Күптән түгел Hacker News ҡулланыусыһы мине уйландырған ошондай бер комментарий яҙҙы:
Хакерҙар мәҙәниәтендә миңә бер ҡасан да оҡшамаған бер нәмә бар ине — был уҫаллыҡ, яуызлыҡ. ... Кешеләрҙең ни өсөн нәҡ шулай тролләгәнен мин бөтөнләй аңламайым.
Һуңғы бер-нисә йыл эсендә мин троллдәр проблемаһы тураһында күп уйландым. Был иҫке проблема, форумдар кеүек үк иҫке, әммә беҙ уның сәбәптәрен һәм уға ҡаршы нисек көрәшергә кәрәклеген яңы ғына төшөнөп киләбеҙ.
«Тролль» һүҙенең ике мәғәнәһе бар. Башланғыс мәғәнәлә ул бәхәсле һүҙҙәр әйтеп, форумда аңлы рәүештә талаш сығарған кешене, ғәҙәттә ситтән килгәнде, аңлата ине. [1] Мәҫәлән, ниндәйҙер программалау телен ҡулланмаған кеше ошо тел ҡулланыусыларының форумына барып, уның хаҡында кәмһетеүле һүҙҙәр яҙырға, ә шунан ситкәрәк китеп, кешеләрҙең ҡармаҡҡа ҡалай эләккәнен күҙәтергә мөмкин ине. Троллингтың был төрө шаяртыуға оҡшаш ине, әйтәйек, халыҡ менән тулы бүлмәгә ярғанат осороп ебәреү кеүек.
Һуңынан был билдәләмә форумдарҙа, аңлы рәүештәме әллә юҡмы, үҙен әҙәпһеҙ (үҙһүҙле) тотҡан кешеләргә лә ҡағыла башланы. Хәҙер инде кешеләр троллдәр тураһында һөйләгәндә, ғәҙәттә һүҙҙең тап ошо киңерәк мәғәнәһен күҙ уңында тота. Тарихи яҡтан был бигүк дөрөҫ булмаһа ла, башҡа яҡтан ҡарағанда дөрөҫөрәк, сөнки берәйһе үҙен дорфа тотҡанда, уның күпмеһе аңлы эшләнә икәне йыш ҡына үҙенең күңелендә лә аңлашылмай. Һәм был, бәлки, дорфа кешенең төп сифаттарының береһелер.
Минеңсә, киң мәғәнәләге троллингтың дүрт сәбәбе бар. Иң мөһиме — арауыҡ, алыҫлыҡ. Кешеләр аноним форумдарҙа башҡаларҙың йөҙөнә ҡарап әйтергә бер ҡасан да баҙнат итмәгән һүҙҙәрҙе әйтә, был машина йөрөткәндә йәйәүле саҡта бер ҡасан да эшләмәйәсәк нәмәләрҙе эшләүгә оҡшаған — мәҫәлән, арттан тығыҙ баҫып барыу, тауыш биреп екергәләү йәки алдын киҫеү.
Компьютерға бәйле форумдарҙа троллинг айырыуса яман булырға тартыла, һәм был, минең уйымса, унда йыйылған кешеләрҙең төрөнә бәйле. Уларҙың күпселегенә (шул иҫәптән үҙемә лә) кешеләр менән ҡарағанда абстракт идеялар менән эш итеү уңайлыраҡ. Хакерҙар хәтта күҙмә-күҙ аралашҡанда ла ҡырҡа булырға мөмкин. Уларҙы аноним форумға ҡуйһаң, проблема тағы ла насарая.
Троллингтың өсөнсө сәбәбе — компетенцияһыҙлыҡ (белемһеҙлек). Әгәр ҙә һеҙ берәй нәмә менән риза булмаһағыҙ, нәҡ нимә менән килешмәүегеҙҙе аңлап һәм аңлатып биргәнгә ҡарағанда «һин булдырмайһың» тип әйтеүе еңелерәк. Бынан тыш, был юл менән һеҙ кире ҡағыуҙан да һаҡланаһығыҙ. Был йәһәттән троллинг граффитиға бик оҡшаған. Граффити амбиция менән оҫталыҡ етмәү киҫешкән ерҙә барлыҡҡа килә: кешеләр донъяла үҙ эҙен ҡалдырырға теләй, әммә быны донъяға тура мәғәнәлә эҙ һалыуҙан (һыҙмалауҙан) башҡаса эшләй белмәй. [2]
Һуңғы йоғонто яһаусы фактор — форум мәҙәниәте. Троллдәр балаларға оҡшаған (күптәре ысынында ла балалар), сөнки улар үҙҙәренә нимәгә рөхсәт ителерен күреүгә ҡарап төрлөсә тота ала. Дорфалыҡҡа юл ҡуйылмаған урында уларҙың күбеһе итәғәтле була ала. Әммә киреһенсә лә эшләй.
Троллдәрҙең үҙенә күрә бер Грешем законы бар: троллдәр төплө фекерле кешеләр күп булған форумды теләп ҡуллана, әммә төплө фекерле кешеләр троллдәр күп булған форумды ҡулланырға теләмәй. Тимәк, троллинг бер тапҡыр тамыр йәйһә, ул өҫтөнлөк итеүсе мәҙәниәткә әүерелергә тартыла. Мин ундағы комментарийҙарға иғтибар итә башлаған ваҡытта Slashdot менән Digg-та был хәл инде булғайны, ә бына Reddit-та был процесс тап минең күҙ алдымда үтте.
News.YC, башҡа нәмәләр менән бер рәттән, тап ошо яҙмыштан ҡотолоп булырмы-юҡмы икәнен белеү өсөн бер эксперимент булып тора. Сайттың ҡағиҙәләре кешеләрҙән күҙмә-күҙ әйтмәйәсәк һүҙҙәрҙе яҙмауҙы асыҡтан-асыҡ һорай. Әгәр кемдер үҙен тупаҫ тота башлаһа, башҡа ҡулланыусылар ҡыҫыла һәм уға туҡтарға ҡуша. Ә инде кешеләрҙең аңлы рәүештә троллинг менән шөғөлләнеүе күренһә, беҙ уларҙы аяуһыҙ рәүештә бандан үткәрәбеҙ.
Техник төҙәтеүҙәр ҙә ярҙам итә ала. Reddit-та һеҙҙең комментарийҙарға бирелгән тауыштар карма мәрәйенә йоғонто яһамай, ә бына News.YC-та йоғонто яһай. Һәм әҙәпһеҙ репликанан һуң тиҫтерҙәре күҙендә абруйы төшкәнен күргәс, был кешеләргә йоғонто яһай кеүек тойола. Йыш ҡына ҡулланыусылар ҡайтанан уйланып, ундай комментарийҙарын юя.
Был кешеләрҙең бәхәсле идеялар әйтеүенә тотҡарлыҡ яһар тип хафаланырға мөмкин, әммә тәжрибә күрһәтеүенсә, ғәмәлдә улай түгел. Кешеләр етди бер нәмә әйтеп, уға кире тауыштар бирелгәндә, улар уны үҙһүҙләнеп ҡалдыра. Кешеләр буш һүҙҙәрҙе, арзан шаяртыуҙарҙы ғына юя, сөнки уларға күңелен һалмаған.
Әлегә эксперимент уңышлы бара кеүек. News.YC-та һөйләшеү кимәле мин күргән теләһә ҡайһы форумдағы кеүек үк юғары. Әммә көнөнә әлегә беҙгә бары тик 8000 самаһы уникаль ҡулланыусы инә. Reddit шундай ҙурлыҡта булғанда унда ла әңгәмәләр яҡшы ине. Хәҙерге төп бурыс — барыһын да ошо кимәлдә һаҡлап ҡала алыу-алмауыбыҙҙа.
Мин быға өлгәшербеҙ тип өмөт итәм. Беҙ бары тик техник хәйләләргә генә таянмайбыҙ. News.YC-тың төп ҡулланыусылары башлыса троллдәр баҫып алған башҡа сайттарҙан килгән ҡасаҡтар булып тора. Улар троллдәргә ҡарата Кубанан йәки Көнсығыш Европанан ҡасҡандар диктатураға ҡарата нисек тойһа, яҡынса шундай уҡ хистәр кисерә. Шуға күрә бының ҡабатланмауы өсөн тырышып эшләгән кешеләр бик күп.
Иҫкәрмәләр
[1] Мин «форум» һүҙен фекер алышыу урыны тигән дөйөм мәғәнәлә ҡулланам. Тәүге интернет-форумдар веб-сайттар түгел, ә Usenet яңылыҡтар төркөмдәре ине.
[2] Мин бында көндәлек ябай тамғалар (тегтар) ҡуйыу тураһында һөйләйем. Ҡайһы бер граффити бик һоҡланғыс (һәр нәмәгә лә етәрлек оҫталыҡ һалһаң, сәнғәткә әйләнә), әммә уртаса тамға — бары тик визуаль спам ғына.