Күптән түгел мин иртәнсәк душта нимә тураһында уйланыуығыҙ мин элек уйлағандан күпкә мөһимерәк булыуын аңланым. Мин бының идеялар өсөн яҡшы ваҡыт булыуын белә инем. Хәҙер мин тағы ла арыраҡ барыр инем: душта уйланмаған берәй нәмә буйынса ысынлап та яҡшы эш башҡарыу бик ҡыйын, тип әйтер инем.
Ҡатмарлы мәсьәләләр өҫтөндә эшләгән һәр кемгә, моғайын, ошондай күренеш таныштыр: берәй нимәне аңларға тырышып яфаланаһың, бер ни ҙә килеп сыҡмай, ә бер аҙҙан, бөтөнләй башҡа эш менән булышҡанда, ҡапыл яуап үҙенән-үҙе күренә башлай. Тырышлыҡ һалмайынса ғына уйлау тигән нәмә бар. Мин ошондай уйлау төрө ҡатмарлы мәсьәләләрҙе сисеүҙә файҙалы ғына түгел, ә мотлаҡ кәрәк булыуына нығыраҡ төшөнәм. Ҡатмарлығы шунда: һеҙ уның менән бары тик ситләтелгән рәүештә генә идара итә алаһығыҙ. [1]
Минеңсә, күпселек кешеләрҙең күңелендә ниндәй ҙә булһа ваҡытта бер төп фекер өҫтөнлөк итә. Фекерҙәргә иркенләп йөҙөргә ирек биргәндә, улар тап ошо идеяға табан йүнәлә. Һәм был идея ошондай уйлау төрөнөң барлыҡ өҫтөнлөктәрен ала, шул уҡ ваҡытта башҡалары унан мәхрүм ҡала. Тимәк, күңелегеҙҙәге төп фекер булып яңылыш идеяның урын алыуына юл ҡуйыу — ҙур һәләкәт.
Быны миңә үҙем теләмәгән бер идеяның ике оҙон осор дауамында усымда төп фекер булып тороуы асыҡ күрһәтте.
Мин стартаптарҙың аҡса йыя башлағас, эштәре күпкә кәмеүен күрә торған инем, әммә бының сәбәбен беҙ үҙебеҙ аҡса йыйғанға тиклем аңламаным. Мәсьәлә инвесторҙар менән осрашыуға киткән ваҡытта ғына түгел. Мәсьәлә шунда: аҡса йыя башлау менән, аҡса йыйыу һеҙҙең күңелегеҙҙәге төп фекергә әйләнә. Иртәнсәк душ ингәндә уйлаған нәмәгеҙ ошо булып китә. Һәм был башҡа һорауҙар ситтә ҡала тигәнде аңлата.
Viaweb компанияһы менән идара иткәндә мин аҡса йыйыуҙы күрә алмай инем, әммә ни өсөн уны шул тиклем күрә алмағанымды онотҡайным. Y Combinator өсөн аҡса йыйғас, иҫемә төштө. Аҡса мәсьәләләре күңелегеҙҙәге иң төп фекергә әйләнеү ихтималлығы бигерәк тә юғары. Сәбәбе — улар тап шундай булырға тейеш. Аҡса табыуы ҡыйын. Был үҙенән-үҙе килеп сыға торған нәмә түгел. Әгәр уға душта уйлана торған төп нәмәгә әйләнергә ирек бирмәһәгеҙ, ул бер нисек тә килеп сыҡмаясаҡ. Һәм шул саҡта һеҙ ысынында эшләргә теләгән башҡа эштәрҙә алға бик аҙ барасаҡһығыҙ. [2]
(Мин профессор булған дуҫтарымдан да ошондай зарланыуҙар ишетәм. Хәҙерге профессорҙар ваҡытының күп өлөшөн аҡса эҙләүгә бағышлаған, ә ситтән генә бер аҙ тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнгән профессиональ фандрайзерҙарға әйләнеп бара кеүек. Бәлки, быны төҙәтергә ваҡыт еткәндер.)
Был миңә шундай көслө тәьҫир итте, сөнки алдағы 10 йылдың күп өлөшөндә мин нимә теләһәм, шуның тураһында уйлай ала инем. Шуға күрә улай булмаған ваҡыттағы контраст бик киҫкен тойолдо. Әммә был проблема миңә генә хас тип уйламайым, сөнки мин күргән һәр стартап тиерлек аҡса йыя башлағас — йәки һатып алыусылар менән һөйләшә башлағас — туҡтап ҡала.
Уйҙарығыҙҙың ҡайҙа йөҙөп китеүен туранан-тура контролдә тота алмайһығыҙ. Әгәр уларҙы контролдә тотаһығыҙ икән, тимәк, улар иркен йөҙмәй. Әммә һеҙ үҙегеҙҙең ниндәй хәлдәргә эләгеүегеҙҙе контролдә тотоп, улар менән ситләтелгән рәүештә идара итә алаһығыҙ. Был минең өсөн ҙур һабаҡ булды: үҙегеҙ өсөн нимәнең мөһим булып китеүенә юл ҡуйғанда һаҡ булығыҙ. Иң кисектергеһеҙ мәсьәләләр һеҙ ысынында уйларға теләгән мәсьәләләр булған хәлдәргә эләгергә тырышығыҙ.
Әлбиттә, тулы контроль һеҙҙең ҡулда түгел. Ғәҙәттән тыш хәл башығыҙҙан башҡа фекерҙәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарыуы мөмкин. Әммә ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе иҫәпкә алмағанда, үҙ күңелегеҙҙәге иң төп фекергә нимәнең әүерелеүе өҫтөнән һеҙҙең ярайһы уҡ ҙур ситләтелгән контролегеҙ бар.
Мин бигерәк тә ҡасырға кәрәк булған ике төрлө уйҙы асыҡланым — улар Нил алабуғаһы балығы кеүек ҡылыҡһынып, ҡыҙығыраҡ идеяларҙы ҡыҫырыҡлап сығара. Береһен мин атаным инде: аҡса тураһындағы уйҙар. Аҡса табыу үҙ төшөнсәһе буйынса уҡ иғтибарҙы йота торған соҡор ул. Икенсеһе — бәхәстәр. Улар ҙа насар мәғәнәлә үҙенә тарта: улар үҙ төҙөлөшө менән ҡаҙаҡ үләненә оҡшап, ысынлап та ҡыҙыҡлы идеялар кеүек күренә, әммә уларҙа эске йөкмәтке юҡ. Шуға күрә ысын эш эшләргә теләһәгеҙ, бәхәстәрҙән ҡасығыҙ. [3]
Хатта Ньютон да был ҡапҡанға эләккән. 1672 йылда төҫтәр теорияһын баҫтырып сығарғандан һуң, ул йылдар буйы бәхәстәр арҡаһында төп эшенән бүленгәнен күргән һәм, ниһайәт, берҙән-бер сара — бүтән бер нәмә лә баҫтырмау тигән һығымтаға килгән:
Мин үҙемде Фәлсәфәнең ҡолона әйләндергәнемде күрәм, әммә әгәр әфәнде Линустың эштәренән ҡотолһам, үҙемдең шәхси ҡәнәғәтлегем өсөн эшләгәндәремдән йәки үҙемдән һуң баҫылып сығыуға ҡалдырғандарымдан башҡа, уның менән мәңгелеккә хушлашырмын. Сөнки мин кешенең йә бер ниндәй яңы нәмә баҫтырмаҫҡа, йә уны яҡлауҙың ҡолона әйләнергә тейешлеген аңлайым. [4]
Льеждан Линус һәм уның студенттары иң үжәт тәнҡитселәр иҫәбендә булған. Ньютондың биографы Уэстфолл уны артыҡ ныҡ ярһыған тип иҫәпләй кеүек:
Иҫегеҙгә төшөрөгөҙ: ул быны яҙған ваҡытта Ньютондың «ҡоллоғо» бер йыл дауамында Льежға яҙылған, бөтәһе ундүрт баҫма биттән торған биш яуаптан ғына ғибәрәт булған.
Мин Ньютонға күберәк теләктәшлек белдерәм. Ҡыйынлығы 14 биттә түгел, ә бүтән нәмәләр тураһында шул тиклем ҙур дәрт менән уйларға теләгән аҡылда ошо ахмаҡ ғауғаның өҙлөкһөҙ төп фекергә әйләнеп тороуының ғазаплы булыуында.
Икенсе яңағыңды бороп биреүҙең, баҡһаң, үҙ мәнфәғәтең өсөн яҡшы яҡтары бар икән. Һеҙгә яманлыҡ эшләгән кеше һеҙгә ике тапҡыр зыян килтерә: тәүҙә яманлыҡтың үҙе менән, ә икенсе тапҡыр — һуңынан шул турала уйлап ултырырға мәжбүр итеп, ваҡытығыҙҙы урлауы менән. Әгәр һеҙ рәнйетеүҙәргә иғтибар итмәҫкә өйрәнһәгеҙ, кәм тигәндә икенсе яртыһынан ҡотола алаһығыҙ. Мин үҙемә «был минең башымда урын алыуға лайыҡ түгел» тип әйтеп, кешеләрҙең миңә эшләгән яманлыҡтары тураһында уйлауҙан күпмелер дәрәжәлә ҡаса алам. Мин бәхәстәрҙең нескәлектәрен онотҡанымды асыҡлағас, һәр ваҡыт шатланам, сөнки был улар тураһында уйламауымды аңлата. Ҡатыным мине үҙенә ҡарағанда ғәфү итеүсән тип уйлай, әммә минең ниәттәрем бары тик үҙемде һаҡлау өсөн генә.
Күп кеше ниндәй ҙә булһа ваҡытта күңелендәге иң төп фекерҙең нимә булыуын аныҡ белмәйҙер тип уйлайым. Мин үҙем дә йыш ҡына яңылышам. Мин төп урында торған фекер тураһында түгел, ә төп урында булыуын теләгән фекер тураһында уйлайым тип иҫәпләүгә тартылам. Әммә быны асыҡлауы еңел: бары тик душ керегеҙ. Уйҙарығыҙ өҙлөкһөҙ ниндәй темаға әйләнеп ҡайта? Әгәр ул һеҙ уйларға теләгән нәмә булмаһа, бәлки, нимәнелер үҙгәртергә кәрәктер.
Иҫкәрмәләр
[1] Һис шикһеҙ, бындай уйлау төрөнөң үҙ атамалары барҙыр, әммә мин уны «тирә-яҡтағы уйланыу» (ambient thought) тип атайым.
[2] Был беҙҙең осраҡта айырыуса асыҡ күренде, сөнки беҙ йыйған фондтарҙың береһе лә ауыр булманы, әммә ике осраҡта ла процесс айҙар буйына һуҙылды. Ҙур күләмдәге аҡсаны күсереүгә кешеләр бер ҡасан да еңелсә ҡарамай. Тәләп ителгән иғтибар күләм менән бергә арта — һыҙыҡлы булмаһа ла, һис шикһеҙ монотон рәүештә.
[3] Һығымта: Администратор булыуҙан ҡасығыҙ, юғиһә эшегеҙ тик аҡса һәм бәхәстәрҙе хәл итеүҙән генә торасаҡ.
[4] Ольденбургҡа хат, килтерелгән сығанаҡ: Westfall, Richard, Life of Isaac Newton, 107-се бит.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт белдерәм.