(Был — Hackers & Painters китабының япон баҫмаһы өсөн яңы эссе. Ул американдарҙың ҡайһы бер нәмәләрҙе ни өсөн яҡшы, ә башҡаларын насар эшләүен аңлатырға тырыша.)
Бер нисә йыл элек минең бер италиян танышым Бостондан Провиденсҡа поезда барҙы. Уның Америкала йөрөүенә ни бары ике аҙна ғына ине һәм ул илде әлегә күп күрмәгәйне. Ул шаңҡыған ҡиәфәттә килеп төштө: «Ул шул тиклем йәмһеҙ!»
Башҡа бай илдәрҙәге кешеләр Американың кеше ҡулы менән эшләнгән өлөштәренең ни тиклем йәмһеҙ һәм фәҡир күренеүен күҙ алдына ла килтерә алмайҙар. Юл күрһәткес китаптарҙа башлыса тәбиғи мөхитте күрһәтәләр: Ҙур Каньон, тау йылғаларында кәмәлә йөҙөү, туғайҙағы аттар. Әгәр кеше ҡулы менән яһалған нәмәләр төшөрөлгән фотолар күрһәгеҙ ҙә, ул йә һаҡ ҡына алыҫтан төшөрөлгән Нью-Йорк панорамаһы, йә Мэн штатындағы диңгеҙ буйы ҡаласығының ентекләп киҫеп алынған күренеше булыр.
Ҡунаҡтар аптырайҙыр: нисек улай булырға мөмкин? Донъялағы иң бай ил нисек шулай күренергә мөмкин?
Ғәжәп, әммә был осраҡлыҡ булмаҫҡа ла мөмкин. Американдар ҡайһы бер нәмәләрҙе бик оҫта эшләй, ә башҡаларын — бик насар. Беҙ фильмдар һәм программа тәьминәте яһауҙа оҫтабыҙ, ә автомобилдәр һәм ҡалалар эшләүҙә насарбыҙ. Һәм минеңсә, беҙ уңыш ҡаҙанған өлкәләрҙәге сәбәп нәҡ беҙ насар булған өлкәләрҙәге сәбәп менән бер: беҙ сабырһыҙбыҙ. Америкала, әгәр берәй нәмә эшләргә теләһәгеҙ, уның насар килеп сығыуынан, нескә социаль тигеҙлекте боҙоуынан йәки кешеләр һеҙҙе сиктән ашты тип уйлауынан ҡурҡып тормайһығыҙ. Әгәр берәй нәмә эшләргә теләһәгеҙ, Nike әйтмешләй, just do it (һүҙ ҙә юҡ, эшлә лә ҡуй).
Был алым ҡайһы бер өлкәләрҙә бик яҡшы, ә ҡайһы берҙәрендә насар эшләй. Минеңсә, ул фильмдарҙа һәм программалауҙа эшләй, сөнки улар икеһе лә буталсыҡ процестар. Яҡшы программистарҙың код яҙыу ысулын һүрәтләү өсөн «системалы» тигән һүҙҙе иң һуңғы сиратта ҡулланыр инем. Код — пирамидалар кеүек, ентекле планлаштырыуҙан һуң өҙлөкһөҙ тырышлыҡ менән йыйыла торған нәмә түгел. Ул — күмер менән төшөрөлгән һүрәт кеүек, тиҙ эшләп һәм уйҙарыңды даими үҙгәртеп, башкөллө сума торған ғәмәл.
Программалауҙа, парадоксаль яңғыраһа ла, юғары оҫталыҡ — ул тиҙ эшләү тигәнде аңлата. Әгәр яй һәм ваҡсыл эшләһәгеҙ, аҙаҡта бары тик башланғыс, хаталы идеяғыҙҙың бик матур тормошҡа ашырылыуына ғына өлгәшәсәкһегеҙ. Яй һәм ваҡсыл эшләү — ваҡытынан алда оптималләштереү ул. Тәү өлгөнө (прототипты) тиҙерәк эшләп ҡарау һәм уның һеҙгә ниндәй яңы идеялар биреүен күреү күпкә яҡшыраҡ.
Фильм төшөрөү программа яҙыуға бик оҡшаш кеүек. Һәр фильм — ул етешһеҙлектәр менән тулы һәм, ғәҙәттә, башта ниәтләнгәндән бөтөнләй башҡаса килеп сыҡҡан Франкенштейн. Әммә ҡыҙыҡлы һәм сағыштырмаса тиҙ тамамлана торған.
Минеңсә, кино һәм программа тәьминәтендә беҙ быны еңел генә үткәрәбеҙ, сөнки улар икеһе лә һығылмалы мөхиттәр. Ҡыйыулыҡ үҙен аҡлай. Әгәр һуңғы минутта ике өлөш бер-береһенә ярашмай ҡалһа, проблеманы кәм тигәндә йәшереп торорлоҡ ниндәй ҙә булһа хәйлә (hack) табып була.
Автомобилдәр йәки ҡалалар менән иһә улай түгел. Улар барыһы ла артыҡ матди. Әгәр автомобиль бизнесы программалау йәки кино кеүек эшләһә, һеҙ ни бары илле фунт тартҡан йәки парковкаға ҡуйғанда мотоцикл ҙурлығына тиклем йыйыла торған машина эшләп, конкуренттарығыҙҙы уҙып китер инегеҙ. Әммә матди продукттарҙа сикләүҙәр күберәк. Бында ҡырҡа яңылыҡтар менән түгел, ә яҡшы зәуыҡ һәм ваҡ-төйәккә иғтибар менән генә еңергә мөмкин.
Ҡыйынлыҡ шунда: «зәуыҡ» тигән һүҙҙең үҙе үк Америка ҡолағына бер аҙ көлкөлө яңғырай. Ул эреләнеү, еңел-елпелек йәки хатта ҡатын-ҡыҙҙарсалыҡ булып тойола. «Зәңгәр штаттарҙағылар» уны «субъектив» тип һанай, ә «ҡыҙыл штаттарҙағылар» — йомшаҡтар өсөн тип белә. Шуға күрә Америкала дизайн тураһында ысынлап ҡайғыртҡан һәр кемгә ҡаршы елгә ҡаршы йөҙөргә тура киләсәк.
Егерме йыл элек беҙ АҠШ автомобиль сәнәғәтенең проблемаһы эшселәрҙә, тигәнде ишетә итек. Япон компаниялары АҠШ-та машиналар йыя башлағас, беҙ быны башҡаса ишетмәйбеҙ. Америка машиналарының проблемаһы — насар дизайн. Быны уларға ҡарап та күреп була.
AMC Matador автомобилендәге бөтә шул артыҡ табаҡ тимерҙе эшселәр өҫтәмәгән. Был машинаның төп етешһеҙлеге, бөгөнгө Америка машиналарыныҡы кеүек үк, уның дизайнерҙар тарафынан түгел, ә маркетологтар тарафынан проектланыуында.
Ни өсөн япондар беҙгә ҡарағанда яҡшыраҡ машиналар эшләй? Ҡайһы берәүҙәр, быға уларҙың мәҙәниәтендәге хеҙмәттәшлек рухы сәбәпсе, ти. Бәлки, бының да йоғонтоһо барҙыр. Әммә был осраҡта уларҙың мәҙәниәтенең дизайнды һәм оҫталыҡты юғары баһалауы мөһимерәк күренә.
Быуаттар дауамында япондар беҙҙең Көнбайышҡа ҡарағанда нәфисерәк нәмәләр яһаған. Уларҙың 1200 йылда эшләгән ҡылыстарына ҡараһаң, яҙыуҙағы датаның дөрөҫлөгөнә ышанып та булмай. Күрәһең, уларҙың машиналары ла, балта оҫталығындағы кеүек үк сәбәп менән, беҙҙекенә ҡарағанда теүәлерәк йыйыла. Улар әйберҙәрҙе яҡшы итеп эшләүгә мөкиббән бирелгән.
Беҙ иһә ундай түгел. Америкала берәй нәмә эшләгәндә, беҙҙең маҡсат — эште бары тик бөтөрөп ҡуйыу. Был сиккә еткәс, беҙ ике юлдың береһен һайлайбыҙ. Беҙ шул урында туҡтап, Vise-grip ҡыҫҡысы кеүек тупаҫ, әммә яраҡлы нәмәгә эйә була алабыҙ. Йәки уны «яҡшырта» алабыҙ, был иһә ғәҙәттә уға кәрәкмәгән биҙәктәр йәбештереүҙе аңлата. Автомобилде «яҡшыртырға» теләгәндә, беҙ хәҙерге модаға ҡарап, уға ҡойроҡ ҡанаттары ҡуябыҙ, йә уны оҙонораҡ яһайбыҙ, йә тәҙрәләрен бәләкәйләтәбеҙ.
Өйҙәр менән дә шул уҡ хәл. Америкала һеҙ йә икегә-дүрт брустарҙан һәм гипсокартондан ҡағып яһалған ҡалтырауыҡ ҡумтаға, йә McMansion-ға эйә була алаһығыҙ — шул уҡ икегә-дүрт брустарҙан һәм гипсокартондан ҡағып яһалған ҡалтырауыҡ ҡумта, әммә ҙурыраҡ, ҡупшыраҡ күренгән һәм ҡиммәтле җиһаздар менән тулы. Бай кешеләргә яҡшыраҡ дизайн йәки оҫталыҡ эләкмәй; улар бары тик стандарт өйҙөң ҙурыраҡ, нығыраҡ күҙгә ташлана торған версияһын ғына ала.
Беҙҙә дизайн йәки оҫталыҡ бик үк юғары баһаланмай. Беҙгә тиҙлек оҡшай, һәм тиҙерәк бөтөрөү өсөн берәй нәмәне йәмһеҙ итеп эшләргә лә ризабыҙ. Ҡайһы бер өлкәләрҙә, мәҫәлән, программа тәьминәтендә йәки фильмдарҙа, был ыңғай һөҙөмтә бирә.
Әммә эш программалар менән фильмдарҙың һығылмалы мөхит булыуында ғына түгел. Был бизнестарҙа дизайнерҙар (ғәҙәттә уларҙы улай тип атамаһалар ҙа) күберәк власҡа эйә. Программа тәьминәте компаниялары менән, кәм тигәндә уңышлылары менән, ғәҙәттә программистар етәкселек итә. Ә кино индустрияһында, продюсерҙар режиссёрҙар менән бәхәсләшһә лә, экранда күренгән нәмәнең күпселеген режиссёр контролдә тота. Шулай итеп, Америка программа тәьминәте менән фильмдарының һәм Япония автомобилдәренең дөйөм бер яғы бар: етәкселәр дизайн тураһында ҡайғырта — беренселәрендә дизайнерҙар үҙҙәре етәксе булғанға, ә икенселәрендә бөтә мәҙәниәт дизайн тураһында ҡайғыртҡанға күрә.
Минеңсә, күпселек япон етәкселәре насар машина эшләү фекеренән үк ҡурҡыр ине. Ә Америка етәкселәре күңел түрендә һаман да автомобилдең иң мөһим яғы — уның тыуҙырған имиджы, тип ышана. Яҡшы машина яһарғамы? «Яҡшы» нимә ул? Ул бит шул тиклем субъектив. Әгәр машинаны нисек проектларға икәнен белергә теләһәгеҙ, фокус-төркөмдән һорағыҙ.
Үҙҙәренең эске дизайн компасына таяныу урынына (Генри Форд эшләгән кеүек), Америка автомобиль компаниялары маркетологтар фекеренсә ҡулланыусылар нимә теләй, шуны эшләргә тырыша. Әммә был эшләмәй. Америка машиналары баҙарҙағы өлөшөн юғалтыуын дауам итә. Сәбәбе шул: клиент үҙе теләйем тип уйлаған нәмәне ысынында теләмәй.
Машиналарығыҙҙы фокус-төркөмдәргә проектлатыу ҡыҫҡа мөҙҙәттә генә уңыш килтерә. Оҙайлы осорҙа иһә яҡшы дизайнға өҫтөнлөк биреү үҙен аҡлай. Фокус-төркөмөгөҙ бөгөнгө ялтырауыҡлы мода үҙенсәлеген теләүен әйтергә мөмкин, әммә улар тағы ла нығыраҡ зауыҡлы һатып алыусыларға оҡшарға теләй, ә улар, аҙсылыҡ булыуға ҡарамаҫтан, ысынлап та яҡшы дизайн тураһында ҡайғырта. Ахыр сиктә, муттар менән наркодилерҙар ҙа табиптар һәм адвокаттарҙың Cadillac-тан Lexus-ҡа күсеүен күреп ҡала һәм шул уҡ аҙымды яһай.
Apple — дөйөм Америка тенденцияһына ҡыҙыҡлы ҡаршы миҫал. Әгәр һеҙ яҡшы CD-плеер һатып алырға теләһәгеҙ, моғайын, япондыҡын алырһығыҙ. Әммә MP3-плеер һатып алырға теләһәгеҙ, ҙур ихтимал менән iPod алырһығыҙ. Нимә булды? Ни өсөн Sony MP3-плеерҙар баҙарында өҫтөнлөк итмәй? Сөнки Apple хәҙер ҡулланыусылар электроникаһы бизнесында, һәм башҡа Америка компанияларынан айырмалы рәүештә, улар яҡшы дизайнға мөкиббән бирелгән. Дөрөҫөрәге, уларҙың башҡарма директоры шундай.
Мин яңы ғына бер iPod алдым, һәм ул ябай ғына яҡшы түгел. Ул ғәжәп яҡшы. Мине ғәжәпләндерә алғас, тимәк, ул мин үҙем дә белмәгән өмөттәремде аҡлай. Бындай нәмәне бер ниндәй фокус-төркөм аса алмаясаҡ. Быны тик бөйөк дизайнер ғына булдыра ала.
Автомобилдәр — беҙ Америкала эшләгән иң насар нәмә түгел әле. «Һүҙ ҙә юҡ, эшлә лә ҡуй» моделе иң ныҡ еңелгән урын — беҙҙең ҡалалар, дөрөҫөрәге, ҡала яны ҡасабалары. Әгәр күсемһеҙ милек төҙөүселәре етәрлек кимәлдә ҙур масштабта эшләһә, бөтөн бер ҡалалар төҙөһә, баҙар көстәре уларҙы ялҡытҡыс булмаған ҡалалар төҙөргә мәжбүр итер ине. Әммә улар бер юлы ни бары бер нисә офис бинаһын йәки ҡала ситендәге урамдарҙы ғына төҙөй, һәм һөҙөмтә шул тиклем төшөнкө күренә: унда йәшәүселәр өсөн Европаға осоп барып, урындағы халыҡтың ябай көндәлек тормошо булған мөхиттә ике аҙна йәшәү ҙур бәхет һанала. [1]
Шулай ҙа «һүҙ ҙә юҡ, эшлә лә ҡуй» моделенең өҫтөнлөктәре бар. Байлыҡ һәм техник яңылыҡтар (ысынында бер үк нәмә) булдырыуҙа ул асыҡ еңеүсе булып күренә. Минеңсә, бының сере — тиҙлектә. Ғәҙәти тауар етештереп кенә байлыҡ булдырыуы ҡыйын. Ысын ҡиммәт яңы нәмәләрҙә ята, һәм әгәр берәй нәмәне беренсе булып эшләргә теләһәгеҙ, тиҙ эшләү ярҙам итә. Яҡшымы ул, яманмы, әммә «һүҙ ҙә юҡ, эшлә лә ҡуй» моделе бик тиҙ: ял көндәрендә VisiCalc прототибын яҙыусы Дэн Бриклин булһағыҙ ҙа, бер ай эсендә осһоҙло кондоминиумдар кварталын төҙөүсе эшҡыуар булһағыҙ ҙа был шулай.
Әгәр миңә «һүҙ ҙә юҡ, эшлә лә ҡуй» моделе менән ентекле модель араһында һайларға тура килһә, мин, бәлки, «һүҙ ҙә юҡ, эшлә лә ҡуй»ҙы һайлар инем. Әммә беҙгә мотлаҡ һайларға кәрәкме? Икеһен дә бер юлы алып булмаймы ни? Американдар үҙҙәрен программалауҙа оҫта иткән шул сабырһыҙ, индивидуалистик рухҡа зыян килтермәйенсә, йәшәү өсөн матур урындар булдыра алмаймы ни? Башҡа илдәр үҙҙәренең технология компанияларына һәм тикшеренеү лабораторияларына, уларҙы йәмһеҙ сауҙа үҙәктәре булып таралыуға дусар итмәйенсә, күберәк индивидуализм индерә алмаймы ни? Мин оптимистмын. Башҡа илдәр тураһында әйтеүе ҡыйыныраҡ, әммә АҠШ-та, кәм тигәндә, беҙ икеһенә лә өлгәшә алабыҙ тип уйлайым.
Apple — өмөт биреүсе миҫал. Улар программа яҙыу өсөн кәрәкле сабырһыҙ, хакер рухын етерлек кимәлдә һаҡлап ҡала алды. Шуға ҡарамаҫтан, яңы Apple ноутбугын ҡулға алһағыҙ, ул һис тә американдарса тойолмай. Ул артыҡ камил. Уны швед йәки япон компанияһы эшләгән кеүек тойола.
Күп кенә технологияларҙа 2-се версия юғарыраҡ аныҡлыҡҡа эйә. Ни өсөн дөйөм дизайнда ла шулай булмаҫҡа теләй? Минеңсә, беҙ милли холоҡтарҙың әкренләп һөнәри сифаттар менән алмашыныуын күрербеҙ: Япониялағы хакерҙарға хәҙер японса булмаған кеүек тойолған үҙ һүҙлелек менән эш итергә рөхсәт ителер, ә Америкала продукттар хәҙерге ваҡытта американдарса булмаған кеүек күренгән зәуыҡҡа ҙур өҫтөнлөк биреп проектланыр. Моғайын, киләсәктә иң уңышлы илдәр булып хәҙерге милли холоҡ һаналған сиктәрҙе иғтибарһыҙ ҡалдырырға һәм һәр эште иң яҡшы ысул менән башҡарырға әҙер булғандар торор. Кем уҙарҙан ярышабыҙмы?
Иҫкәрмәләр
[1] Япония ҡалалары ла йәмһеҙ, әммә башҡа сәбәптәр арҡаһында. Японияла ер тетрәүҙәр йыш була, шуға күрә биналар традицион рәүештә ваҡытлыса тип ҡарала; унда Европа Римдән мираҫ итеп алған бөйөк ҡала төҙөлөшө традицияһы юҡ. Икенсе сәбәп — хөкүмәт менән төҙөлөш компаниялары араһындағы билдәле коррупциялы мөнәсәбәттәр.
Был эссенең ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Барри Эйслерға, Сара Харлинға, Сиро Каваила, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға, Роберт Моррисҡа һәм Эрик Реймондҡа рәхмәт белдерәм.