(Бұл — Hackers & Painters кітабының жапон тіліндегі басылымына арналған жаңа эссе. Онда америкалықтардың кейбір нәрселерді неліктен жақсы, ал басқаларын неліктен нашар жасайтынын түсіндіруге талпыныс жасалған.)
Бірнеше жыл бұрын бір италиялық құрбым Бостоннан Провиденске пойызбен барды. Оның Америкаға келгеніне екі-ақ апта болған және елді әлі көп көре қоймаған еді. Ол қатты таңырқап келді: «Бұл соншалықты сұрықсыз екен!»
Басқа бай елдердің адамдары Американың адам қолымен жасалған бөліктерінің қаншалықты пақыр әрі көркі жоқ екенін елестете де алмайды. Жолсілтемелерде олар көбінесе табиғи ортаны көрсетеді: Үлкен каньон, тау өзеніндегі рафтинг, даладағы жылқылар. Егер адам қолынан шыққан нәрселер бейнеленген суреттерді көрсеңіз, бұл не белгілі бір қашықтықтан түсірілген Нью-Йорк панорамасы, не Мэндэгі жағалау бойындағы қалашықтың мұқият қиып алынған суреті болады.
Келген меймандар таңдануы мүмкін: бұл қалай болғаны? Әлемдегі ең бай ел қалайша осындай күйде көрінуі мүмкін?
Біртүрлі көрінгенімен, бұл кездейсоқтық болмауы мүмкін. Америкалықтар кейбір нәрселерді жақсы істейді, ал кейбірін нашар. Біз фильмдер мен бағдарламалық жасақтама жасауда мықтымыз, бірақ көліктер мен қалалар салуда осалмыз. Менің ойымша, біздің белгілі бір салада мықты болуымыз бен басқа бір салада осал болуымыздың себебі бірдей болуы мүмкін. Біз төзімсізбіз. Америкада егер бірдеңе істегіңіз келсе, сіз оның нашар шығуы мүмкін деп, не нәзік әлеуметтік тепе-теңдікті бұзады деп, не болмаса жұрт «шектен шығып кетті» деп ойлайды деп алаңдамайсыз. Бірдеңе істегіңіз келсе, Nike айтқандай: just do it (жай ғана кіріс те, істе).
Бұл кейбір салаларда керемет нәтиже берсе, басқаларында керісінше болады. Меніңше, бұл фильмдер мен бағдарламалық жасақтамада жақсы жұмыс істейді, өйткені екеуі де ретсіз, бейберекет процестер. Жақсы бағдарламашылардың бағдарламалық жасақтама жазу тәсілін сипаттау үшін «жүйелі» деген сөзді ең соңында қолданар едім. Код — олар пирамидалар секілді мұқият жоспарлаудан кейін аса бір ыждаһаттылықпен құрастыратын нәрсе емес. Бұл — көмірмен сурет салғандай, тез жұмыс істеп әрі ойларын үнемі өзгерте отырып, бас қойып кірісіп кететін процесс.
Бағдарламалық жасақтамада, қаншалықты парадоксальды естілсе де, жақсы шеберлік жылдам жұмыс істеуді білдіреді. Егер сіз баяу әрі тым ұсақ-түйекке дейін қадалып жұмыс істесеңіз, сайып келгенде, өзіңіздің бастапқы, қате идеяңызды өте мінсіз жүзеге асырумен ғана шектелесіз. Баяу әрі тым ұсақ-түйекке үңіліп жұмыс істеу — мерзімінен бұрын оңтайландыру (premature optimization). Одан да прототипті тез жасап бітіріп, оның қандай жаңа идеялар беретінін көрген абзал.
Фильм түсіру бағдарламалық жасақтама жасауға өте ұқсайтын сияқты. Әрбір фильм — Франкенштейн іспетті, кемшіліктерге толы және әдетте бастапқыда көзделгеннен мүлде басқаша болып шығады. Бірақ қызықты әрі айтарлықтай тез аяқталады.
Фильмдер мен бағдарламалық жасақтамада мұндай тәсілден ұтылмайтынымыздың себебі — екеуі де икемді орта. Батылдық өзін ақтайды. Ал егер соңғы сәтте екі бөлшек бір-біріне дөп келмей қалса, кем дегенде мәселені жасырып қалатын қандай да бір амалды таба аласыз.
Автокөліктер немесе қалалар мәселесінде олай емес. Олар тым материалдық. Егер автокөлік бизнесі бағдарламалық жасақтама немесе фильмдер сияқты жұмыс істесе, сіз салмағы небәрі елу қадақ (шамамен 23 кг) болатын немесе тұраққа қойған кезде мотоциклдің көлеміндей болып бүктелетін көлік жасап, бәсекелестеріңізді шаң қаптырар едіңіз. Бірақ физикалық өнімдерде шектеулер көп. Мұнда сіз тым батыл инновациялармен емес, талғампаздық пен егжей-тегжейге назар аудару арқылы жеңіске жетесіз.
Бірақ мәселе мынада: «талғам» деген сөздің өзі америкалықтардың құлағына бір түрлі күлкілі естіледі. Ол тым паң, жеңілтек немесе тіпті тым нәзік болып көрінеді. «Көк штаттардың» тұрғындары оны «субъективті» деп есептейді, ал «қызыл штаттардың» тұрғындары оны ынжықтарға арналған деп ойлайды. Сондықтан Америкада дизайнға шын мәнінде мән беретін кез келген адам қарсы соққан желге қарсы жүзгендей болады.
Осыдан жиырма жыл бұрын біз АҚШ-тың автокөлік саласындағы мәселе — жұмысшыларда деген сөзді жиі еститінбіз. Енді Жапония компаниялары АҚШ-та көлік құрастыра бастағаннан бері бұл сөзді естімейтін болдық. Америкалық көліктердің мәселесі — нашар дизайнда. Оны жай ғана сыртынан қарап-ақ көруге болады.
AMC Matador көлігіндегі барлық артық қаңылтыр металды жұмысшылар қосқан жоқ. Бұл көліктің, сондай-ақ қазіргі америкалық көліктердің мәселесі — оларды дизайнерлердің емес, маркетинг мамандарының жобалағанында.
Неліктен жапондықтар бізден жақсырақ көлік жасайды? Кейбіреулер мұны олардың мәдениеті ынтымақтастықты қолдайтындығымен түсіндіреді. Бұл да әсер етуі мүмкін. Бірақ бұл жағдайда олардың мәдениетінің дизайн мен шеберлікті жоғары бағалайтыны көбірек орынды себеп сияқты көрінеді.
Ғасырлар бойы жапондықтар Батыстағы біздерге қарағанда әлдеқайда сапалы дүниелер жасап келді. Олардың 1200 жылы соққан қылыштарын көргенде, жазбадағы мерзімнің дұрыстығына сенудің өзі қиын. Шамасы, олардың көлік бөлшектерінің бір-біріне біздікіне қарағанда дәлірек үйлесуі, олардың ағаш ұсталығында бөлшектерді ежелден дәл қиюластыратынымен бірдей себептен болса керек. Олар нәрсені сапалы жасауға бар ынта-шынтасымен берілген.
Біз олай емеспіз. Америкада бір нәрсе жасаған кезде, біздің мақсатымыз — жұмысты қалай да бітіру ғана. Осы мақсатқа жеткен соң, біз екі жолдың бірін таңдаймыз. Біз сол жерден тоқтап, қысқыш кілт (Vise-grip) сияқты дөрекі, бірақ өз ісіне жарамды бірдеңеге ие бола аламыз. Немесе оны жақсарта аламыз, бірақ бұл әдетте оған орынсыз жылтырақ ою-өрнек жапсыруды білдіреді. Көлікті «жақсартқымыз» келгенде, сол кездегі сәнге қарай оған артқы жүзбеқанаттар тағамыз, не оны ұзынырақ етеміз, не болмаса терезелерін кішірейтеміз.
Үйлерге қатысты да тура осы жағдай. Америкада сіз не арзан ағаш кесінділері мен гипсокартоннан тез қағып құрастырылған жұқа қорапты, не болмаса «МакМэншнді» (McMansion) таңдай аласыз — ол да арзан ағаш кесінділері мен гипсокартоннан қағып құрастырылған жұқа қорап, бірақ көлемі үлкенірек, сырт көзге сәндірек көрінетін және қымбат жабдықтармен толтырылған. Бай адамдар жақсырақ дизайнға немесе сапалы шеберлікке ие болмайды; олар тек стандартты үйдің көлемдірек, көз тартарлық нұсқасын алады, болғаны сол.
Біз мұнда дизайн мен шеберлікті аса жоғары бағаламаймыз. Бізге ұнайтыны — жылдамдық, сондықтан жұмысты тез бітіру үшін оны сұрықсыз түрде жасауға да бармыз. Бағдарламалық жасақтама немесе фильмдер сияқты кейбір салаларда бұл сөзсіз ұтыс әкеледі.
Бірақ мәселе тек бағдарламалық жасақтама мен фильмдердің икемді орта екенінде ғана емес. Бұл бизнестерде дизайнерлер (оларды әдетте солай атамаса да) көбірек билікке ие. Бағдарламалық жасақтама компанияларын, кем дегенде табыстыларын, көбінесе бағдарламашылар басқарады. Ал киноиндустрияда продюсерлер режиссерлердің шешімдеріне күмән келтіріп жатса да, экранда ненің көрсетілетінінің көп бөлігін режиссер қадағалайды. Осылайша, америкалық бағдарламалық жасақтама мен фильмдерде, сондай-ақ жапон көліктерінде ортақ бір нәрсе бар: басқарушы адамдар дизайнға мән береді — алдыңғыларында бұған дизайнерлердің өзі басқарып отырғандықтан көңіл бөлінсе, соңғыларында бүкіл мәдениет дизайнға мән беретіндіктен солай.
Меніңше, жапондық басшылардың көбі сапасыз көлік жасау туралы ойдың өзінен шошынар еді. Ал америкалық басшылар болса, іштей көліктің ең басты қасиеті — оның беретін сыртқы имиджі деп әлі де сенеді. Жақсы көлік жасау керек дейсіз бе? Ал «жақсы» деген не өзі? Ол соншалықты субъективті ғой. Егер көлікті қалай жобалау керектігін білгіңіз келсе, фокус-топтан сұраңыз.
Америкалық автокөлік компаниялары өзінің ішкі дизайн компасына сүйенудің орнына (Генри Форд сияқты), маркетинг мамандарының пікірінше тұтынушылар нені қалайды деп есептелсе, соны жасауға тырысады. Бірақ бұл нәтиже бермей жатыр. Америкалық көліктер нарықтағы үлесінен айырылуды жалғастыруда. Ал мұның себебі — тұтынушы өзі қалаймын деп ойлайтын нәрсені шын мәнінде қаламайды.
Көліктерді өзіңіздің орныңызға фокус-топтарға жобалату тек қысқа мерзімде ғана ұтыс әкеледі. Ұзақ мерзімде жақсы дизайнға сенім артқан ұтады. Фокус-топ бүгінгі таңдағы арзан, өткінші жылтырақ функцияны қалаймыз деп айтуы мүмкін, бірақ олардың одан да қатты қалайтыны — талғамы жоғары сатып алушыларға еліктеу, ал олар, азшылық болғанына қарамастан, жақсы дизайнға шын мәнінде мән береді. Ақыр соңында жеңіл жүрістілердің делдалдары мен есірткі сатушылар да дәрігерлер мен заңгерлердің Cadillac-тан Lexus-ке ауысқанын байқап, солардың істегенін істейді.
Apple — жалпы америкалық үрдіске қызықты бір қарсы мысал. Егер сіз жақсы CD-плеер сатып алғыңыз келсе, жапондық біреуін сатып алар едіңіз. Бірақ MP3-плеер сатып алғыңыз келсе, iPod сатып алатын шығарсыз. Не болды? Неліктен Sony MP3-плеерлер нарығында үстемдік етпейді? Өйткені Apple енді тұрмыстық электроника бизнесінде, әрі басқа америкалық компанияларға қарағанда, олар жақсы дизайнға ерекше мән береді. Дәлірек айтқанда, олардың бас директоры (CEO) мән береді.
Жақында ғана бір iPod сатып алдым, ол жай ғана керемет емес. Ол таңғалдырарлықтай керемет. Ол мені таңғалдыруы үшін, менің өзім де білмеген үміт-күтулерімді ақтауы керек қой. Мұны ешқандай фокус-топ тауып бере алмайды. Бұл тек ұлы дизайнердің ғана қолынан келеді.
Көліктер — біздің Америкада жасайтын ең нашар нәрсеміз емес. «Just-do-it» моделінің ең үлкен сәтсіздікке ұшырайтын жері — біздің қалаларымыз, дәлірек айтқанда, қала маңындағы алыс аудандар (exurbs). Егер жылжымайтын мүлік салушылар жеткілікті үлкен ауқымда жұмыс істеп, тұтас қалалар салса, нарықтық күштер оларды сорақы болмайтын қалалар тұрғызуға мәжбүр етер еді. Бірақ олар бір мезгілде тек екі-үш кеңсе ғимаратын немесе қала маңындағы көшелерді ғана салады, ал соның нәтижесі соншалықты көңілсіз болатыны сонша, тұрғындар Еуропаға ұшып барып, ондағы адамдар үшін жай ғана күнделікті тіршілік болып саналатын өмірді екі апта сүрудің өзін үлкен бір бақыт деп санайды. [1]
Дегенмен, «just-do-it» моделінің артықшылықтары да бар. Бұл байлық пен техникалық инновацияларды жасауда (бұл екеуі іс жүзінде бір нәрсе) айқын көшбасшы сияқты. Меніңше, себебі — жылдамдықта. Күнделікті тұтынатын қарапайым тауар жасау арқылы байлық құру қиын. Нағыз құндылық — жаңа нәрселерде, ал егер сіз бірдеңені бірінші болып жасағыңыз келсе, тез қимылдаған дұрыс. Жақсы ма, жаман ба, «just-do-it» моделі бәрібір жылдам: сіз VisiCalc-тың прототипін бір демалыс күндері жазып шыққан Дэн Бриклин болсаңыз да, әлде бір айдың ішінде сапасыз көппәтерлі үйлер тобын салып шыққан құрылыс салушы болсаңыз да солай.
Егер маған «just-do-it» моделі мен мұқияттылық моделінің арасында таңдау жасау керек болса, мен, бәлкім, «just-do-it»-ті таңдар едім. Бірақ біз міндетті түрде таңдауымыз керек пе? Екеуін бірге алып жүре алмас па едік? Америкалықтар бағдарламалық жасақтама жасауда бізді мықты етіп отырған төзімсіз, дарашыл рухымызға нұқсан келтірмей-ақ, өмір сүруге қолайлы әдемі мекендерге ие бола алар ма еді? Басқа елдер өздерінің технологиялық компаниялары мен зерттеу зертханаларына көбірек индивидуализм енгізіп, бірақ оның сұрықсыз сауда қатарлары (strip malls) түрінде метастаз беріп жайылуына жол бермей тұра алар ма еді? Мен оптимистпін. Басқа елдер туралы айту қиынырақ, бірақ АҚШ-та кем дегенде екеуіне де қол жеткізе аламыз деп ойлаймын.
Apple — жігерлендіретін мысал. Олар бағдарламалық жасақтама жазуға қажетті төзімсіз, хакерлік рухты жеткілікті деңгейде сақтап қала білді. Сонымен қатар, Apple-дің жаңа ноутбугін қолыңызға алған кезде, оның америкалық екеніне сенбей қаласыз. Ол тым мінсіз. Оны швед немесе жапон компаниясы жасаған сияқты болып көрінеді.
Көптеген технологияларда 2-нұсқа жоғарырақ ажыратымдылыққа ие болады. Неліктен жалпы дизайнда солай болмасқа? Менің ойымша, біз біртіндеп ұлттық сипаттардың орнын кәсіби сипаттар басып жатқанын көретін боламыз: Жапониядағы хакерлерге қазір жапондықтарға жат болып көрінетін еркіндікпен әрекет етуге рұқсат етіледі, ал Америкадағы өнімдер қазір америкалықтарға тән емес болып көрінетін талғампаздықпен жобаланатын болады. Мүмкін болашақта ең табысты елдер — қазіргі кезде ұлттық сипат деп саналатындарды ескермеуге барынша дайын болып, жұмыстың әрбір түрін ең тиімді тәсілмен атқаратындар болар. Қане, кім бұрын жетеді екен.
Ескертпелер
[1] Жапон қалалары да сұрықсыз, бірақ басқа себептермен. Жапонияда жер сілкінісі жиі болатындықтан, ғимараттар әдетте уақытша деп саналады; мұнда еуропалықтар Римнен мұра етіп алғандай қала құрылысын кең ауқымда жоспарлаудың ұлы дәстүрі жоқ. Екінші себеп — үкімет пен құрылыс компаниялары арасындағы жемқорлыққа белшесінен батқан байланыс.
Осы эссенің алғашқы нұсқаларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Барри Эйслерге, Сара Харлинге, Широ Кавайге, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға, Роберт Морриске және Эрик Реймондқа алғыс айтамын.