Ҡайһы бер эш төрҙәре бар, уларҙы тиҫтерҙәреңдән башҡасараҡ фекерләмәйенсә яҡшы башҡарып булмай. Мәҫәлән, уңышлы ғалим булыу өсөн хаҡлы булыу ғына етмәй. Һеҙҙең идеяларығыҙ хаҡ та, яңы ла булырға тейеш. Башҡалар белгән нәмәләр тураһында ғына мәҡәләләр баҫтырып булмай. Әлегә тиклем бер кем дә аңламаған нәмәләрҙе әйтергә кәрәк.
Инвесторҙар өсөн дә шул уҡ хәл. Асыҡ баҙар инвесторына компанияның эштәре нисек барасағын дөрөҫ күҙаллау ғына етмәй. Әгәр башҡа бик күптәр ҙә шул уҡ күҙаллауҙы эшләһә, акциялар хаҡы уны үҙенә алған буласаҡ һәм аҡса эшләүгә урын ҡалмаясаҡ. Иң ҡиммәтле фекерҙәр — башҡа инвесторҙарҙың күпселеге уртаҡлашмаған фекерҙәр ул.
Был күренеште стартап башлаусыларҙа ла күрәһегеҙ. Һеҙ һәр кем яҡшы идея тип һанаған нәмә менән стартап башларға теләмәйһегеҙ, юғиһә уны эшләп ятҡан башҡа компаниялар булыр ине инде. Һеҙ күпселек кешегә яман идея һымаҡ тойолған, ләкин үҙегеҙ улай түгел икәнен белгән берәй нәмә эшләргә тейешһегеҙ — мәҫәлән, бер нисә мең һәүәҫкәр ҡулланған бәләкәй генә компьютер өсөн программа тәьминәте яҙыу йәки кешеләргә ят кешеләрҙең иҙәнендә өрҙөрөлмә матрастарҙы ҡуртымға алырға мөмкинлек биргән сайт асыу кеүек.
Эссеистарға ла шул уҡ ҡағыла. Кешеләр инде белгән нәмәләрҙе һөйләгән эссе ҡыҙыҡһыҙ булыр ине. Уларға нимәлер яңы нәмә әйтергә кәрәк.
Ләкин был ҡалып универсаль түгел. Ысынында иһә, эштең күпселек төрҙәренә ул тура килмәй. Эштең күпселек төрҙәрендә — мәҫәлән, хакимиәт хеҙмәткәре булыу өсөн — һеҙгә бары тик беренсе өлөшө генә кәрәк. Һеҙгә бары тик хаҡлы булыу етә. Башҡаларҙың барыһы ла яңылышыуы шарт түгел.
Эштең күпселек төрҙәрендә бер аҙ яңылыҡ өсөн урын бар, ләкин практикала үҙаллы фекерләү мотлаҡ булған эш төрҙәре менән улай булмағандар араһында ярайһы уҡ ҡырҡа айырма бар.
Бала сағымда был айырма тураһында миңә кемдер һөйләгән булһын ине, сөнки ниндәй эш менән шөғөлләнергә теләүегеҙҙе хәл иткәндә был иң мөһим төшөнсәләрҙең береһе булып тора. Һеҙ бары тик башҡаларҙан башҡасараҡ фекерләп кенә еңә ала торған эш төрөн башҡарырға теләйһегеҙме? Күпселек кешенең аң аҫты был һорауға уларҙың аңы өлгөрмәҫ элек үк яуап бирәлер тип шикләнәм. Минеке шулай итә, беләм.
Үҙаллы фекерләү тәрбиәгә ҡарағанда күберәк тәбиғәткә бәйле һымаҡ. Тимәк, эштең дөрөҫ булмаған төрөн һайлаһағыҙ, һеҙ бәхетһеҙ буласаҡһығыҙ. Әгәр тәбиғәтегеҙ менән үҙаллы фекерле булһағыҙ, урта звено менеджеры булыу һеҙҙе өҙгөләйәсәк. Әгәр тәбиғәтегеҙ менән консерватив фекерле булһағыҙ, үҙенсәлекле тикшеренеүҙәр үткәрергә тырышһағыҙ, ҡаршы елгә ҡаршы йөҙөрһөгөҙ.
Бында бер ҡатмарлылыҡ шунда: кешеләр консерватив фекерләүҙән үҙаллы фекерләүгә тиклемге спектрҙа үҙҙәренең ҡайҙа урынлашыуы тураһында йыш ҡына яңылыша. Консерватив фекерле кешеләр үҙҙәрен ундай тип күрергә яратмай. Һәр хәлдә, улар барыһы тураһында ла үҙҙәре ҡарар ҡабул итә кеүек тоя. Уларҙың ҡараштары тиҫтерҙәренең ҡараштары менән бер иш булыуы — тик осраҡлыҡ ҡына. Ә үҙаллы фекерләүселәр иһә үҙ идеяларының ғәҙәти ҡараштарҙан ни тиклем айырылыуын йыш ҡына аңламай, һәр хәлдә уларҙы асыҡтан-асыҡ әйткәнгә тиклем. [1]
Балиғ булған ваҡытҡа күпселек кеше үҙенең яҡынса ни тиклем аҡыллы булыуын белә (алдан бирелгән мәсьәләләрҙе сисеү һәләтенең тар мәғәнәһендә), сөнки улар даими рәүештә ошо күрһәткес буйынса һынала һәм рейтинглана. Ләкин мәктәптәр үҙаллы фекерләүҙе баҫырға тырышыуҙан башҡа уға иғтибар итмәй тиерлек. Шуға күрә беҙ үҙебеҙҙең ни дәрәжәлә үҙаллы фекерләүебеҙ тураһында бер ниндәй ҙә тиң баһа алмайбыҙ.
Бәлки, хатта Даннинг-Крюгер феномены кеүек бер хәл дә эшләйҙер: иң консерватив фекерле кешеләр үҙҙәрен үҙаллы фекерле тип ныҡ ышана, шул уҡ ваҡытта ысынында үҙаллы фекерле булғандар үҙҙәрен етерлек дәрәжәлә үҙаллы фекерләмәйбеҙ тип борсола.
___________
Үҙеңде нығыраҡ үҙаллы фекерле итә алаһыңмы? Минеңсә, эйе. Был сифат күбеһенсә тыумыштан булыуы мөмкин, ләкин уны көсәйтеү, йә булмаһа, баҫмау юлдары бар һымаҡ.
Иң тәьҫирле алымдарҙың береһе — күпселек «nerd»тар аңғармаҫтан ҡулланған алым: ғәҙәти ҡараштарҙың нимәнән ғибәрәт икәнен ябай ғына аҙыраҡ белеү. Әгәр нимәгә буйһонорға тейешлегеңде белмәһәң, конформист булыуы ауыр. Шулай ҙа, бәлки, бындай кешеләр инде үҙаллы фекерлелер. Консерватив фекерле кеше башҡаларҙың нимә уйлағанын белмәүҙән тынысһыҙланыр һәм быны белергә күберәк тырышлыҡ һалыр ине.
Үҙегеҙҙе ниндәй кешеләр менән уратып алыуығыҙ бик мөһим. Әгәр тирә-яғығыҙҙа консерватив фекерле кешеләр булһа, был һеҙ әйтә алған идеяларҙы сикләйәсәк, ә был үҙ сиратында һеҙҙә тыуған уйҙарҙы ла сикләйәсәк. Ләкин үҙегеҙҙе үҙаллы фекерле кешеләр менән уратһағыҙ, киреһен күрерһегеҙ: башҡаларҙың ғәжәп нәмәләр һөйләгәнен ишетеү һеҙҙе лә шулай итергә һәм күберәк уйланырға дәртләндерәсәк.
Үҙаллы фекерле кешеләргә консерватив фекерлеләр уртаһында булыу уңайһыҙ булғанға күрә, мөмкинлек булыу менән улар үҙ аллы айырылырға ынтыла. Юғары синыфтар менән проблема шунда: уларҙың әлегә быға мөмкинлеге булмаған. Бынан тыш, өлкән синыфтар үҙ эсенә бикләнгән һәм үҙ-үҙенә ышанмаған кешеләр йәшәгән бәләкәй донъя булырға тартыла, ә был икеһе лә конформизм көстәрен арттыра. Шуға күрә мәктәп үҙаллы фекерлеләр өсөн йыш ҡына ауыр осор була. Ләкин хатта бында ла бер ниндәй өҫтөнлөк бар: ул һеҙгә нимәнән ҡасырға кәрәклеген өйрәтә. Әгәр һуңыраҡ һеҙҙе «был мәктәп кеүек» тип уйландырған хәлгә осраһағыҙ, унан китергә кәрәклеген беләһегеҙ. [2]
Үҙаллы һәм консерватив фекерлеләр бергә осрашҡан тағы бер урын — уңышлы стартаптар. Нигеҙләүселәр һәм тәүге хеҙмәткәрҙәр һәр ваҡыт тиерлек үҙаллы фекерле була; юғиһә стартап уңышлы булмаҫ ине. Ләкин консерватив фекерле кешеләр үҙаллы фекерлеләргә ҡарағанда күпкә күберәк, шуға күрә компания үҫкән һайын, тәүге үҙаллы фекерләү рухы ҡотолғоһоҙ рәүештә кәмей. Был компанияның насарая башлауы кеүек асыҡ проблеманан тыш, төрлө ҡатмарлыҡтар тыуҙыра. Иң сәйере шул: нигеҙләүселәр үҙ хеҙмәткәрҙәренә ҡарағанда башҡа компанияларҙың нигеҙләүселәре менән иркенерәк һөйләшә алыуын тоя. [3]
Бәхеткә күрә, бөтә ваҡытығыҙҙы үҙаллы фекерле кешеләр менән үткәрергә кәрәкмәй. Даими һөйләшерлек бер йәки ике кеше булыуы етә. Һәм уларҙы тапҡас, улар ғәҙәттә һеҙҙең кеүек үк ихлас аралаша; уларға ла һеҙ кәрәкһегеҙ. Университеттарҙың элек белем биреүҙә булған монополияһы хәҙер юҡҡа сыҡһа ла, яҡшы университеттар үҙаллы фекерле кешеләр менән осрашыу өсөн әле лә шәп урын булып ҡала. Студенттарҙың күпселеге барыбер консерватив фекерле буласаҡ, ләкин мәктәптәге нуль кимәленә ҡарағанда, һеҙ бында һәр хәлдә үҙаллы фекерлеләрҙең төркөмдәрен таба алаһығыҙ.
Икенсе йүнәлештә барыу ҙа һөҙөмтә бирә: үҙаллы фекерле дуҫтарҙың бәләкәй төркөмөн булдырыу менән бер рәттән, мөмкин тиклем күберәк төрлө холоҡло кешеләр менән танышырға тырышыу. Әгәр һеҙҙең бер нисә башҡа төркөмөгөҙ булһа, был яҡын тирәгеҙҙең тәьҫирен кәметәсәк. Бынан тыш, әгәр һеҙ бер нисә төрлө донъяның өлөшө булһағыҙ, идеяларҙы береһенән икенсеһенә күсерә алаһығыҙ.
Ләкин төрлө типтағы кешеләр тигәндә, мин демографик яҡтан төрлөлөктө күҙ уңында тотмайым. Был алым эшләһен өсөн, улар башҡасараҡ фекерләргә тейеш. Шуға күрә башҡа илдәргә барыу яҡшы фекер булһа ла, башҡаса уйлаған кешеләрҙе эргәгеҙҙә лә табырға мөмкин. Ғәҙәти булмаған берәй нәмәне яҡшы белгән кешене осратҡанда (тәрәнерәк төшөнһәң, был барыһына ла тиерлек ҡағыла), мин башҡалар белмәгән нәмәне уларҙан белергә тырышам. Бында һәр ваҡыт тиерлек көтөлмәгән яңылыҡтар була. Был ят кешеләр менән әңгәмә ҡороуҙың яҡшы юлы, ләкин мин быны бары тик әңгәмә өсөн генә эшләмәйем. Ысынында белергә теләйем.
Һеҙ тарихты уҡып, тәьҫир сығанаҡтарын арауыҡта ғына түгел, ваҡыт эсендә лә киңәйтә алаһығыҙ. Тарихты уҡығанда мин быны ни булғанын белеү өсөн генә түгел, үткәндә йәшәгән кешеләрҙең күңеленә үтеп инергә тырышыу өсөн дә эшләйем. Бар нәмә уларға нисек күренгән? Быны эшләү ауыр, ләкин бер нөктәне триангуляциялау өсөн алыҫ сәйәхәт итеү нисек файҙалы булһа, был тырышлыҡ та шулай уҡ үҙен аҡлай.
Үҙегеҙҙе консерватив фекерҙәрҙе үҙенән-үҙе ҡабул итеүҙән һаҡлау өсөн асығыраҡ саралар ҙа күрә алаһығыҙ. Иң дөйөмө — шикләнеүсән ҡараш үҫтереү. Берәйһенең ниҙер әйткәнен ишеткәс, туҡтағыҙ һәм үҙегеҙҙән һорағыҙ: «Был дөрөҫмө?» Быны ҡысҡырып әйтмәгеҙ. Мин һеҙгә һөйләгән һәр кемгә әйткәндәрен иҫбатлау яуаплылығын йөкмәтергә тәҡдим итмәйем, киреһенсә, уларҙың әйткәнен баһалау яуаплылығын үҙ өҫтөгөҙгә алығыҙ.
Быға башватҡыс кеүек ҡарағыҙ. Ҡабул ителгән ҡайһы бер идеяларҙың һуңыраҡ хата булып сығасағын беләһегеҙ. Ҡайһылары икәнен самалап ҡарағыҙ. Төп маҡсат — һеҙгә әйтелгән нәмәләрҙә кәмселектәр табыу түгел, ә хата идеялар менән йәшерелгән яңы идеяларҙы табыу. Шуға күрә был уйын интеллектуаль гигиенаның күңелһеҙ протоколы түгел, ә яңылыҡты эҙләүҙең мауыҡтырғыс сәйәхәте булырға тейеш. Һәм «Был дөрөҫмө?» тип һорай башлаһағыҙ, яуаптың шунда уҡ «эйе» булмауына ғәжәпләнерһегеҙ. Әгәр һеҙҙә бер аҙ булһа ла хыял көсө бар икән, һеҙгә эҙләнергә юлдар етешмәүҙән бигерәк, улар артыҡ күп булыуы ихтимал.
Дөйөм алғанда, һеҙҙең маҡсатығыҙ — тикшерелмәгән бер нәмәне лә башығыҙға индермәү булырға тейеш, ә фекерҙәр башҡа һәр ваҡыт асыҡ раҫлауҙар рәүешендә генә инмәй. Иң көслө тәьҫирҙәрҙең ҡайһы берҙәре йәшерен була. Уларҙы нисек күрергә һуң? Ситкәрәк китеп, башҡа кешеләрҙең үҙ идеяларын нисек алғанын күҙәтеү аша.
Етерлек алыҫлыҡта баҫып торғанда, һеҙ идеяларҙың халыҡ төркөмдәре буйлап тулҡындар кеүек таралыуын күрә алаһығыҙ. Иң асығы — модала: бер нисә кешенең ниндәйҙер күлдәк кейеп йөрөгәнен күрәһегеҙ, һуңынан тағы ла күберәк, аҙаҡ тирә-яғығыҙҙағы кешеләрҙең яртыһы шул уҡ күлдәкте кейә. Һеҙгә нимә кейеүегеҙ бик мөһим булмаҫҡа мөмкин, ләкин интеллектуаль модалар ҙа бар, һәм һеҙ һис шикһеҙ уларҙа ҡатнашырға теләмәйһегеҙ. Үҙ уйҙарығыҙ өҫтөнән үҙаллылыҡ теләгәнгә генә түгел, ә модала булмаған идеялар ҡыҙыҡлыраҡ юлдарға алып барып сығарыу ихтималлығы юғары булғанға күрә. Асылмаған идеяларҙы табыу өсөн иң яҡшы урын — башҡа бер кем дә ҡарамаған урын. [4]
___________
Был дөйөм кәңәштән ары китер өсөн, үҙаллы фекерләүҙең эске төҙөлөшөнә — күнектерергә кәрәк булған үҙенсәлекле «мускулдарыбыҙға» ҡарарға кәрәк. Миңә ҡалһа, уның өс өлөшө бар: дөрөҫлөккә талапсанлыҡ, нимә уйларға ҡушылыуға ҡаршылыҡ күрһәтеү һәм ҡыҙыҡһыныусанлыҡ.
Дөрөҫлөккә талапсанлыҡ — ялған булған нәмәгә ышанмау ғына түгел. Был ышаныу дәрәжәһенә ентекле ҡарау тигәнде аңлата. Күпселек кеше өсөн ышаныу дәрәжәһе тикшерелмәйсә сиктәргә ташлана: ихтимал булмаған нәмә мөмкин булмаҫҡа әйләнә, ә ихтимал булған нәмә шикһеҙгә әйләнә. [5] Үҙаллы фекерле кешегә был ғәфү ителмәҫлек ялҡаулыҡ һымаҡ тойола. Улар үҙ башында һәр төрлө фаразды — бик икеле гипотезаларҙан алып (күренеп торған) тавтологияларға тиклем һаҡларға әҙер, ләкин улар үҙҙәре өсөн мөһим булған темаларҙа һәр нәмәгә ентекләп уйланылған ышаныу дәрәжәһе мөһөрө һалынырға тейеш. [6]
Шуға күрә үҙаллы фекерле кешеләр идеологияларҙан ҡурҡа, сөнки улар бер юлы тотош ҡараштар йыйынтығын ҡабул итеүҙе һәм уларға иман шарттары кеүек ҡарауҙы талап итә. Үҙаллы фекерле кеше өсөн был ерәнгес тойолор ине, нәҡ аҙыҡ-түлеккә талапсан кешегә сығышы һәм күпме ятҡаны билдәһеҙ булған төрлө ингредиенттар менән тултырылған бутербродты тешләп ҡарау кеүек.
Дөрөҫлөккә ошондай талапсанлыҡ булмаһа, ысын мәғәнәһендә үҙаллы фекерле булып булмай. Нимә уйларға кәрәклеген ҡушыуға ҡаршы тороу ғына етмәй. Бындай кешеләр ғәҙәти идеяларҙы кире ҡаға ла, уларҙы иң осраҡлы заговор теориялары менән алмаштыра. Ә был заговор теориялары йыш ҡына тап уларҙы эләктереп алыу өсөн уйлап сығарылғанлыҡтан, улар ябай кешеләргә ҡарағанда ла аҙыраҡ үҙаллы фекерле булып сыға, сөнки улар ябай ҡалыптарға ҡарағанда күпкә ҡатыраҡ хужаға буйһона. [7]
Дөрөҫлөккә талапсанлыҡты арттырып буламы? Минеңсә, эйе. Минең тәжрибәмдән күренеүенсә, һеҙ талапсан булған берәй нәмә тураһында уйлау ғына ла шул талапсанлыҡты үҫтерә. Әгәр шулай булһа, был бары тик теләү аша ғына үҙебеҙҙә арттыра ала торған һирәк изге сифаттарҙың береһе. Һәм әгәр ул талапсанлыҡтың башҡа төрҙәренә оҡшаш булһа, уны балаларҙа ла тәрбиәләргә мөмкин булырға тейеш. Мин уны атамдан ныҡ ҡына алдым. [8]
Үҙаллы фекерләүҙең икенсе өлөшө — нимә уйларға кәрәклеген ҡушыуға ҡаршылыҡ күрһәтеү — өсәү араһында иң асығы. Ләкин хатта быны ла йыш ҡына дөрөҫ аңламайҙар. Кешеләр быны бары тик кире сифат тип кенә күреп ҙур хата яһай. Беҙ ҡулланған тел был фекерҙе нығыта. Һеҙ консерватив түгелһегеҙ. Һеҙ башҡаларҙың нимә уйлауына иғтибар итмәйһегеҙ. Ләкин был бары тик бер төрлө иммунитет ҡына түгел. Иң үҙаллы фекерле кешеләрҙә нимә уйларға ҡушылмауын теләү — ыңғай көс. Был ябай шикләнеү генә түгел, ә ғәҙәти аҡылды емергән идеяларҙан ихлас һынһыҙланыу, һәм ул ни тиклем интуицияға ҡаршы килә, шул тиклем яҡшыраҡ.
Иң яңы идеяларҙың ҡайһы берҙәре үҙ ваҡытында мәрәкә кеүек тойолған. Яңы идеяға ҡарата реакцияғыҙҙың йыш ҡына көлөү булыуын иҫкә төшөрөгөҙ. Был яңы идеяларҙың үҙенән-үҙе көлкөлө булғаны өсөн түгел, ә яңылыҡ менән юморҙың икеһенә лә көтөлмәгәнлек хас булғаны өсөн тип уйлайым. Улар тулыһынса бер үк булмаһа ла, юмор тойғоһона эйә булыу менән үҙаллы фекерле булыу араһында билдәле бер бәйләнеш бар — нәҡ юморһыҙ булыу менән консерватив фекерле булыу араһындағы кеүек. [9]
Беҙгә нимә уйларға кәрәклеген ҡушыуға ҡаршылыҡ күрһәтеү һәләтен һиҙелерлек арттыра алырбыҙ тип уйламайым. Был үҙаллы фекерләүҙең өс өлөшө араһында иң тыумыштан килгәне һымаҡ; оло йәштә был сифатҡа эйә булған кешеләр бала сағында уҡ быны ныҡ күрһәткән була. Ләкин әгәр беҙ нимә уйларға ҡушылыуға ҡаршы тороуҙы арттыра алмаһаҡ та, һәр хәлдә уны үҙебеҙҙе башҡа үҙаллы фекерле кешеләр менән уратып нығыта алабыҙ.
Үҙаллы фекерләүҙең өсөнсө өлөшө — ҡыҙыҡһыныусанлыҡ — иң ҡыҙыҡлыһы булырға мөмкин. Яңы идеялар ҡайҙан килә тигән һорауға ҡыҫҡаса яуап бирә алған дәрәжәлә, был — ҡыҙыҡһыныусанлыҡ. Кешеләр уларҙы тапҡанға тиклем ғәҙәттә тап ошоно тоя.
Минең тәжрибәмдән үҙаллы фекерләү менән ҡыҙыҡһыныусанлыҡ бер-береһен камил күрһәтә. Мин белгән үҙаллы фекерле кешеләрҙең барыһы ла тәрән ҡыҙыҡһыныусан, ә консерватив фекерле кешеләрҙең береһе лә ундай түгел. Ҡыҙығы шул, балаларҙан башҡа. Бөтә бәләкәй балалар ҙа ҡыҙыҡһыныусан. Бәлки, сәбәбе шулдыр: хатта консерватив фекерлеләр ҙә ҡағиҙәләрҙең нимә икәнен белеү өсөн башта ҡыҙыҡһыныусан булырға тейеш. Ә үҙаллы фекерлеләр иһә ҡыҙыҡһыныусанлыҡтың туймаҫ тамаҡтары, улар туйғас та ашауҙан туҡтамай. [10]
Үҙаллы фекерләүҙең өс өлөшө бергәләп эшләй: дөрөҫлөккә талапсанлыҡ һәм нимә уйларға ҡушылыуға ҡаршылыҡ күрһәтеү мейегеҙҙә буш урын ҡалдыра, ә ҡыҙыҡһыныусанлыҡ уны тултырыу өсөн яңы идеялар таба.
Ҡыҙығы шул, тап мускулдар кеүек, был өс өлөш бер-береһен алмаштыра ала. Әгәр һеҙ дөрөҫлөккә етерлек талапсан булһағыҙ, һеҙгә нимә уйларға ҡушылыуға бик ныҡ ҡаршы тороу мотлаҡ түгел, сөнки талапсанлыҡ үҙе генә лә белемегеҙҙә етерлек бушлыҡтар булдырасаҡ. Һәм уларҙың теләһә ҡайһыһы ҡыҙыҡһыныусанлыҡтың урынын баҫа ала, сөнки мейегеҙҙә етерлек буш урын булдырһағыҙ, барлыҡҡа килгән вакуум һеҙҙең ҡыҙыҡһыныусанлығығыҙға көс өҫтәйәсәк. Йәки ҡыҙыҡһыныусанлыҡ уларҙың урынын баҫа ала: әгәр һеҙ етерлек ҡыҙыҡһыныусан булһағыҙ, мейегеҙҙә махсус урын бушатырға кәрәкмәй, сөнки тапҡан яңы идеяларығыҙ элекке ғәҙәти идеяларҙы ҡыҫырыҡлап сығарасаҡ.
Үҙаллы фекерләүҙең өлөштәре шулай бер-береһен алмаштыра алғанға күрә, һеҙ уларға төрлө кимәлдә эйә булып та шул уҡ һөҙөмтәгә өлгәшә алаһығыҙ. Шуға күрә үҙаллы фекерләүҙең бер генә моделе юҡ. Ҡайһы бер үҙаллы фекерле кешеләр асыҡтан-асыҡ баш күтәрә, ә икенселәре тыныс ҡына ҡыҙыҡһыныусан булып ҡала. Шулай ҙа уларҙың барыһы ла бер-береһен шунда уҡ таный.
Ҡыҙыҡһыныусанлыҡты үҫтереү юлы бармы? Иң тәүҙә, уны баҫҡан хәлдәрҙән ҡасырға кәрәк. Хәҙерге ваҡытта башҡарған эшегеҙ һеҙҙең ҡыҙыҡһыныусанлығығыҙҙы ни тиклем уята? Әгәр яуап «бик түгел» булһа, бәлки, нимәнелер үҙгәртергә кәрәктер.
Ҡыҙыҡһыныусанлығығыҙҙы үҫтереү өсөн яһай алған иң мөһим әүҙем аҙым — моғайын, уны уятҡан темаларҙы эҙләүҙер. Өлкәндәрҙең һирәге генә бар нәмә менән бер тигеҙ ҡыҙыҡһына, һәм ниндәй темалар һеҙгә оҡшауын һайлап алып булмай һымаҡ. Шуға күрә уларҙы табыу — һеҙҙең үҙ эшегеҙ. Йәки кәрәк булһа, уйлап табыу.
Ҡыҙыҡһыныусанлығығыҙҙы арттырыуҙың тағы бер юлы — үҙегеҙҙе ҡыҙыҡһындырған нәмәләрҙе өйрәнеп, уға ирек биреү. Был йәһәттән ҡыҙыҡһыныусанлыҡ башҡа теләктәргә оҡшамаған: уны ҡәнәғәтләндереү уны баҫыуға ҡарағанда көсәйтә генә. Һорауҙар яңы һорауҙарға алып килә.
Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ дөрөҫлөккә талапсанлыҡҡа йәки нимә уйларға ҡушылыуға ҡаршы тороуға ҡарағанда шәхсиерәк күренә. Кешеләр һуңғы ике сифатҡа эйә булһа, улар ғәҙәттә дөйөм була, шул уҡ ваҡытта төрлө кешеләр бик төрлө нәмәләр менән ҡыҙыҡһынырға мөмкин. Шуға күрә бында компас булып, бәлки, ҡыҙыҡһыныусанлыҡ торалыр. Бәлки, әгәр һеҙҙең маҡсатығыҙ яңы идеялар табыу булһа, һеҙҙең девизығыҙ «яратҡан эшеңде эшлә» түгел, ә күберәк «үҙеңде ҡыҙыҡһындырған нәмәне эшлә» булырға тейештер.
Иҫкәрмәләр
[1] Бер кемдең дә үҙен консерватив фекерле тип атамауының бер уңайлы яғы бар: консерватив фекерле кешеләр тураһында үҙегеҙ теләгәнде ҙур ҡыйынлыҡтарһыҙ әйтә алаһығыҙ. Мин «The Four Quadrants of Conformism» («Конформизмдың дүрт квадранты») мәҡәләһен яҙғанда, үтә консерватив ҡарашлыларҙың асыу тулы дауылын көткәйнем, ләкин ысынында барыһы ла тыныс үтте. Улар был эссеның үҙҙәренә ныҡ оҡшамаған яғы барлығын һиҙҙе, ләкин бәйләнерлек аныҡ урын таба алманы.
[2] Үҙ тормошомда нимә мәктәпте хәтерләтә тип һораһам, яуап — Twitter. Ул ундай ҙурлыҡтағы һәр нәмә кеүек үк бары тик консерватив фекерле кешеләр менән тулы ғына түгел, ә Юпитерҙы тасуирлауҙарҙы хәтерләткән консерватив фекер ҡойондары аҫтында тора. Унда ваҡыт үткәреү бушҡа китеү булһа ла, ул һәр хәлдә мине үҙаллы һәм консерватив фекерләү араһындағы айырма тураһында күберәк уйланырға мәжбүр итте, юғиһә мин быны эшләмәҫ инем.
[3] Үҫешкән стартаптарҙа үҙаллы фекерләүҙең кәмеүе әле лә асыҡ проблема булып ҡала, ләкин сиселештәре булыуы мөмкин.
Нигеҙләүселәр бары тик үҙаллы фекерле кешеләрҙе генә эшкә алырға тырышып, проблеманы кисектерә ала. Был, әлбиттә, уларҙың яҡшыраҡ идеялары булыуы кеүек өҫтәмә файҙа ла килтерә.
Тағы бер ихтимал сиселеш — конформизм көсөн нисектер ҡаҡшатҡан ҡағиҙәләр булдырыу, нәҡ идара итеү сыбыҡтары сылбырлы реакцияларҙы яйлатҡан кеүек, шулай итеп консерватив фекерлеләр шул тиклем хәүефле булмаҫ ине. Lockheed компанияһының Skunk Works бүлеген физик яҡтан айырыу ошондай өҫтәмә файҙа килтергән булыуы ихтимал. Һуңғы миҫалдар Slack кеүек хеҙмәткәрҙәр форумдарының һис тә бөтөнләй яҡшы нәмә булмауын күрһәтә.
Иң ҡырҡа сара — компанияны ҙурайтмайынса килемде арттырыу булыр ине. Программист менән сағыштырғанда, ябай PR хеҙмәткәрен яллау арзан төшөр тип уйлайһығыҙ, ләкин был һеҙҙең компаниялағы үҙаллы фекерләүҙең уртаса кимәленә нисек тәьҫир итер? (Уҡытыусыларға ҡарағанда административ штаттың артыуы университеттарға ла шундай уҡ йоғонто яһаған һымаҡ.) Бәлки, һеҙҙең төп компетенцияғыҙға инмәгән эште ситкә биреү (аутсорсинг) ҡағиҙәһенә тағы бер нәмә өҫтәргә кәрәктер: хеҙмәткәр булараҡ мәҙәниәтегеҙҙе боҙасаҡ кешеләр башҡарған эште ситкә сығарыу.
Ҡайһы бер инвестиция фирмалары хеҙмәткәрҙәр һанын арттырмайынса килемде арттыра ала һымаҡ. Автоматлаштырыу һәм технологиялар стекының даими ҡатмарлашыуы бының бер көн килеп продукт етештереүсе компаниялар өсөн дә мөмкин буласағын күрһәтә.
[4] Һәр өлкәлә интеллектуаль модалар бар, ләкин уларҙың тәьҫире төрлөсә. Мәҫәлән, сәйәсәттең йыш ҡына күңелһеҙ булыуының бер сәбәбе — уның ошо модаларға бик ныҡ буйһоноуынса. Сәйәсәт тураһында фекергә эйә булыу сиге күмәклектәр теорияһы тураһында фекергә эйә булыуға ҡарағанда күпкә түбәнерәк. Шуға күрә сәйәсәттә ҡайһы бер идеялар булһа ла, ғәмәлдә улар интеллектуаль мода тулҡындары аҫтында күмелеп ҡала.
[5] Консерватив фекерлеләр үҙ ҡараштарының ныҡлығына алданып, үҙҙәрен үҙаллы фекерле тип ышана. Ләкин ныҡлы инаныуҙар үҙаллы фекерләү билдәһе түгел. Киреһенсә.
[6] Дөрөҫлөккә талапсанлыҡ үҙаллы фекерле кешенең алдаҡсы булмаясағын аңлатмай, ә уның яңылышлыҡтарға бирелмәйәсәген аңлата. Был үҙен бер ҡасан да аңғармаҫтан тупаҫ тотмаған кешене джентльмен тип билдәләүгә оҡшаш.
[7] Һеҙ быны айырыуса сәйәси экстремистар араһында күрәһегеҙ. Улар үҙҙәрен нонконформистар тип һанай, ләкин ысынында улар тар сиктәге конформистар. Уларҙың фекерҙәре ябай кешенекенән айырылырға мөмкин, ләкин үҙ тиҫтерҙәренең ҡараштары уларға йыш ҡына уртаса кешегә ҡарағанда ла көслөрәк йоғонто яһай.
[8] Әгәр дөрөҫлөккә талапсанлыҡ төшөнсәһен киңәйтһәк, уға тура мәғәнәләге ялғанды ғына түгел, ярамһаҡланыуҙы, ялғанлыҡты һәм тәкәбберлекте лә индермәһәк, беҙҙең үҙаллы фекерләү моделе сәнғәткә лә тарала ала.
[9] Шулай ҙа был бәйләнеш һис тә камил түгел. Гёдель менән Дирак юмор өлкәһендә бик көслө булмаған һымаҡ. Ләкин кемдер бер үк ваҡытта ғәҙәти («нейротипик») һәм юморһыҙ булһа, уның консерватив фекерле булыу ихтималлығы бик ҙур.
[10] Берҙән-бер ҡағиҙәнән тайпылыу: ғәйбәт. Ғәйбәт менән бөтә кеше тиерлек ҡыҙыҡһына.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡығандары өсөн Тревор Блэквелл, Пол Бакхайт, Патрик Коллисон, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Хардж Таггар һәм Питер Тильгә рәхмәтемде белдерәм.