«...Коперниктің [экванттарға] қатысты эстетикалық қарсылықтары оның Птолемей жүйесінен бас тартуының негізгі себептерінің бірі болды....»
— Томас Кун, «Коперник төңкерісі»
«Барлығымызды Келли Джонсон баулыған болатын және біз оның әдемі көрінетін ұшақ солай әдемі ұшады деген сөзіне фанаттық түрде сенетінбіз».
— Бен Рич, «Skunk Works»
«Сұлулық — бірінші сынақ: бұл дүниеде ұсқынсыз математикаға тұрақты орын жоқ».
— Г. Х. Харди, «Математиктің ақталуы»
Жақында мен MIT-де сабақ беретін бір досыммен сөйлестім. Қазір оның саласы өте танымал, жыл сайын болашақ магистранттар мен докторанттардың өтініштері ағылып жатады. «Көбі ақылды сияқты көрінеді, — деді ол. — Бірақ олардың бойында қандай да бір талғам бар-жоғын ажырата алмаймын».
Талғам. Қазір бұл сөзді жиі естімейсіз. Соған қарамастан, біз оны қалай атасақ та, оның түбіндегі ұғым бізге әлі де қажет. Досымның айтқысы келгені: оған жай ғана мықты техниктер емес, өздерінің техникалық білімін әдемі дүниелер жасауға қолдана алатын студенттер керек еді.
Математиктер жақсы жұмысты «әдемі» деп атайды, сондай-ақ қазір немесе бұрын ғалымдар, инженерлер, музыканттар, сәулетшілер, дизайнерлер, жазушылар мен суретшілер де солай атаған. Олардың бір сөзді қолдануы жай ғана сәйкестік пе, әлде айтқысы келген мәнінде ортақ бірдеңе бар ма? Егер ортақ тұсы болса, бір саланың сұлулық туралы ашқан жаңалықтарын басқа салада көмек ретінде пайдалана аламыз ба?
Бірдеңе жобалайтын біздер үшін бұл жай ғана теориялық сұрақтар емес. Егер сұлулық деген нәрсе бар болса, біз оны тани білуіміз керек. Жақсы дүниелер жасау үшін бізге жақсы талғам қажет. Сұлулыққа ауадағы абстракция ретінде қарап, оған деген көзқарасымызға қарай не көпіртіп бос сөйлеудің, не одан қашқақтаудың орнына, оған практикалық сұрақ ретінде қарап көрейік: жақсы дүниені қалай жасауға болады?
Қазіргі кезде талғам туралы сөз қозғасаңыз, көптеген адамдар сізге «талғам субъективті» деп айтады. Олар бұған сенеді, себебі оларға шынымен солай сезіледі. Олар бір нәрсені ұнатқанда, неге ұнататынын өздері де білмейді. Бұл оның әдемі болғанынан, немесе оның анасында сондай болғанынан, немесе оны журналдағы киножұлдыздың қолынан көргенінен, я болмаса оның қымбат екенін білгенінен болуы мүмкін. Олардың ойлары — тереңіне үңілмеген түрткілердің шым-шытырығы.
Көпшілігімізді бала кезімізде бұл шым-шытырыққа үңілмеуге үйретеді. Егер сіз бояу кітабында адамдарды жасыл түске бояғаны үшін ініңізді мазақтасаңыз, анаңыз сізге «сен өз қалауыңша істегенді ұнатасың, ал ол өз қалауынша істегенді ұнатады» деген сияқты сөз айтуы мүмкін.
Бұл сәтте анаңыз сізге эстетика туралы маңызды ақиқаттарды үйретуге тырысып жатқан жоқ. Ол жай ғана екеуіңіздің ұрысып қалмауыңызды қалайды.
Ересектер айтатын көптеген жартылай шындықтар сияқты, бұл да олардың басқа айтқандарына қайшы келеді. Талғам — бұл тек жеке қалау мәселесі деп құлағыңызға құйып алған соң, олар сізді мұражайға апарып, Леонардо — ұлы суретші, сондықтан мұқият қарауың керек дейді.
Бұл сәтте баланың басында не болады? Ол «ұлы суретші» дегенді қалай түсінеді? Жылдар бойы әркім өз қалауынша істегенді ұнатады дегенді естіп өскен соң, ол бірден ұлы суретшінің туындысы басқалардікінен жақсырақ болған адам деген қорытындыға келуі екіталай. Оның әлемнің Птолемейлік моделінде бұдан әлдеқайда ықтимал теория мынау: ұлы суретші — брокколи сияқты адамға пайдалы нәрсе, өйткені бұл туралы біреу кітапта солай деп жазған.
Талғам — бұл жай ғана жеке қалау деп айту — дау-дамайдың алдын алудың жақсы тәсілі. Бірақ мәселе мынада: бұл шындық емес. Заттарды жобалай бастағанда мұны анық сезесіз.
Адамдар қандай жұмыс істесе де, табиғи түрде оны жақсырақ істегісі келеді. Футболшылар ойындарда жеңіске жеткенді ұнатады. Бас директорлар кірісті көбейткенді ұнатады. Өз ісіңді жақсырақ атқару — мақтаныш әрі нағыз ләззат. Бірақ егер сіздің жұмысыңыз бірдеңе жобалау болса және сұлулық деген ұғым мүлде болмаса, онда өз ісіңізді жақсырақ істеудің ешқандай жолы жоқ. Егер талғам тек жеке қалау болса, онда әркімнің талғамы әлдеқашан мінсіз: сізге не ұнаса, сол ұнайды, бітті.
Кез келген жұмыстағы сияқты, заттарды жобалауды жалғастырған сайын сіз оны жақсырақ істей бастайсыз. Талғамыңыз өзгереді. Және өз ісін жақсырақ істей бастаған кез келген адам сияқты, сіз өзіңіздің өсіп келе жатқаныңызды білесіз. Егер солай болса, сіздің ескі талғамыңыз жай ғана өзгеше емес, нашарырақ болған. Сөйтіп, талғам қате болуы мүмкін емес деген аксиоманың күлі көкке ұшады.
Қазіргі уақытта релятивизм сәнде, және бұл тіпті талғамыңыз өсіп жатса да, талғам туралы ойлануға кедергі келтіруі мүмкін. Бірақ егер сіз тұйықтан шығып, тым болмаса өзіңізге жақсы және жаман дизайн деген ұғымдардың бар екенін мойындасаңыз, онда жақсы дизайнды егжей-тегжейлі зерттей бастай аласыз. Талғамыңыз қалай өзгерді? Қателіктер жібергенде, оған не себеп болды? Басқа адамдар дизайн туралы нені білді?
Бұл сұрақты зерттей бастаған кезде, әртүрлі салалардың сұлулық туралы түсініктерінде ортақ тұстардың қаншалықты көп екені таңғалдырады. Жақсы дизайнның бірдей принциптері қайта-қайта алдыңыздан шығады.
Жақсы дизайн қарапайым болады. Мұны математикадан бастап кескіндемеге дейінгі барлық салада естисіз. Математикада бұл қысқарақ дәлелдеу әдетте жақсырақ дәлелдеу болып келетінін білдіреді. Әсіресе аксиомаларға қатысты айтсақ, неғұрлым аз болса, соғұрлым жақсы. Бағдарламалауда да бұл шамамен соны білдіреді. Сәулетшілер мен дизайнерлер үшін бұл сұлулықтың беткі қабаттағы жылтырақ ою-өрнектің көптігіне емес, мұқият таңдалған бірнеше құрылымдық элементке негізделуі керек екенін білдіреді. (Ою-өрнектің өзі жаман емес, ол тек сүреңсіз пішінді бүркемелейтін камуфляжға айналғанда ғана жаман.) Сол сияқты, кескіндемеде мұқият бақыланған әрі нақты сомдалған бірнеше нысаннан тұратын натюрморт, мысалы, шілтерлі жағаның жылтырақ, бірақ ойланбай қайталанатын кескініне қарағанда қызықтырақ болады. Жазуда бұл мынаны білдіреді: не айтқыңыз келсе, соны анық және қысқа айтыңыз.
Қарапайымдылықты баса айту қажеттілігі оғаш көрінеді. Қарапайымдылық әдепкі күй болуы керек деп ойлайсың. Әшекейлеу — көбірек еңбек. Бірақ адамдар креативті болуға тырысқан кезде оларға бірдеңе болатын сияқты. Жаңадан бастаған жазушылар өздерінің сөйлеу мәнеріне мүлде ұқсамайтын паң, пафосты үнге көшеді. Өнерлі болып көрінгісі келетін дизайнерлер қисық сызықтар мен бұйраларға жүгінеді. Суретшілер өздерінің экспрессионист екенін ашады. Мұның бәрі — жалтару. Ұзақ сөздердің немесе «экспрессивті» жақпа бояулардың астында айтарлықтай ештеңе жоқ, әрі бұл қорқынышты.
Сізді қарапайым болуға мәжбүрлегенде, сіз нағыз мәселемен бетпе-бет келуге мәжбүр боласыз. Жылтырақ безендіру бере алмасаңыз, мазмұнды беруіңіз керек болады.
Жақсы дизайн уақыт сынына бағынбайды. Математикада қатесі болмаса, әрбір дәлелдеу уақытпен шектелмейді. Сонда Харди ұсқынсыз математикаға тұрақты орын жоқ дегенде нені меңзеді? Ол Келли Джонсон айтқан нәрсені меңзеді: егер бірдеңе ұсқынсыз болса, ол ең жақсы шешім бола алмайды. Бұдан жақсырақ шешім болуы тиіс және түбінде оны біреу табады.
Уақыт сынына төтеп беруге ұмтылу — өзіңізді ең жақсы жауапты табуға жетелеудің бір жолы: егер біреудің сізден асып түсетінін елестете алсаңыз, оны өзіңіз жасауыңыз керек. Кейбір ұлы шеберлер мұны керемет орындағаны сонша, олар өздерінен кейін келгендерге дерлік орын қалдырмады. Дюрерден кейінгі әрбір гравюрашы оның тасасында өмір сүруге мәжбүр болды.
Уақытқа бағынбауға ұмтылу — сәннің құрығынан құтылудың да бір жолы. Сән, өз анықтамасы бойынша, уақыт өте келе өзгереді, сондықтан егер сіз алыс болашақта да жақсы көрінетін нәрсе жасай алсаңыз, онда оның тартымдылығы сәнге емес, негізінен оның шынайы құндылығына байланысты болуы керек.
Бір қызығы, болашақ ұрпаққа ұнайтын дүние жасағыңыз келсе, мұның бір жолы — өткен ұрпаққа ұнайтын дүние жасауға тырысу. Болашақтың қандай болатынын болжау қиын, бірақ біз оның өткен шақ сияқты қазіргі сәнге мүлде бас қатырмайтынына сенімді бола аламыз. Сондықтан бүгінгі адамдарға ұнайтын және 1500 жылғы адамдарға да ұнаған болар еді деген нәрсені жасай алсаңыз, оның 2500 жылғы адамдарға да ұнау ықтималдығы жоғары.
Жақсы дизайн дұрыс мәселені шешеді. Әдеттегі плитада шаршы түрінде орналасқан төрт конфорка және әрқайсысын басқаратын тұтқа бар. Тұтқаларды қалай орналастырасыз? Ең қарапайым жауап — оларды бір қатарға қою. Бірақ бұл — дұрыс емес сұраққа берілген қарапайым жауап. Тұтқалар адамдар қолдану үшін жасалған, ал егер оларды бір қатарға қойсаңыз, сорлы адам әр жолы қай тұтқа қай конфоркаға сәйкес келетінін ойланып, тоқтап қалуға мәжбүр болады. Тұтқаларды конфоркалар сияқты шаршы етіп орналастырған дұрысырақ.
Көптеген жаман дизайн тынымсыз еңбектің нәтижесі, бірақ қате бағытталған. Жиырмасыншы ғасырдың ортасында мәтінді кертіксіз (sans-serif) қаріптермен теруге деген сән болды. Бұл қаріптер шынымен де әріптердің таза, негізгі пішініне жақынырақ. Бірақ мәтінде сіз шешуге тырысатын мәселе бұл емес. Оқылу жеңілдігі үшін әріптердің бір-бірінен оңай ажыратылуы әлдеқайда маңызды. Ол викториандық стильде көрінуі мүмкін, бірақ Times Roman кіші g әрпі кіші y әрпінен оңай ажыратылады.
Шешімдерді ғана емес, мәселелерді де жақсартуға болады. Бағдарламалық жасақтамада шешілмейтіндей көрінетін мәселені әдетте оңай шешілетін балама мәселемен алмастыруға болады. Физика ғылымы мәселені бақыланатын құбылыстарды қасиетті жазбалармен сәйкестендірудің орнына, сол құбылыстарды болжауға бағыттаған кезде әлдеқайда жылдам дамыды.
Жақсы дизайн ойға жетелейді. Джейн Остин романдары дерлік ешқандай сипаттаманы қамтымайды; ол бәрінің қалай көрінетінін тәптіштеп айтудың орнына, оқиғаны керемет баяндайтыны соншалық, көріністі өзіңіз көз алдыңызға елестетесіз. Сол сияқты, тұспалдайтын сурет бәрін тікелей көрсететін суретке қарағанда көбірек қызықтырады. Әркім Мона Лиза туралы өз хикаясын құрастырады.
Сәулет пен дизайнда бұл қағида ғимарат немесе нысан оны қалағаныңызша пайдалануға мүмкіндік беруі керек дегенді білдіреді: мысалы, жақсы ғимарат адамдарды сәулетші жазған бағдарламаны орындап жатқандай өмір сүруге мәжбүрлеудің орнына, олардың қандай өмір сүргісі келсе, соған арналған фон ретінде қызмет етеді.
Бағдарламалық жасақтамада бұл пайдаланушыларға Lego сияқты өздері қалағандай біріктіре алатын бірнеше негізгі элементтерді беру керек дегенді білдіреді. Математикада бұл көптеген жаңа жұмыстардың негізіне айналатын дәлелдеу күрделі болғанымен, болашақ жаңалықтарға апармайтын дәлелдеуден артық дегенді білдіреді; жалпы ғылымда дәйексөз келтіру құндылықтың шамамен алынған көрсеткіші болып саналады.
Жақсы дизайн көбінесе сәл күлкілі болады. Бұл әрдайым дұрыс болмауы мүмкін. Бірақ Дюрердің гравюралары, Саариненнің womb chair креслосы, Пантеон және түпнұсқа Porsche 911 маған сәл күлкілі болып көрінеді. Гёдельдің толық еместік туралы теоремасы тапқыр әзілге ұқсайды.
Менің ойымша, бұл әзілдің күш-қуатпен байланысты болуынан. Әзіл сезімі болу — күшті болу деген сөз: әзіл сезімін сақтай білу — сәтсіздіктерге қолды бір сілтеу, ал әзіл сезімін жоғалту — солардан жаралану. Осылайша күштің белгісі — немесе кем дегенде артықшылығы — өзіне тым байыппен қарамау. Сенімді адамдар көбінесе қарлығаштар сияқты бүкіл процесті сәл келеке етіп жүргендей көрінеді, бұл Хичкоктың фильмдерінде немесе Брейгельдің картиналарында — тіпті Шекспирде де кездеседі.
Жақсы дизайн күлкілі болуға міндетті емес шығар, бірақ әзілден ада нәрсенің жақсы дизайн болуын елестету қиын.
Жақсы дизайн қиын келеді. Егер ұлы істер атқарған адамдарға қарасаңыз, олардың барлығына ортақ бір нәрсе — олардың өте көп еңбектенгені. Егер көп еңбектенбесеңіз, уақытыңызды босқа өткізіп жатқан болуыңыз әбден мүмкін.
Күрделі мәселелер үлкен күш-жігерді талап етеді. Математикада қиын дәлелдеулер тапқыр шешімдерді талап етеді, ал олар әдетте қызықты болады. Инженерияда да дәл солай.
Тауға өрмелеу керек болғанда, рюкзагыңыздан барлық артық нәрсені лақтырып тастайсыз. Сол сияқты, күрделі жерде немесе шағын бюджетпен құрылыс жүргізуге мәжбүр болған сәулетші талғампаз дизайн жасауға мәжбүр екенін түсінеді. Сән мен бос сәнділіктер мәселені қалайда шешудің қиын міндетімен ысырылып қалады.
Қиындықтың бәрі бірдей жақсы емес. Жақсы ауырсыну бар және жаман ауырсыну бар. Сізге шеге басып алғандағы емес, жүгіргенде пайда болатын ауырсыну түрі керек. Күрделі мәселе дизайнер үшін пайдалы болуы мүмкін, бірақ қыңыр тапсырыс беруші немесе сапасыз материалдар олай болмайды.
Өнерде дәстүрлі түрде ең жоғары орын адамдардың портреттеріне берілген. Бұл дәстүрде бір мән бар, және бұл адам жүзінің бейнелері біздің миымызда басқа суреттер баса алмайтын тетіктерді басатындықтан ғана емес. Біз жүздерді соншалықты жақсы ажыратамыз, сондықтан оларды салатын кез келген адамнан бізді қанағаттандыру үшін аянбай тер төгуді талап етеміз. Егер сіз ағаш салып, бұтақтың бұрышын бес градусқа өзгертсеңіз, оны ешкім байқамайды. Бірақ біреудің көзінің бұрышын бес градусқа өзгертсеңіз, адамдар оны бірден аңғарады.
Баухаус дизайнерлері Салливанның «пішін қызметке сай келеді» қағидасын қабылдағанда, олар пішін қызметке сай келуі тиіс дегенді меңзеген болатын. Ал егер қызмет жеткілікті дәрежеде күрделі болса, пішін оған еруге мәжбүр болады, өйткені қателікке жұмсайтын бос күш-қуат қалмайды. Жабайы жануарлар әдемі, өйткені олардың өмірі күреспен өтеді.
Жақсы дизайн оңай көрінеді. Ұлы спортшылар сияқты, ұлы дизайнерлер де оны оңай болып көрінетіндей етеді. Негізінен бұл — иллюзия. Жақсы жазылған мәтіннің жеңіл, сөйлесуге ұқсас үні сегізінші рет қайта жазғаннан кейін ғана пайда болады.
Ғылым мен инженерияда кейбір ең ұлы жаңалықтар соншалықты қарапайым көрінеді, сіз өзіңізге «мұны мен де ойлап таба алар едім» дейсіз. Жаңалық ашушының «неге ойлап таппадың?» деп жауап беруге толық құқығы бар.
Леонардоның салған кейбір бастары — бірнеше сызықтан ғана тұрады. Оларға қарап: сегіз немесе он сызықты дұрыс орынға сызсаң болғаны, осындай әдемі портрет шығады деп ойлайсың. Әрине солай, бірақ сіз оларды дәл өз орнына салуыңыз керек. Кішкене қателік бүкіл бейнені күл-талқан етеді.
Сызықтық суреттер — шын мәнінде ең қиын визуалды орта, өйткені олар дерлік мінсіздікті талап етеді. Математика тілімен айтқанда, олар тұйық пішіндегі шешім болып табылады; қабілеті азырақ суретшілер дәл сол мәселені біртіндеп жуықтау арқылы шешеді. Балалардың он жас шамасында сурет салуды тастап кетуінің бір себебі — олар ересектер сияқты сурет сала бастауға шешім қабылдайды және алғашқы әрекеттерінің бірі беттің сызықтық нобайын салу болады. Сарт ете түседі!
Көптеген салаларда оңай көріну машықтанумен келетін сияқты. Мүмкін тәжірибе бұрын саналы ойлануды қажет ететін тапсырмаларды бейсаналы ақыл-ойыңыздың орындауына бейімдейтін шығар. Кейбір жағдайларда сіз сөзбе-сөз денеңізді жаттықтырасыз. Шебер пианист ноталарды мидың қолына сигнал беру жылдамдығынан да тезірек ойнай алады. Сол сияқты суретші де белгілі бір уақыттан кейін ырғаққа сай аяғын соғатын адамдай көру қабылдауын көзінен өткізіп, қолы арқылы автоматты түрде ағыза алады.
Адамдар «ерекше күйде болу» (the zone) туралы айтқанда, олар жұлын жағдайды толық бақылауға алғанын меңзейді деп ойлаймын. Сіздің жұлыныңыз аз кідіреді және ол күрделі мәселелер үшін саналы ойлауды босатады.
Жақсы дизайн симметрияны қолданады. Менің ойымша, симметрия қарапайымдылыққа қол жеткізудің бір ғана тәсілі болуы мүмкін, бірақ оны бөлек атап өтуге тұрарлықтай маңызды. Табиғат оны көп қолданады, бұл — жақсы белгі.
Симметрияның екі түрі бар: қайталау және рекурсия. Рекурсия жапырақтағы тамырлардың өрнегі сияқты ішкі элементтерде қайталануды білдіреді.
Қазіргі уақытта кейбір салаларда өткендегі артықшылықтарға реакция ретінде симметрия сәннен шығып қалды. Виктория дәуірінде сәулетшілер ғимараттарды саналы түрде асимметриялы ете бастады, ал 1920 жылдарға қарай асимметрия модернистік сәулеттің айқын шартына айналды. Дегенмен, тіпті бұл ғимараттардың өзі негізгі осьтер бойынша ғана асимметриялы болатын; оларда жүздеген ұсақ симметриялар болды.
Жазуда сіз сөйлемдегі тіркестерден бастап романның сюжетіне дейінгі әр деңгейде симметрияны кездестіресіз. Музыка мен өнерде де дәл осыны көресіз. Мозаикалар (және Сезаннның кейбір жұмыстары) бүкіл суретті бірдей атомдардан жасау арқылы қосымша көрнекі қуат алады. Композициялық симметрия «Адамның жаратылуы» немесе «Америкалық готика» туындыларындағыдай екі бөлік бір-біріне әсер еткен кезде ең есте қаларлық картиналарды тудырады.
Математика мен инженерияда, әсіресе, рекурсия үлкен артықшылық береді. Индуктивті дәлелдер таңғаларлықтай қысқа болады. Бағдарламалық жасақтамада рекурсия арқылы шешілетін мәселе әрқашан дерлік сол жолмен жақсырақ шешіледі. Эйфель мұнарасының ерекше көрінуінің бір себебі — оның рекурсивті шешім болуында, ол — мұнараның үстіндегі мұнара.
Симметрияның, әсіресе қайталаудың қаупі — ол ойлаудың орнын басушы ретінде қолданылуы мүмкін.
Жақсы дизайн табиғатқа ұқсайды. Табиғатқа ұқсаудың өзі жақсы болғандықтан емес, табиғаттың сол мәселені шешуге ұзақ уақыты болғандықтан. Сіздің жауабыңыз табиғаттікіне ұқсаса, бұл — жақсы белгі.
Көшіру — алдау емес. Оқиғаның өмірге ұқсас болуы керектігін ешкім жоққа шығармайды. Өмірден қарап салу кескіндемеде де құнды құрал болып табылады, дегенмен оның рөлі көбінесе дұрыс түсінілмеді. Мақсат — жай ғана тіркеп қою емес. Өмірден сурет салудың мәні — ол сіздің ойыңызға түрткі болады: көзіңіз бір нәрсеге қарап тұрғанда, қолыңыз анағұрлым қызықты жұмыс істейді.
Табиғатқа еліктеу инженерияда да тиімді. Қайықтарда ежелден жануарлардың қабырғасы сияқты арқалықтары мен қабырғалары болған. Кейбір жағдайларда бізге жақсырақ технологияны күтуге тура келуі мүмкін: алғашқы ұшақ дизайнерлері құстар сияқты көрінетін ұшақтарды жобалап қателесті, өйткені оларда жеткілікті жеңіл материалдар немесе қуат көздері болмады (ағайынды Райттардың қозғалтқышы 152 фунт тартты және небары 12 а.к. өндірді) немесе құстар сияқты ұшатын машиналар үшін жеткілікті жетілдірілген басқару жүйелері жоқ еді, бірақ мен елу жылдан кейін құстар сияқты ұшатын шағын ұшқышсыз барлау ұшақтарын елестете аламын.
Енді бізде жеткілікті есептеу қуаты бар кезде, біз табиғаттың нәтижелеріне ғана емес, оның әдісіне де еліктей аламыз. Генетикалық алгоритмдер бізге кәдімгі мағынада жобалау мүмкін болмайтындай күрделі дүниелерді жасауға мүмкіндік беруі мүмкін.
Жақсы дизайн — бұл қайта жобалау. Дүниені бірден дұрыс жасап шығу сирек кездеседі. Сарапшылар алғашқы жұмыстардың бір бөлігін лақтырып тастайтынын біледі. Олар жоспарлардың өзгеретінін ескеріп жоспарлайды.
Жұмысты лақтырып тастау үшін сенімділік қажет. Сіз мұндайдың талайы әлі жасалады деп ойлай алуыңыз керек. Мысалы, адамдар сурет сала бастаған кезде, дұрыс болмаған жерлерін қайта салуға көбінесе құлықсыз болады; олар осы деңгейге жеткенінің өзіне қуанып, егер бірдеңені қайта жасауға тырысса, ол одан да жаман болып шығады деп қорқады. Оның орнына олар өздерін сурет соншалықты жаман емес, шынында — мүмкін ол бастапқыда дәл осылай болуы керек еді деп сендіреді.
Бұл — қауіпті бағыт; керісінше, көңілі толмаушылықты дамыту керек. Леонардоның суреттерінде сызықты дұрыс табу үшін көбінесе бес-алты талпыныс жасалады. Porsche 911-дің ерекше артқы жағы ыңғайсыз прототипті қайта жобалау кезінде ғана пайда болды. Райттың Гуггенхаймға арналған алғашқы жоспарларында оң жақ жартысы зиккурат болатын; ол қазіргі пішінді алу үшін оны төңкеріп тастады.
Қателіктер — табиғи нәрсе. Оларға апат ретінде қараудың орнына, оларды оңай мойындап, оңай түзететіндей етіңіз. Леонардо сурет салу процесі ізденістің үлкен жүгін көтере алуы үшін нобайды (эскизді) ойлап тапты десе де болады. Ашық бастапқы кодты бағдарламалық жасақтамада қателер аз болады, өйткені ол қателердің болу мүмкіндігін мойындайды.
Өзгерісті жеңілдететін ортаның болуы көмектеседі. Он бесінші ғасырда майлы бояу темпераның орнын басқанда, ол суретшілерге адам денесі сияқты күрделі нысандармен жұмыс істеуге көмектесті, себебі темпераға қарағанда майлы бояуды араластыруға және үстінен қайта бояуға болады.
Жақсы дизайн көшіре алады. Көшіруге деген көзқарас көбінесе шеңбер бойымен өтеді. Жаңадан бастаушы байқаусызда еліктейді; содан кейін ол саналы түрде ерекше болуға тырысады; ақырында, ол ерекше болудан гөрі дұрыс болудың маңыздырақ екенін шешеді.
Байқаусызда еліктеу — дерлік нашар дизайнның кепілі. Егер идеяларыңыздың қайдан келіп жатқанын білмесеңіз, сіз еліктеушіге еліктеп жүрген боларсыз. Рафаэль он тоғызыншы ғасырдың ортасындағы талғамға соншалықты терең енгені сонша, сурет салуға тырысқан кез келген дерлік адам оған, көбінесе бірнеше қайтара көшіру арқылы еліктеп жүрді. Прерафаэлиттердің мазасын алған нәрсе Рафаэльдің өз еңбегінен гөрі осы жағдай еді.
Өршіл адамдар жай ғана еліктеумен шектелмейді. Талғамның өсуіндегі екінші кезең — ерекшелікке саналы түрде ұмтылу.
Менің ойымша, ұлы шеберлер өзімшілдіктен арылу деңгейіне жетеді. Олар тек дұрыс жауапты алғысы келеді, ал егер дұрыс жауаптың бір бөлігін басқа біреу тауып қойған болса, бұл оны пайдаланбауға себеп емес. Олар бұл процесте өз көзқарасымыз жоғалып кетеді деп қорықпай, кез келген адамнан алуға жететіндей өзіне сенімді.
Жақсы дизайн көбінесе таңғаларлық болады. Кейбір ең үздік туындылардың бойында тылсым бір қасиет бар: Эйлер формуласы, Брейгельдің «Қардағы аңшылар» туындысы, SR-71, Lisp. Олар жай ғана әдемі емес, сонымен бірге таңғаларлық әдемі.
Неліктен екенін нақты білмеймін. Бұл жай ғана менің ақымақтығымнан болуы мүмкін. Консерві ашатын құрал итке ғажайып болып көрінуі керек. Мүмкін, мен жеткілікті ақылды болсам, e^(i*pi) = -1 болуы әлемдегі ең табиғи нәрсе болып көрінер ме еді. Өйткені бұл сөзсіз ақиқат қой.
Мен айтып өткен қасиеттердің көпшілігін дамытуға болады, бірақ таңғаларлықты қолдан дамыту нәтиже береді деп ойламаймын. Қолыңыздан келетін ең жақсы нәрсе — ол пайда бола бастағанда оны тұншықтырмау. Эйнштейн салыстырмалылықты таңғаларлық етуге тырысқан жоқ. Ол оны шынайы етуге тырысты, ал ақиқат таңғаларлық болып шықты.
Мен бір кездері оқыған өнер мектебінде студенттер бәрінен бұрын жеке стиль қалыптастырғысы келетін. Бірақ егер сіз жай ғана жақсы дүние жасауға тырыссаңыз, әр адамның жүрісі өзгеше болатыны сияқты, сіз де оны міндетті түрде өзіңізге тән ерекше тәсілмен жасайсыз. Микеланджело Микеланджело сияқты салуға тырысқан жоқ. Ол жай ғана жақсы салуға тырысты; ол Микеланджело сияқты салмай тұра алмады.
Ие болуға тұрарлық жалғыз стиль — бұл сіз өзіңізді ұстай алмайтын стиль. Және бұл әсіресе таңғаларлыққа қатысты. Оған апаратын төте жол жоқ. Маньеристер, романтиктер және американдық жоғары сынып оқушыларының екі ұрпағы іздеген Солтүстік-батыс өткелі өмірде жоқ сияқты. Оған жетудің жалғыз жолы — жақсы арқылы өтіп, арғы жағынан шығу.
Жақсы дизайн шоғырланып пайда болады. Он бесінші ғасырдағы Флоренцияның тұрғындары арасында Брунеллески, Гиберти, Донателло, Мазаччо, Филиппо Липпи, Фра Анджелико, Верроккьо, Боттичелли, Леонардо және Микеланджело болды. Сол кездегі Милан Флоренциядай үлкен еді. Он бесінші ғасырдағы қанша миландық суретшінің атын атай аласыз?
Он бесінші ғасырда Флоренцияда бірдеңе болып жатты. Және бұл тұқым қуалаушылық болуы мүмкін емес, өйткені бұл қазір болып жатқан жоқ. Леонардо мен Микеланджелоның бойында қандай туа біткен қабілет болса да, Миланда тура сондай қабілетпен туған адамдар болды деп болжауға тура келеді. Миландық Леонардоға не болды?
Қазіргі уақытта АҚШ-та он бесінші ғасырда Флоренцияда өмір сүрген адамдардан шамамен мың есе көп адам тұрады. Біздің арамызда мың Леонардо мен мың Микеланджело жүр. Егер бәрін ДНҚ шешсе, біз күн сайын өнер ғажайыптарымен қауышып отырар едік. Бірақ олай емес, өйткені Леонардо болу үшін тек оның туа біткен қабілеті жеткіліксіз. Сізге сонымен қатар 1450 жылғы Флоренция керек.
Байланысты мәселелермен айналысатын дарынды адамдар қауымдастығынан күшті ештеңе жоқ. Салыстырмалы түрде алғанда гендер өте аз рөл атқарады: генетикалық Леонардо болу Флоренцияның орнына Милан маңында туылуды өтей алмады. Бүгінде біз көбірек қозғаламыз, бірақ ұлы жұмыстар әлі де пропорционалды емес түрде бірнеше қайнаған орталықтардан шығады: Баухаус, Манхэттен жобасы, New Yorker, Lockheed компаниясының Skunk Works бөлімі, Xerox Parc.
Кез келген уақытта бірнеше өзекті тақырыптар және олар бойынша керемет жұмыс істейтін бірнеше топтар болады, ал егер сіз осы орталықтардың бірінен тым алыс болсаңыз, өзіңіз жақсы жұмыс істеу дерлік мүмкін емес. Сіз бұл үрдістерді белгілі бір дәрежеде ілгерілете немесе тарта аласыз, бірақ олардан мүлде қол үзе алмайсыз. (Мүмкін сіз қол үзе аларсыз, бірақ миландық Леонардоның қолынан келмеді.)
Жақсы дизайн көбінесе батыл болады. Тарихтың кез келген кезеңінде адамдар мүлдем ақылға қонымсыз нәрселерге сенді, және оларға соншалықты қатты сенгені сонша, басқаша пікір айтқан адам шеттетуге немесе тіпті зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупін туғызды.
Біздің заманымыз басқаша болса, бұл таңғаларлық болар еді. Менің байқағаным бойынша, ол олай емес.
Бұл мәселе тек әрбір дәуірді ғана емес, белгілі бір дәрежеде әрбір саланы да мазалайды. Қайта өрлеу дәуірінің көптеген өнері өз уақытында таңқаларлықтай зайырлы деп саналды: Вазаридің айтуынша, Боттичелли тәубеге келіп, сурет салуды тастаған, ал Фра Бартоломео мен Лоренцо ди Креди тіпті кейбір жұмыстарын өртеп жіберген. Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы сол кездегі көптеген физиктердің шамына тиді және ондаған жылдар бойы — Францияда тіпті 1950 жылдарға дейін — толық қабылданбады.
Бүгінгі эксперименттік қателік — ертеңгі жаңа теория. Егер сіз ұлы жаңалықтар ашқыңыз келсе, қалыптасқан түсінік пен ақиқат бір-біріне сәйкес келмейтін тұстарға көз жұмудың орнына, оларға ерекше назар аударуыңыз керек.
Практикалық тұрғыдан алғанда, сұлулықты елестетуден гөрі ұсқынсыздықты көру оңайырақ деп ойлаймын. Әдемі дүниелер жасаған адамдардың көпшілігі мұны өздері ұсқынсыз деп санаған нәрсені түзету арқылы жүзеге асырған сияқты. Ұлы туындылар әдетте біреудің белгілі бір нәрсені көріп: «Мен бұдан да жақсырақ жасай алар едім» деп ойлауынан туындайтын секілді. Джотто ғасырлар бойы жұрттың бәрін қанағаттандырып келген қасаң қағида бойынша салынған дәстүрлі византиялық мадонналарды көрді, бірақ олар оған жасанды әрі жансыз болып көрінді. Коперникті замандастарының барлығы көндіккен жасанды амал-тәсіл (hack) қатты мазалағаны соншалық, ол бұдан да жақсырақ шешім болуы керек деп есептеді.
Ұсқынсыздыққа төзбеушіліктің өзі ғана жеткіліксіз. Нені түзету керектігін дұрыс аңғару үшін, алдымен сол саланы терең түсінуіңіз керек. Үй тапсырмасын мұқият орындау қажет. Бірақ бір саланың маманы болған сайын, сіз іштей: «Қандай сәтсіз шешім! Бұдан жақсырақ жолы болуы керек қой» деген дауыстарды ести бастайсыз. Бұл дауыстарды елеусіз қалдырмаңыз. Оларды дамытыңыз. Ұлы істердің рецепті: өте талапшыл талғам, оған қоса сол талғамның үдесінен шыға білу қабілеті.
Ескертпелер
Салливан шын мәнінде «пішін әрдайым функцияға бағынады» деген болатын, бірақ меніңше, жиі қате келтірілетін дәйексөз модернист сәулетшілердің нені меңзегеніне жақынырақ келеді.
Stephen G. Brush, "Why was Relativity Accepted?" Phys. Perspect. 1 (1999) 184-214.