Кайбер эш төрләре бар: аларда хезмәттәшләреңнән аерылып, үзеңчә фикерләмичә яхшы нәтиҗәгә ирешеп булмый. Мәсәлән, уңышлы галим булу өчен хаклы булу гына җитми. Сезнең идеяләрегез хаклы да, шул ук вакытта яңа да булырга тиеш. Башкалар болай да белгән әйберләрне язып кына мәкаләләр бастырып булмый. Әле беркем дә аңлап җиткермәгән фикерләрне әйтергә кирәк.
Инвесторлар өчен дә нәкъ шулай. Ачык базар инвесторына компаниянең киләчәген дөрес алдан күрү генә җитми. Әгәр башка күпләр дә шундый ук фараз ясаса, акция бәясендә бу инде чагылыш тапкан булачак һәм акча эшләү мөмкинлеге калмаячак. Бары тик күпчелек инвесторлар белмәгән яки уртаклашмаган мәгълүмат кына кыйммәткә ия.
Стартап нигезләүчеләрдә дә шушы ук кагыйдә күренә. Барысы да яхшы дип санаган идея белән стартап башларга ярамый, югыйсә бу эш белән шөгыльләнүче башка компанияләр инде булган булыр. Күпчелек кешегә начар идея кебек тоелган, ләкин сез үзегез алай түгел икәнен белгән нәрсәне эшләргә кирәк мәсәлән, берничә мең һәвәскәр генә кулланган кечкенә санак өчен программа тәэминаты язу, яисә кешеләргә ят кешеләрнең идәннәрендәге өреп тутырыла торган матрасларны арендага бирү сайтын башлап җибәрү кебек.
Эссе язучылар өчен дә шул ук хәл. Кешеләргә алар инде белгән нәрсәләрне сөйләгән эссе кызыксыз булыр иде. Аларга ниндидер яңалык җиткерергә кирәк.
Ләкин бу кагыйдә һәркайда да кулланылмый. Чынлыкта, күпчелек эш төрләренә ул бөтенләй туры килми. Күпчелек һөнәрләрдә мәсәлән, администратор булып эшләгәндә сезгә бу таләпнең беренче өлеше генә кирәк. Сезгә бары тик хаклы булу җитә. Башкаларның барысы да ялгышуы һич тә мәҗбүри түгел.
Күпчелек эш төрләрендә азрак яңалыкка урын бар, ләкин гамәлдә мөстәкыйль фикерләү бик мөһим булган эшләр белән моның кирәге булмаган эшләр арасында шактый кискен аерма бар.
Мин бала чагымда ук кемдер миңа бу аерма турында сөйләгән булса иде, дип теләр идем, чөнки бу нинди эш белән шөгыльләнергә теләвегезне хәл иткәндә уйланырга тиешле иң мөһим нәрсәләрнең берсе. Сез башкалардан аерылып фикерләп кенә җиңә ала торган эштә эшләргә телисезме? Минемчә, күпчелек кешенең аң асты бу сорауга аңлы акылы өлгергәнче үк җавап бирә. Минеке шулай эшли, моны беләм.
Мөстәкыйль фикер йөртү сыйфаты тәрбиягә караганда күбрәк тумыштан килгән табигатькә бәйле кебек. Димәк, үзегезгә туры килмәгән эш төрен сайласагыз, бәхетсез булачаксыз. Әгәр сез тумыштан мөстәкыйль фикерле булсагыз, урта буын җитәкчесе булып эшләү сезне ярсытачак. Әгәр табигатегез белән гадәти (консерватив) карашлы булсагыз, үзенчәлекле фәнни тикшеренүләр алып барырга тырышканда, каршы җилгә каршы йөзгәндәй булырсыз.
Ләкин мондагы бер кыенлык шунда: кешеләр гадәти фикерләү белән мөстәкыйль фикерләү спектрында кайда торулары турында еш кына ялгышалар. Гадәти карашлы кешеләр үзләрен гадәти дип санарга яратмый. Һәм ничек кенә булмасын, аларга чыннан да барысын да үз акыллары белән хәл итәләр кебек тоела. Аларның карашлары тирә-юньдәгеләрнеке белән бер үк булуы очраклылык кына дип санала. Ә мөстәкыйль фикерле кешеләр исә үз фикерләренең гадәти карашлардан никадәр нык аерылуын, ким дигәндә аларны ачыктан-ачык әйткәнче, еш кына аңламыйлар. [1]
Балигълык яшенә җиткәндә, күпчелек кеше үзенең якынча никадәр акыллы булуын белә (алдан куелган мәсьәләләрне чишү осталыгы дигән тар мәгънәдә), чөнки аларны даими рәвештә сыныйлар һәм шуңа карап рейтингка куялар. Ләкин мәктәпләр гадәттә мөстәкыйль фикерләүне басарга тырышкан дәрәҗәдә генә исәпкә ала, башка вакытта исәпкә алмый. Шуңа күрә без никадәр мөстәкыйль фикерле булуыбыз турында андый кире элемтәне бөтенләй алмыйбыз.
Монда хәтта Даннинг-Крюгер эффектына охшаш бер күренеш тә булырга мөмкин: иң гадәти фикерле кешеләр үзләренең мөстәкыйль булуларына тулысынча ышана, ә чыннан да мөстәкыйль фикерлеләр үзләрен җитәрлек дәрәҗәдә мөстәкыйль түгел дип борчыла.
___________
Кеше үзен тагын да мөстәкыйль фикерле итә аламы? Минемчә, әйе. Бу сыйфат күбесенчә тумыштан бирелсә дә, аны көчәйтүнең яки, ким дигәндә, басмауның юллары бар кебек.
Иң нәтиҗәле алымнарның берсе күпчелек ботаннар (nerd'лар) тарафыннан аңсыз рәвештә кулланыла торганы: гадәти карашларның нинди булуын әзрәк белү. Нәрсәгә яраклашырга тиешлегеңне белмәсәң, конформист булу кыен. Гәрчә тагын да әйтәм: бәлки, андый кешеләр болай да мөстәкыйль фикерледер. Гадәти карашлы кеше башкаларның нәрсә уйлаганын белмәүдән борчылыр иде һәм моны белер өчен күбрәк көч куяр иде.
Үзегезне кемнәр белән уратып алуыгыз бик мөһим. Әгәр сезнең тирәгездә гадәти фикерле кешеләр булса, бу сезнең әйтә алган фикерләрегезне чикли, ә бу үз чиратында сезнең башыгызга килә торган уйларны чикли. Әгәр үзегезне мөстәкыйль фикерле кешеләр белән уратсагыз, киресенчә булачак: башкаларның гаҗәеп фикерләр әйтүен ишетү сезне дә шулай эшләргә һәм күбрәк уйланырга дәртләндерәчәк.
Мөстәкыйль фикерле кешеләргә гадәти фикерлеләр арасында булу уңайсыз булганлыктан, мөмкинлек чыгу белән алар үзләре аерым төркемләргә берләшергә омтылалар. Югары мәктәпнең проблемасы шунда: аларда әле моңа мөмкинлек юк. Өстәвенә, өлкән сыйныфлар эчкә бикләнгән, халкы үз-үзенә ышанып бетмәгән кечкенә бер дөнья, ә бу ике сыйфат та конформизм көчләрен арттыра. Шуңа күрә мәктәп еллары мөстәкыйль фикерле кешеләр өчен еш кына авыр чор булып тора. Ләкин моның да үз файдасы бар: ул сезне нәрсәдән качарга кирәклегенә өйрәтә. Әгәр соңрак үзегезне "бу мәктәп елларын хәтерләтә" дип уйлаткан хәлдә тапсагыз, моннан китәргә кирәклеген беләсез. [2]
Мөстәкыйль һәм гадәти фикерле кешеләр бергә очраша торган тагын бер урын уңышлы стартаплар. Компанияне нигезләүчеләр һәм тәүге хезмәткәрләр һәрвакыт диярлек мөстәкыйль фикерле була; югыйсә стартап уңышка ирешә алмас иде. Ләкин гадәти карашлы кешеләр саны мөстәкыйль фикерлеләрдән күпкә артык, шуңа күрә компания үскән саен, башлангыч мөстәкыйль фикерләү рухы котылгысыз рәвештә эреп юкка чыга. Бу компаниянең сыйфаты төшү кебек ачык нәтиҗәдән тыш, төрле кыенлыклар тудыра. Иң сәерләренең берсе нигезләүчеләр үз хезмәткәрләренә караганда башка компанияләрнең нигезләүчеләре белән иркенрәк сөйләшә алуларын күрәләр. [3]
Бәхеткә, сезгә бөтен вакытыгызны мөстәкыйль фикерле кешеләр белән үткәрергә кирәкми. Даими аралаша алырлык бер-ике кеше булу да җитә. Аларны тапкач, алар гадәттә сезнең кебек үк аралашырга атлыгып торалар; сез дә аларга кирәк. Университетлар белем бирүдә элеккеге кебек монополиягә ия булмасалар да, яхшы университетлар һаман да мөстәкыйль фикерле кешеләр белән танышу өчен менә дигән урын. Күпчелек студентлар барыбер гадәти фикерле булачак, ләкин анда мәктәптәге нульгә якын күрсәткеч урынына, һәрхәлдә мөстәкыйль фикер йөртүче кечкенә төркемнәрне таба аласыз.
Икенче юнәлештә бару да файда бирә: аз санлы мөстәкыйль фикерле дуслар табу белән беррәттән, мөмкин кадәр төрле типтагы кешеләр белән аралашырга тырышу. Әгәр сезнең берничә төрле кызыксынулар төркемегез булса, бу сезнең иң якын даирәгезнең йогынтысын киметәчәк. Өстәвенә, сез берничә төрле дөньяның бер өлеше булсагыз, еш кына идеяләрне берсеннән икенчесенә күчерә аласыз.
Ләкин төрле типтагы кешеләр дигәндә, мин демографик яктан аерылучыларны күздә тотмыйм. Бу алым эшләсен өчен, алар башкача фикерләргә тиеш. Башка илләргә барып кайту яхшы идея булса да, сез якын-тирәгездә дә башкача фикер йөртүче кешеләрне таба аласыз. Мин гадәти булмаган берәр нәрсә турында күп белгән кешене очратсам (тирәнрәк казысаң, моңа һәркем диярлек керә), мин башкалар белмәгән, ә ул белгән нәрсәне өйрәнергә тырышам. Монда һәрвакыт диярлек көтелмәгән ачышлар була. Бу чит кешеләр белән сөйләшү башлау өчен яхшы ысул, ләкин мин моны бары тик сөйләшү өчен генә эшләмим. Мин чыннан да белергә телим.
Сез йогынты чыганакларын пространство буенча гына түгел, вакыт буенча да киңәйтә аласыз моның өчен тарих укырга кирәк. Мин тарихны ниләр булганын белү өчен генә түгел, үткәндә яшәгән кешеләрнең уй-фикерләренә үтеп керергә тырышу өчен дә укыйм. Алар дөньяны ничек күргәннәр? Моны эшләү кыен, ләкин ноктаны триангуляцияләү өчен ерак юл үтү ничек кыйммәт булса, бу тырышлык та шулай аклана.
Үзегезне гадәти карашларны автоматик рәвештә кабул итүдән саклау өчен тагын да ачыграк чаралар күрә аласыз. Иң гомумисе скептицизм карашы тәрбияләү. Берәүнең берәр нәрсә әйткәнен ишеткәч, туктап, үзегездән: "Бу дөресме?" дип сорагыз. Моны кычкырып әйтмәгез. Мин сезгә сөйләшкән һәркемгә үз сүзләрен исбатлау йөген йөкләүне тәкъдим итмим, ә киресенчә, аларның әйткәннәрен бәяләү җаваплылыгын үз өстегезгә алырга чакырам.
Моңа бер башваткыч кебек карагыз. Сез беләсез: гомумкабул ителгән кайбер идеяләр соңрак ялган булып чыгачак. Кайсылары икәнен чамалап карагыз. Төп максат сезгә әйтелгән сүзләрдә җитешсезлекләр табу түгел, ә ялгыш фикерләр астында яшеренеп яткан яңа идеяләрне табу. Шуңа күрә бу уен интеллектуаль гигиена буенча кызыксыз бер кагыйдә түгел, ә яңалык эзләүгә багышланган кызыклы маҗара булырга тиеш. Һәм "Бу дөресме?" дип сорый башлагач, җавапның шунда ук "әйе" булмавы сезне гаҗәпләндерер. Әгәр аз гына фантазиягез булса, эзләргә фикерләр җитмәүгә караганда, аларның артык күп булу ихтималы югарырак.
Гомумән алганда, максатыгыз башыгызга бернәрсәне дә тикшермичә кертмәү булырга тиеш, ә әйберләр гел раслау рәвешендә генә керми. Иң көчле тәэсирләрнең кайберләре яшерен була. Аларны ничек күрергә соң? Читкәрәк басып, башкаларның идеяләрне ничек кабул итүен күзәтеп.
Җитәрлек арага читкә китсәгез, идеяләрнең кеше төркемнәре аша дулкын сыман таралганлыгын күрерсез. Иң ачык мисал мода: сез берничә кешенең билгеле бер күлмәк кигәнен күрәсез, аннары тагын да күбрәк, һәм ниһаять, тирә-юньдәге кешеләрнең яртысы шул ук күлмәктән йөри. Нәрсә кигәнегез сезгә артык мөһим түгелдер, ләкин интеллектуаль модалар да бар, һәм сез аларда һичшиксез катнашырга теләмәссез. Үз фикерләрегез өстеннән үзегез хуҗа булырга теләгәнгә генә түгел, ә модада булмаган идеяләрнең кызыклы берәр нәрсәгә алып чыгу ихтималы күпкә югарырак булганлыктан. Әле табылмаган идеяләрне эзләү өчен иң яхшы урын беркем дә карамаган җир. [4]
___________
Бу гомуми киңәшләрдән ары китү өчен, мөстәкыйль фикерләүнең эчке структурасына безгә күнектерергә кирәк булган аерым "мускулларына" карарга кирәк. Миңа калса, аның өч компоненты бар: дөреслеккә таләпчәнлек, үз фикереңне тагуга каршы торучанлык һәм кызыксынучанлык.
Дөреслеккә таләпчәнлек ялган нәрсәләргә ышанмауны гына аңлатмый. Бу ышану дәрәҗәсенә карата сак булуны аңлата. Күпчелек кешедә ышану дәрәҗәсе уйланмыйча чик чикләргә ашкына: ихтималлыгы аз нәрсә мөмкин түгелгә әйләнә, ә ихтимал булганы шиксез дип кабул ителә. [5] Мөстәкыйль фикерле кешегә бу гафу ителмәс җиңел акыллылык булып тоела. Алар үз башларында барысын да бик фаразлы фаразлардан алып (күренеп торган) тавтологияләргә кадәр сакларга әзер, ләкин үзләренә мөһим булган темаларда һәр нәрсә җентекләп уйланылган ышану дәрәҗәсе тамгасы белән билгеләнергә тиеш. [6]
Шуңа күрә мөстәкыйль фикерле кешеләр идеологияләрдән куркалар; чөнки идеологияләр берьюлы бөтен ышанулар җыелмасын кабул итүне һәм аларга иман шарты кебек карауны таләп итә. Ашауга бик таләпчән кешегә яше һәм каян килеп чыкканы билгесез булган бик күп төрле ингредиентлар салынган сэндвичны тешләп кабу ничек җирәнгеч тоелса, мөстәкыйль фикерле кешегә бу да шулай ук җирәнгеч булып күренәчәк.
Хакыйкатькә карата мондый таләпчәнлектән башка чыннан да мөстәкыйль фикерле булып булмый. Башкаларның әйткәненә каршы тору гына җитми. Андый кешеләр гадәти фикерләрне кире кагалар, ләкин аларны иң очраклы конспирологик теорияләр белән алмаштыралар. Һәм бу конспирология теорияләре еш кына нәкъ менә аларны кармап алу өчен уйлап табылган булганлыктан, нәтиҗәдә алар гади кешеләргә караганда да азрак мөстәкыйль фикерле булып чыга, чөнки алар гади гадәтләргә караганда күпкә катырак хуҗага буйсыналар. [7]
Хакыйкатькә таләпчәнлекне арттырып буламы? Минемчә, әйе. Минем тәҗрибәмнән чыгып әйткәндә, үзең таләпчән булган нәрсә турында уйлану гына да бу таләпчәнлекне арттыра. Әгәр шулай икән, бу бары тик теләп кенә арттырып була торган сирәк фазыйләтләрнең берсе. Һәм әгәр ул таләпчәнлекнең башка төрләренә охшаш булса, аны балаларда да тәрбияләргә мөмкин. Мин үзем аның көчле дозасын әтиемнән алдым. [8]
Мөстәкыйль фикерләүнең икенче компоненты фикерне тагуга каршы торучанлык өчесенең иң сизелерлеге. Ләкин моны да еш кына дөрес аңламыйлар. Кешеләрнең төп ялгышы моны тискәре сыйфат дип кенә саныйлар. Без кулланган тел дә бу фикерне ныгыта: син гадәти түгел, башкалар нәрсә уйлаганына исең китми. Ләкин бу ниндидер иммунитет кына түгел. Иң мөстәкыйль фикерле кешеләрдә кемнеңдер үз акылын тагуын теләмәү уңай көч булып тора. Бу гади скептицизм гына түгел, ә гомуми карашларга каршы килгән уйлардан чын күңелдән соклану; интуициягә никадәр ныграк каршы килсә, шулкадәр яхшырак.
Иң яңа фикерләрнең кайберләре үз вакытында шаяру, шаярту кебек кабул ителгән. Яңа фикергә беренче реакциягез еш кына көлү булганын искә төшерегез. Минемчә, бу яңа идеяләр үзләре көлкеле булганга түгел, ә яңалык белән юморның көтелмәгәнлек сыйфатын уртаклашуы аркасында. Бер үк нәрсә булмаса да, алар шулкадәр якын ки, юмор хисе булу белән мөстәкыйль фикерлелек арасында ачык бәйләнеш бар юмор хисе булмау белән гадәти карашлылык арасындагы кебек үк. [9]
Фикерне тагуга каршы тору сәләтен нык арттырып була дип уйламыйм. Бу мөстәкыйль фикерләүнең өч компоненты арасыннан иң тумыштан килгәне кебек; өлкән яшьтә бу сыйфатка ия булган кешеләр аны бала чакта ук ап-ачык күрсәтәләр. Әмма без фикер тагуга каршы торучанлыгыбызны арттыра алмасак та, һәрхәлдә аны тирәбездә башка мөстәкыйль фикерле кешеләрне туплап ныгыта алабыз.
Мөстәкыйль фикерләүнең өченче компоненты кызыксынучанлык иң кызыгы булырга мөмкин. Яңа идеяләрнең каян килеп чыгуы турындагы сорауга кыскача җавап бирергә кирәк булса, бу кызыксынучанлык. Кешеләр яңа уйлар туганчы гадәттә нәкъ шуны хис итәләр.
Минем тәҗрибәмнән чыгып караганда, мөстәкыйль фикерлелек һәм кызыксынучанлык бер-берсен камил рәвештә билгели. Мин белгән барлык мөстәкыйль фикерле кешеләр бик кызыксынучан, ә барлык гадәти карашлы кешеләр юк. Сәер булса да, балалардан тыш. Бөтен кечкенә балалар кызыксынучан була. Бәлки сәбәбе шундадыр: хәтта гадәти карашлылар да башта нинди кагыйдәләр барлыгын белер өчен кызыксынырга мәҗбүр. Ә мөстәкыйль фикерлеләр кызыксынучанлыкның туймас тамаклары: алар туйганнан соң да ашауларын дәвам итәләр. [10]
Мөстәкыйль фикерләүнең өч компоненты бергәләп эшли: хакыйкатькә таләпчәнлек һәм фикерне тагуга каршы тору сезнең миегездә буш урын калдыра, ә кызыксынучанлык аны тутыру өчен яңа идеяләр таба.
Кызык ягы шунда: бу өч компонент мускуллар кебек бер-берсен алыштыра ала. Әгәр хакыйкатькә җитәрлек дәрәҗәдә таләпчән булсагыз, сезгә фикер тагуга артык нык каршы торырга да кирәкми, чөнки берүзе генә дә таләпчәнлек сезнең белемегездә җитәрлек бушлыклар ясаячак. Һәм аларның һәркайсы кызыксынучанлыкны алыштыра ала, чөнки миегездә җитәрлек урын ачсагыз, бушлыктан туган уңайсызлык кызыксынучанлыгыгызга өстәмә көч бирәчәк. Яисә кызыксынучанлык аларны алмаштыра ала: әгәр сез җитәрлек кызыксынучан булсагыз, миегездә урын азат итәргә дә кирәк түгел, чөнки сез тапкан яңа идеяләр гадәт буенча үзләштерелгән иске карашларны үзе кысып чыгарачак.
Мөстәкыйль фикерләү компонентлары шулай бер-берсен алыштыра алганга күрә, сездә алар төрле күләмдә булырга һәм барыбер бер үк нәтиҗә бирергә мөмкин. Димәк, мөстәкыйль фикерләүнең бер генә моделе юк. Кайбер мөстәкыйль фикерле кешеләр ачыктан-ачык баш күтәрүчеләр, ә икенчеләре тыныч кына кызыксынучылар. Шулай да алар барысы да серле кул кысышуны яхшы беләләр.
Кызыксынучанлыкны тәрбияләү юлы бармы? Барыннан да элек, аны баса торган халәтләрдән качарга кирәк. Хәзерге башкарган эшегез кызыксынуыгызны никадәр уята? Җавап "бик аз" булса, бәлки нәрсәнедер үзгәртергә кирәктер.
Кызыксынучанлыгыгызны үстерү өчен ясый алырлык иң мөһим актив адым бәлки, сезне кызыксындырган темаларны эзләп табудыр. Бар нәрсә белән дә бертигез кызыксынган өлкәннәр бик аз, һәм сез кайсы темаларның кызык булачагын үзегез теләп кенә сайлый алмыйсыз кебек. Шуңа күрә аларны табу сезнең үзегездән тора. Яисә кирәк булса, аларны үзегезгә уйлап чыгарырга.
Кызыксынучанлыкны арттыруның тагын бер юлы үзегез кызыксынган нәрсәләрне җентекләп тикшереп, кызыксынуыгызга ирек бирү. Кызыксыну бу яктан күпчелек башка теләкләрдән аерылып тора: аны канәгатьләндерү аны сүндерми, киресенчә, арттыра гына. Сораулар яңа сорауларга алып килә.
Кызыксынучанлык хакыйкатькә таләпчәнлеккә яки фикер тагуга каршы торуга караганда шәхсирәк нәрсә кебек. Кешеләрдә соңгы ике сыйфат нигездә гомуми рәвештә була, ә төрле кешеләр бөтенләй төрле әйберләр белән кызыксынырга мөмкин. Шуңа күрә монда кызыксынучанлык компас булып торадыр, бәлки. Әгәр максатыгыз яңа идеяләр табу икән, сезнең шигарегез "яраткан эшең белән шөгыльлән" түгел, ә "үзеңне кызыксындырган нәрсә белән шөгыльлән" булырга тиештер.
Искәрмәләр
[1] Беркем дә үзен гадәти фикерле дип танымавының бер уңайлы нәтиҗәсе бар: гадәти карашлы кешеләр турында артык зур бәлагә тарымыйча теләсә нәрсә әйтергә була. Мин "Конформизмның дүрт квадранты" эссесын язганда, агрессив гадәти карашлы кешеләрдән көчле ачу бураны булыр дип көткән идем, ләкин чынында ул бик йомшак үтте. Алар эсседа үзләренә нык ошамаган ниндидер нәрсә барлыгын сизделәр, ләкин моның өчен бәйләнерлек билгеле бер өзекне таба алмыйча җәфаландылар.
[2] Үз тормышымда мәктәп елларын хәтерләткән нәрсә бармы дип сораганда, җавабым Twitter. Ул шундый зурлыктагы һәр платформа кебек гадәти карашлы кешеләр белән тулы булып кына калмый, ә миңа Юпитер турындагы тасвирламаларны хәтерләткән көчле гадәти караш давылларына дучар була. Анда вакыт уздыру гомумән алганда югалту булса да, ул мине мөстәкыйль һәм гадәти карашлылык арасындагы аерма турында ныграк уйланырга мәҗбүр итте, югыйсә мин моның турында болай уйланмас идем.
[3] Үсә барган стартапларда мөстәкыйль фикерләүнең кимүе һаман да ачык проблема булып кала, ләкин аның чишелешләре булырга мөмкин.
Нигезләүчеләр эшкә бары тик мөстәкыйль фикерле кешеләрне генә алырга тырышып, проблеманы кичектерә алалар. Моның өстәмә өстенлеге шул: андый кешеләрнең идеяләре дә яхшырак була.
Тагын бер мөмкин чишелеш идарә таяклары чылбырлы реакцияне акрынайткан кебек, конформизм көчен ниндидер юл белән какшата торган кагыйдәләр кертү; шулай итеп гадәти карашлылар шулкадәр куркыныч булмаячак. Lockheed'ның Skunk Works бүлеген физик яктан аерып куюның да шундый өстәмә файдасы булгандыр, бәлки. Соңгы мисаллар күрсәткәнчә, Slack кебек хезмәткәрләр форумнары һәрвакыт файда гына алып килми.
Иң радикаль чишелеш компанияне үстермичә керемнәрне арттыру булыр иде. Программист белән чагыштырганда яшь PR белгечен яллау очсызга төшәр кебек тоела, ләкин бу сезнең компаниядәге уртача мөстәкыйль фикерләү дәрәҗәсенә ничек тәэсир итәр? (Профессор-укытучылар составы белән чагыштырганда административ персоналның артуы университетларга да охшаш йогынты ясаган кебек.) Бәлки, сезнең "төп компетенциягез" булмаган эшләрне аутсорсингка бирү кагыйдәсенә, хезмәткәр булып керсәләр корпоратив культурагызны җимерәчәк кешеләр башкара торган эшләрне дә читкә бирү шартын өстәргә кирәктер.
Кайбер инвестиция фирмалары хезмәткәрләр санын арттырмыйча керемнәрне үстерә белә кебек инде. Автоматлаштыру һәм "технологик стек"ның көннән-көн киңәюе бервакыт продукт компанияләре өчен дә моның мөмкин булачагын күрсәтә.
[4] Һәр өлкәдә интеллектуаль модалар бар, ләкин аларның тәэсире төрлечә. Мәсәлән, сәясәтнең күңелсез булуының бер сәбәбе аның шул кадәр нык модага буйсынуы. Сәясәт турында фикер йөртү бусагасы күплекләр теориясе турында фикер йөртүгә караганда күпкә түбәнрәк. Шуңа күрә сәясәттә ниндидер идеяләр булса да, гамәлдә алар интеллектуаль мода дулкыннары астында күмелеп кала.
[5] Гадәти карашлы кешеләр үз фикерләренең ныклыгы аркасында еш кына үзләрен мөстәкыйль фикерле дип ялгышалар. Ләкин нык ышанулар мөстәкыйль фикер йөртү билгесе түгел. Киресенчә, кире караш билгесе.
[6] Дөреслеккә таләпчәнлек мөстәкыйль фикерле кешенең беркайчан да намуссыз булмаячагын аңлатмый, ләкин ул үзен ялган белән алдамаячак. Бу джентльмен төшенчәсен "беркайчан да аңсыз рәвештә тупас булмаган кеше" дип билгеләүгә охшаш.
[7] Моны аеруча сәяси экстремистлар арасында күрергә була. Алар үзләрен нонконформистлар дип саный, ләкин чынлыкта алар тар даирә конформистлары гына. Аларның карашлары уртача кешенеке белән аерылырга мөмкин, ләкин алар үз даирәләренең фикерләренә гади кешеләрдән дә ныграк бәйле булалар.
[8] Әгәр без хакыйкатькә таләпчәнлек төшенчәсен киңәйтеп, аңа тар мәгънәдәге ялганны гына түгел, ялагайлануны, ялган ясалмалыкны һәм тәкәбберлекне дә кертмәсәк, безнең мөстәкыйль фикерләү моделебез сәнгать өлкәсенә дә киңрәк тарала алачак.
[9] Бу бәйләнеш һич тә камил түгел, әлбәттә. Гөдель һәм Дирак юмор мәсьәләсендә артык көчле булмаган кебек. Ләкин "нейротипик" та, шул ук вакытта юмор хисеннән мәхрүм дә булган кеше, мөгаен, гадәти карашлы булыр.
[10] Бер искәрмә: гайбәт. Барысы да диярлек гайбәт белән кызыксына.
Бу мәкаләнең караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквелл, Пол Бакхайт, Патрик Коллисон, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Хардж Таггар һәм Питер Тильгә рәхмәт белдерәм.