көнбатыш үткәүле бөтенләй юк кебек. Анда барып җитүнең бердәнбер юлы — яхшы аша үтеп, икенче ягыннан чыгу.
Яхшы дизайн төркемнәр белән (кисәкләп) барлыкка килә. Унбишенче гасыр Флоренциясе халкыннан Брунеллески, Гиберти, Донателло, Мазаччо, Филиппо Липпи, Фра Анджелико, Верроккьо, Боттичелли, Леонардо һәм Микеланджелоны атарга була. Милан ул вакытта Флоренция зурлыгында иде. Унбишенче гасыр Миланыннан ничә рәссамны атый аласыз?
Унбишенче гасырда Флоренциядә нәрсәдер булган. Һәм бу нәселдән килү булырга мөмкин түгел, чөнки хәзер бу кабатланмый. Сез Леонардо һәм Микеланджелоның нинди генә тумыштан килгән сәләте булса да, Миланда да шундый ук сәләтле кешеләр туган дип фаразларга тиешсез. Милан Леонардосына нәрсә булган соң?
Хәзерге вакытта АКШ-та унбишенче гасыр Флоренциясендә яшәгән кешеләргә караганда якынча мең тапкыр күбрәк кеше яши. Безнең арада мең Леонардо һәм мең Микеланджело йөри. Әгәр барысы да ДНК белән билгеләнсә, безне көн саен сәнгать могҗизалары каршы алырга тиеш иде. Ләкин алай түгел, һәм моның сәбәбе шул: Леонардо булсын өчен аның тумыштан килгән сәләтеннән тыш тагын нәрсәдер кирәк. Сезгә шулай ук 1450 елгы Флоренция дә кирәк.
Бәйле проблемалар өстендә эшләүче талантлы кешеләр җәмгыятеннән дә көчлерәк бернәрсә дә юк. Моның белән чагыштырганда геннар бик аз әһәмияткә ия: генетик Леонардо булу Флоренция урынына Милан янында туган булуны компенсацияләү өчен җитми иде. Бүгенге көндә без күбрәк хәрәкәт итәбез, ләкин бөек эшләр һаман да берничә кайнар ноктадан пропорциональ булмаган күп чыга: Баухаус, Манхэттен проекты, New Yorker, Lockheed компаниясенең Skunk Works, Xerox Parc.
Теләсә кайсы вакытта берничә актуаль тема һәм алар өстендә зур эшләр башкаручы берничә төркем була, һәм әгәр сез бу үзәкләрнең берсеннән артык ерак торсагыз, үзегезгә яхшы эш башкару мөмкин түгел диярлек. Сез бу тенденцияләрне ниндидер дәрәҗәдә этәрә яки тарта аласыз, ләкин сез алардан аерыла алмыйсыз. (Бәлки, сез булдыра аласыздыр, ләкин Милан Леонардосы булдыра алмаган.)
Яхшы дизайн еш кына кыю була. Тарихның һәр чорында кешеләр бөтенләй көлке булган нәрсәләргә ышанганнар, һәм шулкадәр нык ышанганнар ки, башкача әйтү белән сез җәмгыятьтән куылу яки хәтта көч куллану куркынычы астында калгансыз.
Әгәр безнең заман башкача булса, бу гаҗәп булыр иде. Күргәнемчә, ул башкача түгел.
Бу проблема һәр чорны гына түгел, билгеле бер дәрәҗәдә һәр өлкәне дә борчый. Яңарыш чоры сәнгатенең күп өлеше үз вакытында шаккатырлык дәрәҗәдә дөньяви дип саналган: Вазари сүзләренчә, Боттичелли тәүбә итеп, рәсем ясауны ташлаган, ә Фра Бартоломео белән Лоренцо ди Креди хәтта үз эшләрен яндырганнар да. Эйнштейнның чагыштырмалылык теориясе замандаш физикларның күбесенең ачуын чыгарган һәм дистәләрчә еллар буе тулысынча кабул ителмәгән — Франциядә ул 1950 елларга кадәр шулай калган.
Бүгенге эксперименталь хата — иртәгәге яңа теория. Әгәр сез бөек яңа ачышлар ясарга телисез икән, гадәти карашлар белән дөреслек туры килмәгән урыннарга күзегезне йомып калу урынына, аларга аеруча игътибар итәргә тиешсез.
Гәмәли яктан караганда, матурлыкны күз алдына китерүгә караганда, ямьсезлекне күрү җиңелрәк, дип уйлыйм. Матур әйберләр ясаган кешеләрнең күбесе, күрәсең, үзләре ямьсез дип санаган нәрсәне төзәтеп шуңа ирешкән. Бөек эш, гадәттә, кемдер берәр нәрсәне күреп: «Мин моны яхшырак эшли алам», — дип уйлаганга күрә барлыкка килә. Джотто гасырлар буе барысын да канәгатьләндергән бер калып буенча ясалган традицион Византия мадонналарын күргән, һәм аңа алар агач кебек катып калган һәм табигый булмаган булып тоелган. Коперникны үзенең барлык замандашлары түзә алган бер ялган-ямаулык шулкадәр борчыган ки, ул яхшырак бер чишелеш булырга тиеш дип хис иткән.
Ямьсезлеккә түзә алмау гына үзеннән-үзе җитми. Нәрсәне төзәтергә кирәклеген тояр өчен яхшы сизгерлек үстергәнче, сез ул өлкәне тирәнтен аңларга тиешсез. Өй эшен башкарырга кирәк. Ләкин сез үз өлкәгездә белгеч булгач, эчегездән бер тавышның: «Нинди ялган-ямаулык бу! Яхшырак ысулы булырга тиеш», — дип әйтүен ишетә башларсыз. Ул тавышларны санга сукмый калмагыз. Аларны үстерегез. Бөек эшнең рецепты шундый: гаять таләпчән зәвык, плюс аны канәгатьләндерү сәләте.
Искәрмәләр
Салливан чынлыкта «форма һәрвакыт функциягә иярә» дип әйткән, ләкин, минемчә, гадәттәгечә хата цитаталаштыру модернист архитекторларның күз уңында тоткан мәгънәсенә якынрак.
Стивен Г. Браш, «Чагыштырмалылык ни өчен кабул ителгән?» Phys. Perspect. 1 (1999) 184-214.