(Бу — «Хакерлар һәм рәссамнар» китабының япон басмасы өчен яңа эссе. Анда америкалыларның кайбер нәрсәләрне бик яхшы, ә кайберләрен начар ясауларының сәбәпләрен аңлатырга тырышлык ясала.)
Берничә ел элек минем Италиядән бер танышым Бостоннан Провиденска поезд белән барды. Ул Америкада бары тик ике атна гына иде һәм илне әле рәтләп күрмәгән иде. Ул бик аптыраган кыяфәттә килеп җитте: «Бу бит шулкадәр ямьсез!»
Башка бай илләрдән килгән кешеләр Американың кеше кулы белән ясалган өлешләренең никадәр шыксыз булуын күз алдына да китерә алмый. Сәяхәт китапларында сезгә күбесенчә табигатьне күрсәтәләр: Олы Каньон, тау елгаларында рафтинг, ачык кырда атлар. Кеше кулы белән ясалган нәрсәләр төшкән рәсемнәр күрсәгез дә, ул я уңайлы гына ераклыктан төшерелгән Нью-Йорк сызыгы булыр, я Мэн штатындагы диңгез буе шәһәрчегенең пөхтәләп киселгән сурәте булыр.
Кунаклар: «Бу ничек инде алай була алсын?» — дип гаҗәпләнергә тиеш. Дөньядагы иң бай ил ничек шундый кыяфәттә була ала?
Сәер тоелса да, бу очраклылык түгелдер. Америкалылар кайбер нәрсәләрне бик шәп эшли, ә кайберләрен начар. Без фильмнар һәм программа тәэминаты ясауда оста, ләкин машиналар һәм шәһәрләр төзүдә начар. Һәм миңа калса, безнең үзебез оста булган нәрсәләрдә уңыш кайнатуыбыз һәм безнең начар эшләгән нәрсәләребездә уңышсызлыкка очравыбыз бер үк сәбәпкә бәйле: без түземсез. Америкада берәр нәрсә эшлисегез килсә, сез аның начар килеп чыгуыннан, нечкә социаль балансны бозуыннан яки кешеләр сезне чаманы югалткан дип уйлауларыннан курыкмыйсыз. Берәр нәрсә эшлисегез килә икән, Nike әйткәнчә: турыдан-туры тотын да эшлә (just do it).
Бу кайбер өлкәләрдә яхшы нәтиҗә бирә, ә кайберләрендә — начар. Фильмнарда һәм программа тәэминатында бу эшли, чөнки икесе дә чуалчык процесслар дип уйлыйм. «Системалы» сүзе — яхшы программистларның программа тәэминаты язу ысулын тасвирлау өчен кулланачак иң соңгы сүзем булыр иде. Код — пирамидалар кебек төгәл планлаштырудан соң җентекләп җыела торган нәрсә түгел. Бу — күмер белән ясалган эскиз сыман, җиң сызганып чума торган, тиз эшләнә торган һәм фикерләрне даими үзгәртеп тора торган процесс.
Программа тәэминатында, никадәр парадоксаль яңгырамасын, яхшы осталык — тиз эшләү дигән сүз. Әгәр әкрен һәм җентекләп эшләсәгез, сез бары тик беренче, ялгыш фикерегезне бик камил рәвештә тормышка ашыру белән генә тәмамлаячаксыз. Әкрен һәм җентекләп эшләү — вакытыннан алда оптимизацияләү ул. Прототипны тизрәк ясап чыгару һәм аның нинди яңа идеяләр бирүен карау күпкә хәерлерәк.
Фильм төшерү программа тәэминаты ясауга бик нык охшаган кебек тоела. Һәр фильм — Франкенштейн кебек, камилсезлекләр белән тулы һәм гадәттә башта күз алдына китерелгәннән бөтенләй башка була. Ләкин кызыклы һәм чагыштырмача тиз тәмамланган.
Фильмнарда һәм программа тәэминатында безнең бу ысул уңыш китерә, чөнки икесе дә сыгылмалы тирәлекләр. Кыюлык үз нәтиҗәсен бирә. Әгәр соңгы мизгелдә ике өлеш бер-берсенә туры килми икән, проблеманы ким дигәндә яшереп калдыра алырлык берәр хәйлә табып була.
Ә менә автомобильләр яки шәһәрләр белән алай түгел. Алар артык матди. Әгәр машина төзү бизнесы программа яки фильм төшерү кебек эшләсә, сез көндәшләрегезне нибары илле фунт авырлыктагы яки туктап калырга кирәк булганда мотоцикл зурлыгына кадәр җыела торган машина ясап узып китәр идегез. Ләкин матди продуктлар белән чикләүләр күбрәк. Монда сез гаҗәеп яңалыклар белән түгел, ә яхшы зәвык һәм вак-төяккә игътибар белән өстенлеккә ирешәсез.
Проблема шунда: «зәвык» сүзе үзе үк америкалының колагына бераз мәгънәсез булып яңгырый. Ул купшы, җиңел акыллы яки хәтта артык назлы тоела. «Зәңгәр штатлар»дагы кешеләр моны «субъектив» дип уйлый, ә «кызыл штатлар»дагылар — кызларга хас дип саный. Шуңа күрә Америкада дизайн турында ихластан кайгырткан теләсә кем җилгә каршы йөзәчәк.
Егерме ел элек без АКШ автомобиль сәнәгатенең төп проблемасы — эшчеләр, дигәнне ишетә идек. Хәзер япон компанияләре автомобильләрне АКШта җыйганда, без моны ишетмибез инде. Америка машиналарындагы проблема — начар дизайн. Моны аларга карау белән үк күреп була.
AMC Matador өстендәге шул бөтен артык тимерне эшчеләр өстәмәгән бит. Бу машинаның проблемасы, хәзерге Америка машиналарындагы кебек үк, аның дизайнерлар тарафыннан түгел, ә маркетологлар тарафыннан проектлануында иде.
Нигә японнар безгә караганда яхшырак машиналар ясый? Кайберәүләр, моның сәбәбе — аларның мәдәнияте хезмәттәшлекне хуплый, ди. Бу да роль уйный торгандыр. Ләкин бу очракта, аларның мәдәниятенең дизайнны һәм осталыкны югары бәяләве мөһимрәк сәбәп булып тора.
Гасырлар дәвамында японнар без Көнбатышта ясаганга караганда нәфисрәк әйберләр ясап килгән. Алар 1200 елда ясаган кылычларга карагач, ярлыктагы датаның дөреслегенә ышанып та булмый. Күрәсең, аларның машиналары безнекенә караганда төгәлрәк җыела, чөнки аларның балта осталыгы да һәрвакыт шундый төгәл булган. Алар әйберләрне яхшы сыйфатлы итеп ясау белән янып яши.
Ә без түгел. Америкада берәр нәрсә ясаганда, безнең максат — эшне тизрәк бетерү генә. Шул ноктага җиткәч, без ике юлның берсен сайлыйбыз. Без шунда туктап, Vise-grip кебек дорфа, ләкин яраклы берәр нәрсәгә ия була алабыз. Яисә без аны «яхшырта» алабыз, бу исә гадәттә аны кирәкмәгән бизәкләр белән чуарлауны аңлата. Автомобильне «яхшырак» итәргә теләгәндә, без аңа хәзерге модага карап койрык канатлары өстибез, яисә аны озынрак ясыйбыз, яки тәрәзәләрен кечерәйтәбез.
Өйләр белән дә шул ук хәл. Америкада сез я такта белән гипсокартоннан тиз генә каккан какшак тартмага, яисә МакМэншонга (McMansion) ия була аласыз — бу шул ук такта белән гипсокартоннан каккан какшак тартма, ләкин зуррак, тәэсирлерәк күренешле һәм кыйммәтле җиһазлар белән тулы. Бай кешеләр яхшырак дизайн яки осталык алмый; алар бары тик стандарт өйнең зуррак, күзгә ташланып торган версиясен генә ала.
Бездә монда дизайнны яки осталыкны бик үк кадерләмиләр. Без тизлекне яратабыз, һәм тиз эшләп чыгу өчен нәрсәнедер ямьсез итеп ясарга да риза. Кайбер өлкәләрдә, мәсәлән, программа тәэминаты яки фильмнарда, бу гомуми файдага эшли.
Ләкин эш программа тәэминаты һәм фильмнарның сыгылмалы тирәлек булуында гына түгел. Бу тармакларда дизайнерларның (гадәттә аларны алай атамасалар да) хакимияте зуррак. Программа тәэминаты компанияләре, ким дигәндә уңышлылары, гадәттә программистлар тарафыннан җитәкләнә. Ә киноиндустриядә продюсерлар режиссерларның эшенә тыгылырга тырышса да, экранда күренгәннең күбесен режиссер контрольдә тота. Һәм шулай итеп, Америка программалары белән фильмнарында һәм Япония автомобильләрендә уртак бер сыйфат бар: җитәкчелектә торучы кешеләр дизайн турында чын күңелдән кайгырта — беренчеләрендә дизайнерларның үзләре җитәкче булганга, икенчесендә исә бөтен мәдәният дизайнга әһәмият биргәнгә күрә.
Миңа калса, күпчелек япон җитәкчеләре начар машина ясау фикереннән үк коты очып курыккан булыр иде. Ә менә Америка җитәкчеләре күңел түрендә әле дә машинаның иң мөһим ягы — ул тудырган образ дип саный. Яхшы машина ясаргамы? Ә нәрсә ул «яхшы»? Бу бит шулкадәр субъектив. Автомобильне ничек проектларга икәнен беләсегез килсә, фокус-төркемнән сорагыз.
Үзләренең эчке дизайн компасына таяну урынына (Генри Форд эшләгән кебек), Америка автомобиль компанияләре маркетинг белгечләре кулланучылар тели дип уйлаган нәрсәне ясарга тырыша. Ләкин бу эшләми. Америка машиналары базардагы өлешен югалтуны дәвам итә. Сәбәбе исә — сатып алучы үзе тели дип уйлаган нәрсәне чынлыкта бөтенләй теләми.
Машиналарыгызны фокус-төркемнәргә проектлату кыска вакытлы файда гына китерә. Озак вакытка караганда, яхшы дизайнга таяну отышлы. Фокус-төркем бүгенге модадагы ялтыравык сыйфатны телибез дип әйтә ала, ләкин алар чынлыкта завыклы сатып алучыларга охшарга тели, ә андыйлар, азчылык булсалар да, яхшы дизайнның кадерен белә. Ахыр чиктә, сволочлар һәм наркосатучылар да табиблар белән адвокатларның Cadillac'тан Lexus'ка күчкәнен күреп ала һәм шул ук адымны ясый.
Apple — гомуми Америка тенденциясенә каршы кызыклы мисал. Яхшы CD-плеер сатып аласыгыз килсә, сез, мөгаен, Япониядә ясалганын сайларсыз. Әгәр сез MP3-плеер сатып аласыгыз килсә, мөгаен, iPod алырсыз. Ни булды? Нигә Sony MP3-плеерлар базарында өстенлек итми? Чөнки Apple хәзер кулланучылар электроникасы бизнесында, һәм башка Америка компанияләреннән аермалы буларак, алар яхшы дизайн белән янып яши. Дөресрәге, аларның баш башкаручы директоры (CEO) шундый.
Мин күптән түгел iPod алдым, һәм ул гади генә яхшы түгел. Ул гаҗәпләнерлек дәрәҗәдә яхшы. Ул мине гаҗәпләндерә алсын өчен, ул үзем дә белмәгән өметләремне акларга тиеш булган. Бернинди фокус-төркем моны таба алмый. Моны бары тик бөек дизайнер гына эшли ала.
Машиналар — Америкада без ясаган иң начар әйбер түгел әле. «Турыдан-туры тотын да эшлә» моделенең иң җимергеч уңышсызлыгы безнең шәһәрләрдә, дөресрәге, шәһәр яны бистәләрендә (exurbs) күренә. Әгәр күчемсез милек төзүчеләр җитәрлек зур масштабта эшләсә, бөтен шәһәрләрне төзесәләр, базар көчләре аларны начар булмаган шәһәрләр төзергә мәҗбүр итәр иде. Ләкин алар бер юлы бары бер-ике офис бинасы яки шәһәр читендәге урам гына төзиләр, һәм нәтиҗә шулкадәр төшенкелеккә китерә: халык Европага очып барып, андагы кешеләр өчен гадәти көндәлек тормыш булган шартларда ике атна яшәп кайтуны зур бәхет дип саный. [1]
Ләкин «турыдан-туры тотын да эшлә» моделенең өстенлекләре дә бар. Байлык һәм техник яңалыклар тудыруда (бу икесе гамәлдә бер үк нәрсә) ул ачыктан-ачык җиңүче булып күренә. Сәбәбе — тизлек дип уйлыйм. Гади тауар җитештереп кенә байлык туплау авыр. Чын кыйммәт яңа нәрсәләрдә була, ә беренче булып нәрсәнедер ясыйсыгыз килсә, тиз эшләү ярдәм итә. Яхшымы, яманмы — бу «турыдан-туры тотын да эшлә» моделе бик тиз, сез я ял көннәрендә генә VisiCalc'ның беренче версиясен язучы Дэн Бриклин (Dan Bricklin) булсагыз да, яисә бер ай эчендә сыйфатсыз кондоминиумнар кварталын төзеп чыгучы күчемсез милек төзүче булсагыз да шул бер.
Әгәр миңа «турыдан-туры тотын да эшлә» моделе белән «җентекле» модель арасында сайларга туры килсә, мин, мөгаен, «турыдан-туры тотын да эшлә» вариантын сайлар идем. Ләкин безгә сайларга мәҗбүрме соң? Без икесенә дә берьюлы ирешә алмыйбызмы? Америкалылар, программа тәэминаты язуда уңышка ирешергә ярдәм иткән шул түземсез, шәхси башлангычка нигезләнгән рухны югалтмыйча гына, яшәү өчен матур урыннарга ия була аламы? Башка илләр үзләренең технология компанияләренә һәм фәнни лабораторияләренә күбрәк индивидуализм өсти аламы, һәм бу аларда бер үк вакытта беркатлы сәүдә үзәкләре ташкыны булып таралмасын иде? Мин моңа өмет белән карыйм. Башка илләр турында бернәрсә дип булмый, ләкин АКШта, ким дигәндә, без икесен дә бергә саклый алабыз дип уйлыйм.
Apple — өметләндерә торган мисал. Алар программа тәэминаты язу өчен кирәк булган түземсез, хакерлык рухын җитәрлек дәрәҗәдә саклап кала алганнар. Шул ук вакытта сез Apple'ның яңа ноутбугын кулга алгач, ул Америкада ясалганга бөтенләй охшамый. Ул артык камил. Аны Швеция яки Япония компаниясе ясаган кебек тоела.
Күп кенә технологияләрдә икенче версия югарырак төгәллеккә (resolution) ия. Нигә моны гомумән дизайнга да кулланмаска? Миңа калса, без әкренләп милли характерларның һөнәри характерларга урын биргәнен күрербез: Япониядәге хакерларга бүгенге көндә японнарга хас булмаган кебек тоелган үзсүзлелек белән эш итәргә рөхсәт ителер, ә Америкадагы продуктлар бүгенге көндә америкалыларга хас түгел кебек тоелган зәвык таләпләре белән эшләнә башлар. Бәлки, киләчәктә иң уңышлы илләр бүгенге милли характер дип саналган нәрсәләрне игътибарсыз калдырып, эшнең һәр төрен иң яхшы нәтиҗә бирә торган ысул белән башкаручылар булыр. Кем беренче өлгерә — ярышабызмы?
Искәрмәләр
[1] Япония шәһәрләре дә ямьсез, ләкин башка сәбәпләр аркасында. Япониядә җир тетрәүләр еш була, шуңа күрә биналар гадәттә вакытлы әйбер буларак кабул ителә; аларда европалыларга Римнан калган кебек зур шәһәр төзелеше традициясе юк. Икенче сәбәп — хөкүмәт белән төзелеш компанияләре арасындагы билгеле коррупцион мөнәсәбәтләр.
Бу язманың караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквелл (Trevor Blackwell), Барри Эйслер (Barry Eisler), Сара Харлин (Sarah Harlin), Широ Каваи (Shiro Kawai), Джессика Ливингстон (Jessica Livingston), Джеки Макдоноу (Jackie McDonough), Роберт Моррис (Robert Morris) һәм Эрик Рэймондка (Eric Raymond) рәхмәтемне белдерәм.