Жуықта мен таңертең душта тұрғанда не ойлайтыныңның бұрын мен ойлағаннан әлдеқайда маңыздырақ екенін түсіндім. Мен оның жақсы идеялар келетін уақыт екенін білетінмін. Енді одан да ары барар едім: қазір мен душта жүргенде ойламаған кез келген нәрсені шынымен жақсы атқарып шығу қиын дер едім.
Күрделі мәселелермен жұмыс істеген кез келген адамға бір нәрсені түсіну үшін тырысып, одан ештеңе шықпай, ал біраздан соң мүлде басқа іспен айналысып жүргенде жауаптың кенеттен көріне қалу құбылысы таныс шығар. Сіз әдейі күш салмасаңыз да жүретін ойлаудың бір түрі бар. Мен бұл ойлау түрінің күрделі мәселелерді шешуде жай ғана пайдалы емес, тіпті қажет екеніне барған сайын көзім жете түсуде. Мұның қиын жері — оны тек жанама түрде ғана басқара аласыз. [1]
Меніңше, адамдардың көпшілігінде кез келген уақытта ойында бір басты идея болады. Бұл — ойлар өз еркіне жіберілгенде, олардың өздігінен ойысатын идеясы. Демек, осы ойлау түрінің барлық игілігі басқа идеялар одан құр қалғанда, осы идеяға тиесілі болады. Бұл дегеніміз — ойыңызда қате идеяның басты идеяға айналуына жол беру — нағыз апат.
Мұны маған анық ұқтырған нәрсе — екі ұзақ кезең бойы ойымда өзім қаламаған бір идеяның басты болып қалуы болды.
Мен стартаптар инвестиция тарта бастағанда жұмысты әлдеқайда аз бітіретінін байқаған едім, бірақ оның себебін өзіміз қаражат тартқанға дейін түсінбеген екенмін. Мәселе инвесторлармен кездесуге кететін нақты уақытта емес. Мәселе — сіз ақша тарта бастаған сәтте, ақша тарту ойыңыздағы ең басты идеяға айналады. Таңертең душ қабылдағанда ойлайтын нәрсеңіз сол болады. Ал бұл басқа сұрақтардың шетте қалатынын білдіреді.
Viaweb-ті басқарып жүргенде ақша тартуды жек көретінмін, бірақ оны неге соншалық жек көргенімді ұмытып қалыппын. Y Combinator-ға инвестиция тартқан кезімізде есіме қайта түсті. Қаржылық мәселелер ойыңыздағы ең басты идеяға айналуға ерекше бейім. Себебі — олар солай болуға мәжбүр. Ақша табу немесе тарту қиын. Бұл өздігінен бола салатын нәрсе емес. Егер сіз оның душта ойлайтын нәрсеңізге айналуына жол бермесеңіз, ол жүзеге аспайды. Содан кейін сіз шын мәнінде айналысқыңыз келетін басқа істерде мардымды прогреске қол жеткізе алмайсыз. [2]
(Профессор достарымнан да осындай шағымдарды естимін. Қазіргі кезде профессорлар ғылыммен ара-тұра ғана шұғылданатын, қаражат жинаумен кәсіби айналысатын адамдарға айналған сияқты. Мұны түзейтін уақыт келген шығар.)
Бұл жайттың мені соншалық қатты ойландырғанының себебі — оның алдындағы 10 жылдың көп бөлігінде мен өзім қалаған нәрсені ойлай алған едім. Сондықтан олай ете алмаған кездегі контраст тым өткір болды. Бірақ мен бұл мәселе тек маған ғана тән деп ойламаймын, өйткені мен көрген кез келген дерлік стартап ақша тарта бастағанда немесе сатып алушылармен келіссөз жүргізгенде тұралап қалады.
Ойыңыздың қай бағытқа қарай бет алатынын тікелей басқара алмайсыз. Егер оларды басқарып отырсаңыз, олар өздігінен ойысып жатқан жоқ. Бірақ сіз өзіңіздің қандай жағдайларға тап болуыңызға жол беретініңізді бақылау арқылы оларды жанама түрде басқара аласыз. Мен үшін бұл сабақ болды: өзіңіз үшін ненің аса маңызды болып кетуіне жол беріп жатқаныңызға абай болыңыз. Ең шұғыл мәселелер өзіңіз ойлағыңыз келетін мәселелер болатын жағдайларға түсуге тырысыңыз.
Әрине, толық бақылау мүмкін емес. Төтенше жағдай басқа ойларды басыңыздан шығарып тастауы мүмкін. Бірақ төтенше жағдайларды есепке алмағанда, ойыңызда не нәрсенің басты идеяға айналатынын жанама түрде айтарлықтай жақсы бақылай аласыз.
Мен әсіресе аулақ болуға тұрарлық ойлардың екі түрі бар екенін байқадым — олар Ніл алабұғасы сияқты анағұрлым қызықты идеяларды ығыстырып шығарады. Біреуін мен айтып өттім: ақша туралы ойлар. Ақша табу — табиғатынан зейінді құрдымға жіберетін нәрсе. Екіншісі — дау-дамайлар. Бұлар да дұрыс емес бағытта адамды тартып әкетеді: олар шынымен қызықты идеялар сияқты жабысқақ келеді, бірақ оларда мазмұн жоқ. Сондықтан нақты бір іс бітіргіңіз келсе, дау-дамайлардан аулақ болыңыз. [3]
Тіпті Ньютонның өзі бұл тұзаққа түскен. 1672 жылы түстер теориясын жариялағаннан кейін, ол бірнеше жыл бойы дау-дамайларға алаңдап, ақырында жалғыз шешім — еңбектер жариялауды доғару деген қорытындыға келді:
Мен өзімді Философияның құлына айналдырғанымды көріп отырмын, бірақ егер мырза Линустың шаруасынан құтылсам, өзімнің жеке ләззатым үшін жасайтындарымды немесе көзім кеткеннен кейін жарық көруге қалдыратындарымды қоспағанда, онымен түпкілікті әрі мәңгілікке қоштасамын. Өйткені адам не жаңа ештеңе жарияламауға бел бууы керек, не оны қорғайтын құлға айналуы тиіс екенін көріп отырмын. [4]
Линус пен оның Льеждегі шәкірттері ең табанды сыншылардың қатарында болды. Ньютонның өмірбаяншысы Вестфолл оны тым шектен шығып кетті деп есептейтін сияқты:
Ол мұны жазған кезде, Ньютонның «құлдығы» бір жылдың ішінде Льежге берілген, баспа түріндегі бар болғаны он төрт беттен тұратын бес жауаптан ғана тұрғанын еске түсірейік.
Мен Ньютонға көбірек жанашырлықпен қараймын. Мәселе 14 бетте емес, басқа нәрселерді ойлағысы келіп тұрған санаға осы ақымақ айтыстың үнемі ең басты идея ретінде қайта тықпалануы тудырған азапта болды.
Бір бетіңді ұрса, екіншісін тосудың өзімшілдік тұрғыдан артықшылықтары бар болып шықты. Сізге зиян келтірген біреу сізді екі рет жарақаттайды: біріншісі — зиянның өзі арқылы, екіншісі — кейіннен ол туралы ойлануға уақытыңызды алу арқылы. Егер реніштерді елемеуді үйренсеңіз, кем дегенде осы екінші жартысынан құтыла аласыз. Мен өзіме: бұл менің басымнан орын алуға лайық емес деп айту арқылы адамдардың маған жасаған жағымсыз әрекеттері туралы ойлаудан белгілі бір дәрежеде аулақ бола алатынымды байқадым. Даулардың егжей-тегжейін ұмытып қалғанымды білгенде әрдайым қуанамын, өйткені бұл мен олар туралы ойламағанымды білдіреді. Әйелім мені өзіне қарағанда кешірімдірек деп санайды, бірақ менің ниетім таза өзімшілдіктен туындаған.
Көптеген адамдардың белгілі бір уақытта өз ойындағы ең басты идеяның не екеніне сенімді емес екеніне күмәнім бар. Мен де бұл тұрғыда жиі қателесемін. Мен басты болып тұрған идеяны емес, басты болғанын өзім қалайтын идеяны ойлап жүрмін деп ойлауға бейіммін. Бірақ мұны анықтау оңай: жай ғана душқа түсіңіз. Ойыңыз қай тақырыпқа қайта-қайта орала береді? Егер бұл сіз ойлағыңыз келетін нәрсе болмаса, бірдеңені өзгерткіңіз келуі мүмкін.
Ескертпелер
[1] Ойлаудың бұл түрінің қалыптасқан атаулары бар шығар, бірақ мен оны «фонондық ойлау» (ambient thought) деп атаймын.
[2] Бұл біздің жағдайымызда өте айқын көрінді, өйткені біз тартқан қорлардың ешқайсысы қиын болған жоқ, соған қарамастан екі жағдайда да процесс айларға созылды. Үлкен көлемдегі ақшаны қозғауға адамдар ешқашан жай ғана қарай салмайды. Талап етілетін зейін соманың ұлғаюымен бірге артады — мүмкін сызықты түрде емес, бірақ сөзсіз монотонды түрде.
[3] Салдары: Әкімші (администратор) болудан аулақ болыңыз, әйтпесе сіздің жұмысыңыз ақшамен және дау-дамайлармен айналысудан тұратын болады.
[4] Ольденбургке жазылған хат, цитата алынған дереккөз: Вестфолл, Ричард, Исаак Ньютонның өмірі, 107-бет.
Осы жазбаның нобайларын оқып шыққан Сэм Альтманға, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға және Роберт Морриске алғыс айтамын.