Иртән душта чакта кешенең нәрсә турында уйлануы мин элек уйлаганнан күпкә мөһимрәк булып чыкты, моны мин күптән түгел генә аңладым. Бу вакытның яңа идеяләр өчен бик кулай булуын мин белә идем. Хәзер мин тагын да ераграк китәр идем: хәзер мин душта чакта уйланмаган бер генә эшеңдә дә чыннан да яхшы нәтиҗәгә ирешү бик кыен, дип әйтер идем.
Кыен мәсьәләләр өстендә эшләгән һәрбер кешегә бу күренеш таныштыр: нәрсәгәдер төшенү өчен бар көчеңне куясың, бернәрсә дә килеп чыкмый, ә аннары бераздан бөтенләй башка эш белән шөгыльләнгәндә җавап үзеннән-үзе килеп чыга. Кеше махсус тырышмыйча гына да фикер йөртә ала торган бер халәт бар. Мин бу төр уйлануның катлаулы мәсьәләләрне чишү өчен файдалы гына түгел, ә бик кирәкле булуына көннән-көн ныграк ышанам. Иң кыены шул: сез бу процессны бары тик кыек юл белән генә контрольдә тота аласыз. [1]
Минемчә, теләсә кайсы мизгелдә күпчелек кешенең зиһенендә бер генә төп фикер яши. Ирек бирелгәндә уйларыгыз нәкъ менә шул фикергә таба ага. Һәм бу фикер шундый уйлану рәвешенең барлык өстенлекләрен үзенә алачак, ә башкалары ач калачак. Димәк, зиһенегездәге төп урынны ялгыш идеягә бирү — чын һәлакәт ул.
Моны мин ике тапкыр озак кына вакыт буена үзем теләмәгән бер идея зиһенемнең түрендә утырганнан соң аңладым.
Стартаплар акча җыя башлагач эшләре күпкә акрынрак баруын мин элек тә сизә идем, ләкин моның сәбәбен без үзебез инвестиция җыя башлаганчы аңламадым. Проблема инвесторлар белән очрашуга киткән вакытта түгел. Проблема шунда: сез акча эзли башлауга, зиһенегездәге төп фикергә нәкъ менә шул акча эзләү әверелә. Иртән душка кергәндә сез нәкъ менә шул хакта уйлый башлыйсыз. Димәк, башка сораулар төшеп кала.
Viaweb компаниясен җитәкләгәндә мин акча җыюны бик яратмый идем, ләкин нигә аны шулкадәр яратмаганымны оныткан булганмын. Y Combinator өчен инвестиция җыйганда мин моны кабат искә төшердем. Акча мәсьәләләре зиһенегездә төп урынны алуга аеруча сәләтле. Моның сәбәбе — алар шуны таләп итә. Акча табу кыен. Бу үзеннән-үзе килеп чыга торган нәрсә түгел. Әгәр дә сез аның турында душта да уйламыйсыз икән, бернәрсә дә барып чыкмаячак. Ә аннары үзегез чыннан да эшләргә теләгән бүтән бернәрсәдә дә сез алга китә алмаячаксыз. [2]
(Мин профессор дусларымнан да шундый ук зарланулар ишетәм. Бүгенге көндә профессорлар фән белән өстәмә рәвештә генә шөгыльләнүче профессиональ фандрайзерларга әверелде бугай. Бәлки, моны үзгәртергә вакыт җиткәндер.)
Бу миңа бигрәк тә көчле тәэсир итте, чөнки соңгы 10 елның күпчелек өлешендә мин нәкъ үзем теләгән нәрсә турында уйлый ала идем. Шуңа күрә үзем теләмәгән нәрсә турында уйларга туры килү минем өчен бик зур аерма булды. Ләкин бу проблема миндә генә түгел дип уйлыйм, чөнки мин күргән һәр стартап диярлек акча җыя башлагач — яки компанияне сатып алучылар белән сөйләшүләргә керешкәч — эшләрен туктатып торырга мәҗбүр була.
Уйларыгызның кайсы якка юнәлүен сез турыдан-туры контрольдә тота алмыйсыз. Әгәр сез аларны контрольдә тотасыз икән, алар инде иркен агышта булмый. Ләкин сез аларны үзегезне нинди хәлләргә куюыгыз аша кыек рәвештә контрольдә тота аласыз. Минем өчен төп сабак шул булды: үзегез өчен нәрсә мөһим булып китүенә игътибарлы булыгыз. Иң кичектергесез мәсьәләләр сез үзегез уйланырга теләгән әйберләр булган ситуацияләрдә калырга тырышыгыз.
Әлбәттә, барысы да сезнең кулда түгел. Гадәттән тыш хәл башка барлык уйларны башыгыздан чыгарып ташлый ала. Ләкин мондый гадәттән тыш очраклар булмаганда, зиһенегездә төп идеянең нинди булуын сез турыдан-туры булмаса да, яхшы гына дәрәҗәдә контрольдә тота аласыз.
Мин аеруча читләшергә кирәк булган уйларның ике төрен ачыкладым — алар башка кызыклы идеяләрне Нил алабугасы кебек кысрыклап чыгара. Берсе турында мин әйтеп үттем инде: акча турында уйлар. Акча табу үз табигате буенча ук игътибарны йотучы нәрсә. Икенчесе — бәхәсләр. Алар да дөрес булмаган юл белән үзенә җәлеп итә: алар чын кызыклы идеяләр кебек үк ябышучан, ләкин асыл мәгънәсез. Шуңа күрә чын эш эшлисегез килсә, бәхәсләрдән качыгыз. [3]
Хәтта Ньютон да бу тозакка эләккән. 1672 елда төсләр теориясен бастырып чыгарганнан соң, ул еллар буе бәхәсләргә игътибарын бүләргә мәҗбүр була һәм ахыр чиктә бердәнбер чыгу юлы — бастыруны бөтенләй туктату дигән нәтиҗәгә килә:
Мин үземне Фәлсәфә колына әйләндергәнемне күрәм, ләкин әгәр мин әфәнде Линусның эшләреннән котыла алсам, үземнең шәхси канәгатьләнүем өчен яисә миннән соң чыгу өчен калдырган эшләремнән кала, аның белән мәңгегә тәвәккәл саубуллашачакмын. Чөнки мин күрәм: кеше я бернинди яңа нәрсә чыгармаска тәвәккәлләргә, я аны яклау өчен колга әйләнергә тиеш. [4]
Лиус һәм аның Льеждагы студентлары иң үҗәт тәнкыйтьчеләр арасында була. Ньютонның биографиясе авторы Вестфолл ул вакытта Ньютон артык хисләнгән дип уйлый бугай:
Ул моны язган вакытта Ньютонның "коллыгы" бер ел дәвамында Льежга җибәрелгән, барлыгы ундүрт басма биттән торган биш җаваптан гына гыйбарәт булганын искә төшерик.
Мин Ньютонны күбрәк аңлыйм. Проблема 14 биттә түгел, ә башка нәрсәләр турында уйланырга шулкадәр омтылган зиһенгә бу мәгънәсез бәхәснең төп фикер буларак даими рәвештә тагылуындагы газапта иде.
Икенче яңагыңны куюның да шәхси файдасы бар булып чыкты. Сезгә начарлык кылган кеше сезгә ике тапкыр зыян китерә: беренче тапкыр — шул явызлыкның үзе белән, икенче тапкыр — сез аннары ул турыда уйлап вакытыгызны уздырганда. Әгәр сез үпкәләрне санга сукмаска өйрәнсәгез, ким дигәндә икенче яртысыннан кача аласыз. Үземә: «бу минем башымда урын алуга лаек түгел», — дип әйтеп, кешеләрнең миңа карата эшләгән начар гамәлләре турында уйламаска өйрәндем. Бәхәсләрнең нечкәлекләрен онытканымны аңлагач, мин һәрвакыт сөенәм, чөнки бу минем алар турында уйламавымны аңлата. Хатыным мине үзенә караганда кичерүчәнрәк дип саный, ләкин моның төбендә саф шәхси теләк кенә ята.
Мин бик күпләрнең билгеле бер мизгелдә үз зиһенендә кайсы фикер төп урында торуын төгәл белмәвенә шикләнмим. Мин үзем дә еш кына монда ялгышам. Миңа күбрәк төп фикер булып чынлыкта булганы түгел, ә үзем теләгәне тора кебек тоела. Ләкин моны ачыклау бик җиңел: бары тик душка керегез. Сезнең уйларыгыз туктаусыз кайсы темага әйләнеп кайта? Әгәр ул сез уйларга теләгән нәрсә түгел икән, димәк, сезгә нәрсәдер үзгәртергә кирәктер.
Искәрмәләр
[1] Һичшиксез, фикерләүнең бу төре өчен атамалар инде бардыр, ләкин мин аны "фондагы уйлану" (ambient thought) дип атыйм.
[2] Бу безнең очракта аеруча ачык күренде, чөнки без җыйган ике фондның да берсе дә кыен булмады, әмма икесендә дә процесс айлар буена сузылды. Зур күләмдәге акчаны күчерүгә кешеләр беркайчан да җиңел карамый. Тәләп ителгән игътибар күләм белән бергә арта — бәлки сызыклы рәвештә булмаса да, һичшиксез өзлексез арта.
[3] Нәтиҗә: Администратор булудан сакланыгыз, югыйсә эшегез бары тик акча һәм бәхәсләр белән шөгыльләнүдән генә торачак.
[4] Ольденбургка хат, Вестфолл, Ричард, Life of Isaac Newton, 107 б.
Бу мәкаләнең караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтманга, Патрик Коллисонга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәтемне белдерәм.