Құрдастарыңнан өзгеше ойланбайынша, жақсы атқару мүмкін емес кейбір жұмыс түрлері бар. Мысалы, табысты ғалым болу үшін жай ғана дұрыс болу жеткіліксіз. Идеяларыңыз әрі дұрыс, әрі тың болуы тиіс. Сіз басқа адамдар білетін нәрселерді айтып мақала жариялай алмайсыз. Әлі ешкім аңғармаған нәрселерді айтуыңыз керек.
Инвесторлар үшін де дәл солай. Ашық нарықтағы инвестор үшін компанияның қалай жұмыс істейтінін дұрыс болжау жеткіліксіз. Егер басқа да көптеген адамдар дәл осындай болжам жасаса, акция бағасы мұны ескеріп қойған болады және ақша табуға мүмкіндік қалмайды. Ең құнды түсініктер — көптеген басқа инвесторлардың ойына кіріп-шықпаған ойлар.
Мұндай заңдылықты сіз стартап негізін қалаушылардан да көресіз. Сіз бәрі жақсы идея деп келісетін істі жасау үшін стартап бастағыңыз келмейді, әйтпесе онымен айналысып жатқан басқа компаниялар бар болып шығады. Сіз басқалардың көбіне жаман идея болып көрінетін, бірақ өзіңіз жаман емес екенін білетін нәрсені істеуіңіз керек — мысалы, бірнеше мың әуесқой ғана қолданатын кішкентай компьютерге арнап бағдарлама жазу немесе бейтаныс адамдардың еденіндегі үрлемелі матрастарды жалға беруге мүмкіндік беретін сайт ашу сияқты.
Эссеистер үшін де осылай. Адамдарға өздері бұрыннан білетін нәрсені айтатын эссе қызықсыз болар еді. Оларға жаңа бірдеңе айтуыңыз керек.
Бірақ бұл заңдылық әмбебап емес. Шындығында, бұл жұмыстың көптеген түрлеріне жүрмейді. Жұмыстың көптеген түрлерінде — мысалы, әкімші болу үшін — тек алғашқы жартысы ғана қажет. Сізге тек дұрыс болу жеткілікті. Басқалардың барлығының қателесуі міндетті емес.
Жұмыстың көптеген түрінде шамалы болса да жаңашылдыққа орын бар, бірақ іс жүзінде тәуелсіз ойлау міндетті болатын жұмыс түрлері мен олай болмайтын жұмыс түрлерінің арасында айтарлықтай айқын шекара бар.
Бала кезімде біреу маған осы айырмашылық туралы айтқан болса екен деймін, өйткені бұл — қандай жұмыспен айналысқыңыз келетінін шешкен кезде ойланатын ең маңызды мәселелердің бірі. Сіз тек басқалардан өзгеше ойлау арқылы ғана жеңіске жете алатын жұмыспен айналысқыңыз келе ме? Меніңше, адамдардың көпшілігінің сана түйсігі бұл сұраққа олардың саналы ақылы мүмкіндік алмай тұрып-ақ жауап беріп қояды. Менікі солай жауап беретінін білемін.
Тәуелсіз ойлау тәрбиеге қарағанда көбірек табиғаттан берілетін қасиет сияқты. Бұл дегеніміз, егер сіз жұмыстың қате түрін таңдасаңыз, бақытсыз боласыз. Егер табиғатыңыздан тәуелсіз ойлайтын болсаңыз, орта буын менеджері болу сізді қажытады. Ал егер сіз табиғатыңыздан қалыптасқан ұғымдармен ойлайтын (дәстүрлі ойлы) адам болсаңыз, түпнұсқа зерттеу жүргізуге тырысқанда қарсы соққан желге қарсы жүзгендей боласыз.
Алайда бұл жердегі бір қиындық — адамдар қалыптасқан және тәуелсіз ойлау арасындағы шкалада қай жерде тұрғандары туралы жиі қателеседі. Қалыптасқан ойлы адамдар өздерін ондай деп санағысы келмейді. Қалай болғанда да, олар бәріне өз ақылымен жеткендей сезінеді. Олардың көзқарастарының құрдастарынікімен бірдей болуы жай ғана сәйкестік сияқты. Ал тәуелсіз ойлайтындар болса, кем дегенде оларды көпшілік алдында айтпайынша, өз идеяларының қалыптасқан идеялардан қаншалықты өзгеше екенін жиі аңғармайды. [1]
Есейген шаққа жеткенде, адамдардың көпшілігі шамамен қаншалықты ақылды екенін біледі (берілген тапсырмаларды шешу қабілетінің тар мағынасында), өйткені олар үнемі сыналады және соған сәйкес дәрежеленеді. Бірақ мектептер әдетте тәуелсіз ойлауды басуға тырысатын шектен басқа уақытта елемейді. Сондықтан біз қаншалықты тәуелсіз ойлайтынымыз туралы дәл сондай кері байланыс алмаймыз.
Тіпті бұл жерде Даннинг-Крюгер эффектісі сияқты құбылыс орын алуы мүмкін: ең қарабайыр қалыптасқан ойлы адамдар өздерін тәуелсіз ойлайтынына сенімді болса, нағыз тәуелсіз ойлайтындар өздерінің тәуелсіз ойлауы жеткіліксіз бе деп алаңдайды.
___________
Өзіңізді көбірек тәуелсіз ойлайтын ете аласыз ба? Меніңше, иә. Бұл қасиет негізінен туа біткен болуы мүмкін, бірақ оны күшейтудің немесе кем дегенде оны тұншықтырмаудың жолдары бар сияқты.
Ең тиімді тәсілдердің бірі — көптеген nerd-тердің байқаусызда қолданатын әдісі: жай ғана қалыптасқан сенімдердің қандай екенін азырақ білу. Егер не нәрсеге сәйкес келу керектігін білмесеңіз, конформист болу қиын. Дегенмен, тағы да айта кету керек, мұндай адамдар бастапқыда-ақ тәуелсіз ойлы болуы мүмкін. Қалыптасқан ойлы адам басқалардың не ойлайтынын білмесе мазасызданып, оны білуге көбірек күш салар еді.
Сізді қандай адамдардың қоршағаны өте маңызды. Егер сізді қалыптасқан ойлы адамдар қоршап тұрса, бұл сіздің қандай идеяларды білдіре алатыныңызды шектейді, ал бұл өз кезегінде қандай идеялар ойыңызға келетінін шектейді. Бірақ егер өзіңізді тәуелсіз ойлы адамдармен қоршасаңыз, сізде керісінше тәжірибе болады: басқа адамдардың таңғаларлық нәрселер айтқанын есту сізді де сондай болуға және көбірек ойлануға ынталандырады.
Тәуелсіз ойлайтындар қалыптасқан ойлы адамдардың ортасында өзін ыңғайсыз сезінетіндіктен, олар мүмкіндік туған бойда бөлініп кетуге бейім. Жоғары сыныптардың мәселесі мынада: оларда әлі ондай мүмкіндік болған жоқ. Оның үстіне, орта мектеп көбінесе тұрғындарының сенімділігі жетіспейтін, тұйық шағын әлемге бейім, бұл екі жайт та конформизм күшін арттыра түседі. Сондықтан мектеп көбінесе тәуелсіз ойлайтындар үшін жаман кезең болып саналады. Бірақ бұның да бір пайдасы бар: ол сізге неден аулақ болу керектігін үйретеді. Егер кейінірек сізді «бұл дәл мектептегідей екен» деп ойлануға мәжбүр ететін жағдайға тап болсаңыз, одан кету керектігін түсінесіз. [2]
Тәуелсіз және қалыптасқан ойлы адамдар бірге тоғысатын тағы бір орын — табысты стартаптар. Негізін қалаушылар мен алғашқы қызметкерлер әрдайым дерлік тәуелсіз ойлайды; әйтпесе стартап сәтті болмас еді. Бірақ қалыптасқан ойлы адамдар тәуелсіз ойлылардан әлдеқайда көп, сондықтан компания өскен сайын тәуелсіз ойлаудың бастапқы рухы сөзсіз сұйылады. Бұл компанияның нашарлай бастайтыны сияқты айқын мәселеден бөлек, басқа да түрлі қиындықтарды тудырады. Солардың ең оғашы — негізін қалаушылар өз қызметкерлеріне қарағанда басқа компаниялардың негізін қалаушылармен еркін сөйлесе алатын болады. [3]
Бақытымызға орай, барлық уақытыңызды тәуелсіз ойлайтын адамдармен өткізудің қажеті жоқ. Үнемі сөйлесіп тұруға болатын бір-екі адамның болуы жеткілікті. Ал оларды тапқаннан кейін, олар да әдетте сіз сияқты сөйлесуге асық болады; оларға да сіз керексіз. Университеттер білім беру саласында бұрынғыдай монополияға ие болмаса да, жақсы университеттер әлі күнге дейін тәуелсіз ойлайтын адамдарды кезіктірудің тамаша тәсілі болып табылады. Студенттердің көпшілігі әлі де қалыптасқан ойлы болады, бірақ сіз мектептегі нөлге жуық көрсеткіштің орнына, кем дегенде тәуелсіз ойлайтындардың шоғырын таба аласыз.
Басқа бағытпен жүру де нәтиже береді: тәуелсіз ойлы достардың шағын тобын қалыптастырумен қатар, барынша әртүрлі адамдармен танысуға тырысу. Егер сізде құрдастардың бірнеше басқа топтары болса, бұл сіздің жақын ортаңыздың ықпалын азайтады. Оның үстіне, егер сіз бірнеше түрлі әлемдердің бөлшегі болсаңыз, идеяларды біреуінен екіншісіне жиі ауыстыра аласыз.
Бірақ «әртүрлі адамдар» дегенде мен демографиялық жағынан әртүрлі адамдарды айтып отырған жоқпын. Бұл тәсіл жұмыс істеуі үшін олар өзгеше ойлауы керек. Сондықтан басқа елдерге барып саяхаттау керемет идея болғанымен, сіз өзгеше ойлайтын адамдарды дәл іргеңізден таба аласыз. Бір ерекше нәрсе туралы көп білетін адамды кездестіргенде (егер тереңірек үңілсеңіз, бұған барлығы дерлік кіреді), мен басқалар білмейтін нені білетінін түсінуге тырысамын. Бұл жерде әрдайым дерлік тосын жайттар болады. Бұл — бейтаныс адамдарды кездестіргенде әңгіме бастаудың жақсы тәсілі, бірақ мен мұны жай ғана әңгіме құру үшін істемеймін. Мен оны шынымен білгім келеді.
Тарихты оқу арқылы ықпал ету көздерін кеңістікте ғана емес, уақыт бойынша да кеңейте аласыз. Тарихты оқығанда мен мұны тек не болғанын білу үшін ғана емес, өткенде өмір сүрген адамдардың ой-санасын түсінуге тырысу үшін істеймін. Оларға жағдай қалай көрінді? Мұны істеу қиын, бірақ белгілі бір нүктені триангуляциялау үшін алыс сапарға шығу қандай құнды болса, бұл да дәл сондай себеппен күш салуға тұрарлық.
Сіз сондай-ақ қалыптасқан көзқарастарды автоматты түрде қабылдаудан өзіңізді сақтау үшін анағұрлым нақты шаралар қабылдай аласыз. Ең жалпы шара — скептицизмге бейім көзқарас қалыптастыру. Біреудің бірдеңе айтқанын естігенде, кідіріп, өзіңізден «Бұл рас па?» деп сұраңыз. Оны дауыстап айтпаңыз. Мен сізбен сөйлескен әрбір адамға өз сөзін дәлелдеу ауыртпалығын артуды ұсынбаймын, қайта олардың айтқанын бағалау жауапкершілігін өз мойныңызға алыңыз деймін.
Мұны басқатырғыш ретінде қарастырыңыз. Кейбір қабылданған идеялар кейін қате болып шығатынын білесіз. Қайсысы екенін таба аласыз ба, байқап көріңіз. Соңғы мақсат — сізге айтылған нәрселерден кемшілік табу емес, қате идеялар тасасында жасырынып қалған жаңа идеяларды табу. Сондықтан бұл ойын зияткерлік гигиенаның жалықтыратын хаттамасы емес, тың нәрселерді қызықты іздеу болуы керек. Ал сіз «Бұл рас па?» деп сұрай бастағанда, жауаптың бірден «иә» бола бермейтініне таңғаласыз. Егер қиялыңыз ұшқыр болса, сізде жетекші ойлар тым аз болғаннан гөрі тым көп болу ықтималдығы жоғары.
Жалпы алғанда, сіздің мақсатыңыз — басыңызға ешбір нәрсені саралаусыз кіргізбеу болуы керек, ал нәрселер басыңызға әрдайым тұжырымдар түрінде ене бермейді. Ең күшті ықпалдардың кейбірі астарлы болады. Бұларды қалай байқауға болады? Бір қадам артқа шегініп, басқа адамдардың өз идеяларын қалай алатынын бақылау арқылы.
Жеткілікті қашықтықта тұрсаңыз, идеялардың адамдар тобы арасында толқындар сияқты таралып жатқанын көре аласыз. Ең айқыны — сәнде: сіз белгілі бір жейдені киіп жүрген бірнеше адамды байқайсыз, содан кейін көбейе түседі, ақырында айналаңыздағы адамдардың жартысы дәл сол жейдені киіп жүреді. Сізге не киетініңіз онша маңызды болмауы мүмкін, бірақ зияткерлік сән де бар және сіз оларға қатысқыңыз келмейтіні анық. Бұл тек өз ойларыңызға дербестік қалағаныңыз үшін ғана емес, сонымен бірге сәнге айналмаған идеялардың бір қызықты нәтижеге алып келу ықтималдығы жоғары болғандықтан. Әлі ашылмаған идеяларды табудың ең жақсы жері — ешкім іздемейтін жер. [4]
___________
Осы жалпы кеңестен әрі асу үшін біз тәуелсіз ойлаудың ішкі құрылымына, былайша айтқанда, шынықтыруды қажет ететін жекелеген «бұлшықеттеріне» қарауымыз керек. Меніңше, оның үш құрамдас бөлігі бар: шындыққа деген талғампаздық, басқалардың не ойлау керектігін айтуына қарсылық және қызығушылық (әуестік).
Шындыққа талғампаз болу — жай ғана жалған нәрселерге сенбеуден де артық нәрсе. Бұл сенім дәрежесіне мұқият болуды білдіреді. Көптеген адамдар үшін сенім дәрежесі сараланбай шеткі шектерге ұмтылады: екіталай нәрсе мүмкін емеске айналады, ал ықтимал нәрсе аныққа айналады. [5] Тәуелсіз ойлайтындар үшін бұл кешірілмес салақтық болып көрінеді. Олар бастарында өте болжамды гипотезалардан бастап (айқын) тавтологияларға дейінгі кез келген нәрсені сақтауға дайын, бірақ олар үшін маңызды тақырыптарда барлығы мұқият ойластырылған сенім дәрежесімен таңбалануы тиіс. [6]
Осылайша, тәуелсіз ойлайтындар бір уақытта тұтас сенімдер жиынтығын қабылдауды және оларға иманның қағидалары ретінде қарауды талап ететін идеологиялардан шошиды. Тәуелсіз ойлайтын адам үшін бұл жиіркенішті болып көрінер еді, тура тамаққа талғампаз адам үшін жасы мен шығу тегі белгісіз көптеген ингредиенттерге толы үлкен бутербродты бір тістегендей.
Шындыққа деген мұндай талғампаздықсыз сіз шын мәнінде тәуелсіз ойлайтын бола алмайсыз. Басқалардың не ойлау керектігін айтуына қарсы тұрудың өзі жеткіліксіз. Мұндай адамдар қалыптасқан идеяларды кездейсоқ қастандық теорияларымен алмастыру үшін ғана жоққа шығарады. Ал бұл қастандық теориялары көбінесе оларды тұзаққа түсіру үшін ойлап табылғандықтан, олар қарапайым адамдарға қарағанда тәуелсіздігі азырақ болып шығады, өйткені олар жай ғана қалыптасқан түсініктерден гөрі әлдеқайда қатал қожайынға бағынады. [7]
Шындыққа деген талғампаздықты арттыра аласыз ба? Солай деп ойлаймын. Менің тәжірибемде, өзіңіз талғампаз болатын бір нәрсе туралы жай ғана ойланудың өзі сол талғампаздықтың өсуіне әкеледі. Егер солай болса, бұл — жай ғана қалау арқылы көбейтуге болатын сирек қасиеттердің бірі. Және егер ол талғампаздықтың басқа түрлері сияқты болса, оны балаларда да дамытуға мүмкіндік болуы керек. Мен оның мықты үлесін әкемнен алғаным анық. [8]
Тәуелсіз ойлаудың екінші құрамдас бөлігі — не ойлау керектігін айтуға қарсылық — үшеуінің ішіндегі ең көрнектісі. Бірақ бұл да жиі дұрыс түсінілмейді. Адамдардың бұл туралы жасайтын үлкен қателігі — оны тек теріс қасиет деп ойлауы. Біз қолданатын тіл де бұл ойды күшейтеді. Сіз қалыптан тыссыз. Сіз басқалардың не ойлайтынына мән бермейсіз. Бірақ бұл тек иммунитеттің бір түрі ғана емес. Ең тәуелсіз ойлайтын адамдарда оларға не ойлау керектігін айтпауын қалау — оң күш болып табылады. Бұл жай ғана скептицизм емес, қалыптасқан даналықты жоққа шығаратын идеялардан белсенді түрде ләззат алу, ол қаншалықты интуицияға қайшы болса, соншалықты жақсырақ.
Ең тың идеялардың кейбірі өз уақытында әзіл-қалжың сияқты болып көрінген. Жаңа идеяға алғашқы реакцияңыздың күлкі болғаны қаншалықты жиі болатынын ойлап көріңізші. Меніңше, бұл тың идеялардың өздігінен күлкілі болғанынан емес, жаңалық пен әзілдің ортақ таңғаларлық сипатқа ие болуынан. Олар бірдей болмаса да, әзіл сезіміне ие болу мен тәуелсіз ойлаудың арасында айқын байланыс бар — дәл әзіл сезімі болмау мен қалыптасқан ойлы болу арасындағыдай. [9]
Біз өзімізге не ойлау керектігін айтуға деген қарсылықты айтарлықтай арттыра аламыз деп ойламаймын. Бұл тәуелсіз ойлаудың үш құрамдас бөлігінің ішіндегі ең туа біткені сияқты; есейген шағында бұл қасиетке ие адамдар әдетте бала кезінде-ақ оның тым айқын белгілерін көрсеткен. Бірақ егер бізге не ойлау керектігін айтуға қарсылығымызды арттыра алмасақ, кем дегенде өзімізді басқа тәуелсіз ойлайтын адамдармен қоршау арқылы оны бекіте аламыз.
Тәуелсіз ойлаудың үшінші құрамдас бөлігі — қызығушылық — ең қызықтысы болуы мүмкін. Жаңа идеялардың қайдан келетіні туралы сұраққа қысқаша жауап бере алатын болсақ, бұл — қызығушылық. Адамдар оларды ойлап таппас бұрын әдетте осыны сезінеді.
Менің тәжірибемде тәуелсіз ойлау мен қызығушылық бір-бірін мінсіз болжайды. Мен танитын тәуелсіз ойлы адамдардың барлығының қызығушылығы терең, ал мен танитын қалыптасқан ойлы адамдардың ешқайсысында ондай жоқ. Бір қызығы, тек балалардан басқасы. Барлық кішкентай балалар қызыққұмар келеді. Мүмкін, себебі қалыптасқан ойлылардың өзі бастапқыда нормалардың қандай екенін білу үшін қызығушылық танытуы керек шығар. Ал тәуелсіз ойлайтындар — бұл қарны тойғаннан кейін де жеуді тоқтатпайтын қызығушылықтың ашкөздері. [10]
Тәуелсіз ойлаудың үш құрамдас бөлігі үйлесімді жұмыс істейді: шындыққа талғампаздық және не ойлау керектігін айтуға қарсылық миыңызда бос орын қалдырады, ал қызығушылық оны толтыратын жаңа идеяларды табады.
Бір қызығы, бұл үш құрамдас бұлшықеттер сияқты бір-бірін алмастыра алады. Егер сіз шындыққа жеткілікті дәрежеде талғампаз болсаңыз, сізге не ойлау керектігін айтуға соншалықты қарсы тұрудың қажеті жоқ, өйткені талғампаздықтың өзі біліміңізде жеткілікті бос орындар туғызады. Және екеуінің кез келгені қызығушылықтың орнын толтыра алады, өйткені миыңызда жеткілікті орын жасасаңыз, соның салдарынан пайда болған бос кеңістіктен туындаған ыңғайсыздық қызығушылығыңызға күш береді. Немесе қызығушылық солардың орнын толтыра алады: егер сіз жеткілікті дәрежеде қызыққұмар болсаңыз, миыңызда орын босатудың қажеті жоқ, өйткені сіз ашқан жаңа идеялар әдепкі бойынша қабылданған дәстүрлі идеяларды ығыстырып шығарады.
Тәуелсіз ойлаудың құрамдас бөліктері бір-бірін оңай алмастыра алатындықтан, сіз оларға әртүрлі дәрежеде ие бола отырып, дәл сондай нәтижеге қол жеткізе аласыз. Сондықтан тәуелсіз ойлаудың жалғыз ғана үлгісі жоқ. Кейбір тәуелсіз ойлы адамдар ашық түрде бүлікшіл болса, басқалары тыныш қана қызыққұмар болып келеді. Дегенмен олардың барлығы ортақ құпия ишараны біледі.
Қызығушылықты арттырудың жолы бар ма? Бастау үшін оны басатын жағдайлардан аулақ болғыңыз келеді. Сіз қазір істеп жатқан жұмыс қызығушылығыңызды қаншалықты оятады? Егер жауап «онша емес» болса, мүмкін бірдеңені өзгерту керек шығар.
Қызығушылығыңызды арттыру үшін жасай алатын ең маңызды белсенді қадам — оны қозғайтын тақырыптарды іздеу болса керек. Барлық нәрсеге бірдей қызығатын ересектер аз және сізді қандай тақырыптар қызықтыратынын өзіңіз таңдай алмайтын сияқтысыз. Сондықтан оларды табу өз еркіңізде. Немесе қажет болса, ойлап табу.
Қызығушылықты арттырудың тағы бір жолы — өзіңізді қызықтыратын нәрселерді зерттеу арқылы оған ерік беру. Бұл тұрғыда қызығушылық басқа қалаулардан өзгеше: оған ерік беру оны басудың орнына күшейте түседі. Сұрақтар жаңа сұрақтарға жетелейді.
Қызығушылық шындыққа талғампаздықтан немесе не ойлау керектігін айтуға қарсылықтан гөрі көбірек жеке сипатқа ие сияқты. Адамдар соңғы екеуіне ие болған дәрежеде олар әдетте айтарлықтай жалпылама болады, ал әртүрлі адамдар мүлдем басқа нәрселерге қызығуы мүмкін. Сондықтан, бәлкім, бұл жердегі компас — қызығушылық шығар. Мүмкін, егер сіздің мақсатыңыз тың идеяларды ашу болса, ұраныңыз «жақсы көретін ісіңмен айналыс» дегеннен гөрі «қызықтыратын ісіңмен айналыс» болуы керек шығар.
Ескертпелер
[1] Ешкімнің өзін қалыптасқан ойлымын деп санамайтынының бір қолайлы салдары — сіз қалыптасқан ойлы адамдар туралы аса көп бәлеге қалмай-ақ қалағаныңызды айта аласыз. Мен «Конформизмнің төрт квадранты» эссесін жазғанда, агрессивті қалыптасқан ойлылардан ашу-ызаның дауылы болады деп күткен едім, бірақ іс жүзінде ол өте бәсең болды. Олар эсседе өздеріне қатты ұнамайтын бірдеңе бар екенін сезді, бірақ мінейтін нақты үзіндіні табу оларға қиынға соқты.
[2] Өмірімде мектепке не ұқсайды деп өзімнен сұрағанымда, жауабы Twitter болады. Ол жай ғана өз көлеміндегі кез келген нәрсе сияқты қалыптасқан ойлы адамдарға толы ғана емес, Юпитердің сипаттамаларын еске түсіретін дәстүрлі ой-өрістің долы дауылдарына бейім. Бірақ ол жерде уақыт өткізу таза шығын болғанымен, ол кем дегенде мені тәуелсіз және қалыптасқан ойлаудың арасындағы айырмашылық туралы көбірек ойлануға мәжбүр етті, әйтпесе мен бұл туралы ойланбас едім.
[3] Өсіп келе жатқан стартаптарда тәуелсіз ойлаудың төмендеуі әлі де шешілмеген мәселе, бірақ шешімдер болуы мүмкін.
Негізін қалаушылар тек тәуелсіз ойлайтын адамдарды жалдауға саналы түрде күш салу арқылы мәселені кейінге шегере алады. Бұл, әрине, олардың идеялары жақсырақ болатыны сияқты қосымша артықшылыққа да ие.
Тағы бір ықтимал шешім — басқарушы өзектер тізбекті реакцияларды бәсеңдететіні сияқты, конформизм күшін қандай да бір түрде бұзатын саясат құру, осылайша қалыптасқан ойлы адамдар соншалықты қауіпті болмайды. Lockheed-тің Skunk Works бөлімін физикалық тұрғыдан бөліп тастаудың қосымша пайдасы осы болған шығар. Соңғы мысалдар Slack сияқты қызметкерлер форумдары мінсіз игілік бола бермейтінін көрсетеді.
Ең түбегейлі шешім — компанияны өсірмей-ақ кірісті арттыру болар еді. Сіз бағдарламашымен салыстырғанда кіші пиаршыны жалдау арзан болады деп ойлайсыз, бірақ бұл компанияңыздағы тәуелсіз ойлаудың орташа деңгейіне қалай әсер етеді? (Оқытушылар құрамымен салыстырғанда әкімшілік қызметкерлердің өсуі университеттерге де осындай әсер еткен сияқты.) Мүмкін, өзіңіздің «негізгі құзыретіңіз» емес жұмысты аутсорсингке беру ережесі қызметкер ретінде мәдениетіңізді бұзатын адамдар жасайтын жұмысты аутсорсингке беру туралы ережемен толықтырылуы керек шығар.
Кейбір инвестициялық фирмалар қызметкерлер санын көбейтпей-ақ кірісті арттыра алатын сияқты. Автоматтандыру және «технологиялық стек» жүйесінің үнемі дамуы бұл мүмкіндік бір күні өнім шығаратын компаниялар үшін де қолжетімді болуы мүмкін екенін меңзейді.
[4] Әр салада зияткерлік сән бар, бірақ олардың ықпалы әртүрлі. Мысалы, саясаттың қызықсыз болуының бір себебі — оның осы сәнге тым қатты бағынатыны. Саясат туралы пікір білдіру шегі жиындар теориясы туралы пікір білдіру шегінен әлдеқайда төмен. Сондықтан саясатта кейбір идеялар болғанымен, іс жүзінде олар зияткерлік сән толқындарының астында қалып қоюға бейім.
[5] Қалыптасқан ойлы адамдар өз көзқарастарының күшіне алданып, өздерін тәуелсіз ойлайтындармыз деп сенеді. Бірақ берік сенімдер тәуелсіз ойлаудың белгісі емес. Керісінше.
[6] Шындыққа талғампаздық тәуелсіз ойлайтын адамның алдамайтынын білдірмейді, бірақ оның адаспайтынын білдіреді. Бұл джентльменді ешқашан байқаусызда дөрекілік жасамайтын адам ретінде анықтауға ұқсайды.
[7] Мұны әсіресе саяси экстремистер арасынан көресіз. Олар өздерін конформист емеспіз деп санайды, бірақ шын мәнінде олар тар ортаның конформистері. Олардың пікірлері қарапайым адамнан өзгеше болуы мүмкін, бірақ оларға құрдастарының пікірлері қарапайым адамдарға қарағанда көбірек әсер етеді.
[8] Егер біз шындыққа талғампаздық ұғымын кеңейтіп, оған қатаң мағынадағы жалғандықты ғана емес, сонымен бірге жағымпаздықты, жалғандықты және паңдықты да қоспайтын болсақ, біздің тәуелсіз ойлау моделіміз өнер саласына да одан әрі кеңейе алады.
[9] Дегенмен, бұл корреляция мінсіз емес. Гёдель мен Дирак әзіл-оспақ саласында аса мықты болмаған сияқты. Бірақ әрі «нейротиптік», әрі әзіл сезімінен жұрдай адамның қалыптасқан ойлы болу ықтималдығы өте жоғары.
[10] Ерекшелік: өсек. Барлығы дерлік өсекке құмар.
Осының нобайын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Пол Бакхайтка, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске, Хардж Таггарға және Питер Тильге алғыс білдіремін.