Һәр кем белгәнсә, ғүмер ҡыҫҡа. Бала саҡта мин был хаҡта йыш уйлана торғайным. Ғүмер ысынлап та ҡыҫҡамы, әллә беҙ бары тик уның сикләнгәнлегенә зарланабыҙмы? Әгәр беҙ 10 тапҡыр оҙағыраҡ йәшәһәк тә, ғүмерҙе барыбер ҡыҫҡа тип тойор инекме?
Был һорауға яуап биреү мөмкин түгел кеүек күренгәнгә, мин уның тураһында уйлауҙан туҡтаным. Һуңынан минең балаларым тыуҙы. Был миңә ошо һорауға яуап табырға ярҙам итте, һәм яуап шундай: ғүмер ысынлап та ҡыҫҡа.
Балалар тыуыуы миңә ваҡыт кеүек өҙлөкһөҙ дәүмәлде өҙөклө (дискрет) берәмектәргә тарҡатыу юлын күрһәтте. 2 йәшлек балағыҙ менән һеҙгә ни бары 52 ял көнө (уик-энд) бирелә. Әгәр Яңы йыл тылсымы, әйтәйек, 3 йәштән алып 10 йәшкә тиклем генә дауам итә тиһәк, балағыҙҙың ошо мөғжизәне кисереүен һеҙ ни бары 8 тапҡыр ғына күрә алаһығыҙ. Ваҡыт кеүек өҙлөкһөҙ дәүмәлдең нимәһе күп, нимәһе аҙ икәнен әйтеү мөмкин булмаһа ла, 8 һаны — күп түгел. Әгәр һеҙҙең ҡулығыҙҙа бары 8 бөртөк арахис йәки һайлап алыр өсөн киштәлә 8 китап ҡына булһа, ғүмерегеҙ күпме дауам итеүенә ҡарамаҫтан, был һан мотлаҡ сикләнгән булып күренер ине.
Яҡшы, тимәк, ғүмер ысынлап та ҡыҫҡа. Быны белеүҙең ниндәй ҙә булһа файҙаһы бармы?
Минең өсөн бар. Был шуны аңлата: «фәлән нәмә өсөн ғүмер артыҡ ҡыҫҡа» тигән дәлилдәр ҙур көскә эйә. Ғүмер ниндәйҙер бер нәмә өсөн артыҡ ҡыҫҡа тип әйтеү — бары тик матур һүҙ генә түгел. Был асыу килтергән нәмәнең синонимы ғына ла түгел. Әгәр һеҙ ниндәйҙер нәмә өсөн ғүмерегеҙҙең артыҡ ҡыҫҡа булыуы тураһында уйлана башлаһағыҙ, мөмкин булһа, унан ҡотолорға тырышырға кәрәк.
Мин үҙемдән тормошомдо нимә өсөн артыҡ ҡыҫҡа тип һанайым тип һораһам, башыма иң тәүҙә «буш һүҙ, сепрәк-сапраҡ» (bullshit) тигән һүҙ килә. Был яуаптың бер аҙ тавтология икәнен аңлайым. Тап шул ғүмер артыҡ ҡыҫҡа булған сүп-сар уның билдәләмәһе лә инде. Шулай ҙа буш нәмәнең үҙенә хас һыҙаты бар. Унда яһалмалыҡ бар. Был — тормош тәжрибәһенең фастфуды. [1]
Әгәр үҙегеҙҙән ниндәй буш нәмәләргә ваҡыт сарыф иткәнегеҙҙе һораһағыҙ, моғайын, яуабын беләһегеҙҙер инде. Кәрәкмәгән кәңәшмәләр, мәғәнәһеҙ бәхәстәр, бюрократия, маһайыу, башҡаларҙың хаталарын төҙәтеү, юл тығындары, бәйлелек тыуҙырған, әммә файҙаһыҙ шөғөлдәр.
Бындай нәмәләр һеҙҙең тормошоғоҙға ике юл менән үтеп инә: йә улар көсләп тағыла, йә хәйлә менән инеп ала. Шарттар арҡаһында тағылған мәғәнәһеҙлек менән ниндәйҙер кимәлдә килешергә тура килә. Аҡса эшләргә кәрәк, ә аҡса эшләү күбеһенсә ваҡ-төйәк йомоштарҙан тора. Ысынында, һорау һәм тәҡдим законы быны тәьмин итә лә: эш ни тиклем күберәк ләззәт килтерһә, кешеләр уны шул тиклем осһыҙыраҡ хаҡҡа башҡарырға әҙер. Шулай ҙа көсләп тағылған буш нәмәләр һеҙ уйлағандан аҙыраҡ булыуы мөмкин. Тәбиғи һайланған ҡайнар эштән баш тартып, ғәҙәти мәғәнәлә мөмкинлектәр аҙыраҡ, әммә тормош ысынбарыраҡ тойолған ергә күсеп китеүселәр ағымы һәр ваҡыт булған. Был ғәҙәтиерәк күренешкә әйләнеүе лә бар.
Күсенмәйсә лә быны бәләкәйерәк кимәлдә эшләргә мөмкин. Буш нәмәгә сарыф итергә тура килгән ваҡыт күләме эш биреүсегә бәйле рәүештә төрлөсә була. Күпселек ҙур ойошмалар (һәм күп кенә бәләкәйҙәре лә) быға батҡан. Әгәр һеҙ аңлы рәүештә аҡса һәм абруй кеүек башҡа факторҙарға ҡарағанда буш нәмәнән ҡасыуға өҫтөнлөк бирһәгеҙ, һеҙҙең ваҡытығыҙҙы аҙыраҡ әрәм итәсәк эш биреүселәрҙе таба алыуығыҙ бар.
Әгәр һеҙ фрилансер йәки бәләкәй компания булһағыҙ, быны айырым клиенттар кимәлендә эшләй алаһығыҙ. Әгәр һеҙ ағыулы (токсик) клиенттарҙан баш тартһағыҙ йәки уларҙан ситтә торһағыҙ, тормошоғоҙҙағы буш нәмәләрҙе килемегеҙ кәмеүгә ҡарағанда күберәккә кәметә алаһығыҙ.
Ләкин ҡайһы бер буш нәмәләр һеҙгә теләһәгеҙ-теләмәһәгеҙ тағылһа, һеҙҙе алдап тормошоғоҙға үтеп ингән буш нәмә өсөн бары үҙегеҙ генә ғәйепле. Шулай ҙа үҙегеҙ һайлаған буш нәмәнән арыныу көсләп тағылғанға ҡарағанда ауырыраҡ булыуы мөмкин. Ваҡытығыҙҙы бушҡа сарыф итергә ҡыҙыҡтырған нәмәләр һеҙҙе алдауҙа бик оҫта булырға тейеш. Күптәргә таныш бер миҫал — селтәрҙә бәхәсләшеү. Берәйһе һеҙгә ҡаршы төшһә, ул билдәле бер мәғәнәлә һеҙгә һөжүм итә. Ҡайһы саҡта шаҡтай асыҡтан-асыҡ. Һөжүм ителгәндә инстинктығыҙ үҙегеҙҙе яҡларға ҡуша. Ләкин күп кенә инстинкттар кеүек үк, был инстинкт та беҙ хәҙер йәшәгән донъя өсөн яраҡлаштырылмаған. Тәбиғи күренмәһә лә, күп осраҡта үҙегеҙҙе яҡламау яҡшыраҡ. Кире осраҡта, ул кешеләр һүҙҙең тура мәғәнәһендә ғүмерегеҙҙе урлай. [2]
Селтәрҙә бәхәсләшеү осраҡлы рәүештә генә бәйлелек тыуҙыра. Бынан да хәүефлерәк нәмәләр бар. Мин элек яҙғанымса, техник прогрестың бер өҫтәмә һөҙөмтәһе шул: беҙгә оҡшаған нәмәләр көслөрәк бәйлелек тыуҙырыусан булып китә бара. Был тигәнең, беҙгә бәйлелектән ҡотолоу өсөн көсөбөҙҙө күберәк һалырға — ситтән үҙ-үҙебеҙгә ҡарап: «Мин ваҡытымды ысынлап та шулай уҙғарырға теләйемме ни?» — тип һорарға тура киләсәк.
Буш нәмәләрҙән ҡасыу менән бер рәттән, кеше ысынлап та мөһим булған нәмәләрҙе әүҙем эҙләргә тейеш. Ләкин төрлө кеше өсөн төрлө нәмә мөһим, һәм күпселеккә нимәнең мөһим булыуын өйрәнергә тура килә. Ҡайһы берәүҙәр бәхетле: улар иртә йәштән үк математиканы, хайуандарҙы тәрбиәләүҙе йәки яҙышыуҙы яратыуын аңлай һәм ошо шөғөлгә күп ваҡыт бүлеү юлын таба. Әммә күпселек кеше үҙ тормошон мөһим һәм мөһим булмаған нәмәләр ҡатнашмаһынан башлай, һәм бары яйлап ҡына уларҙы айырырға өйрәнә.
Бигерәк тә йәштәр өсөн был буталсыҡтың күп өлөшө үҙҙәре эләккән яһалма мөхит арҡаһында тыуа. Урта һәм өлкән кластарҙа башҡа балаларҙың һеҙҙең турала ни уйлауы донъялағы иң мөһим нәмә булып күренә. Ләкин өлкәндәрҙән шул йәштә ниндәй хата яһағандары тураһында һораһағыҙ, уларҙың барыһы ла тиерлек башҡа балаларҙың үҙҙәре тураһында нимә уйлауына артыҡ ҙур әһәмиәт биргәндәрен әйтер.
Мөһим нәмәләрҙе айырыуҙың бер алымы — киләсәктә был һеҙҙең өсөн әһәмиәтле булырмы-юҡмы икәнен үҙегеҙҙән һорау. Мөһим кеүек күренгән ялған нәмәләр, ғәҙәттә, ҡапыл ғына бик ҙур әһәмиәткә эйә һымаҡ булып күренә. Улар һеҙҙе шулай алдай ҙа инде. Кәкре аҫтындағы майҙан бәләкәй, әммә уның осло осо энә кеүек аңығыҙға ҡаҙала.
Мөһим нәмәләр мотлаҡ кешеләр «ҙур» тип атарлыҡ булырға тейеш түгел. Дуҫың менән бер сынаяҡ ҡәһүә эсеү — мөһим. Һуңынан һеҙ быны ваҡытты бушҡа уҙғарыу тип тоймаясаҡһығыҙ.
Бәләкәй балалар булыуының бер шәп яғы шунда: улар һеҙҙе ысынлап та мөһим нәмәгә — үҙҙәренә ваҡыт бүлергә мәжбүр итә. Һеҙ телефонға текәлеп ултырғанда, улар еңегеҙҙән тарта ла: «Минең менән уйнайһыңмы?» — ти. Һәм был, ҙур ихтималлыҡ менән, буш нәмәләрҙән арыныуҙың иң яҡшы юлы булып тора.
Әгәр ғүмер ҡыҫҡа икән, уның ҡыҫҡалығы беҙҙе ҡапыл аптырашта ҡалдырыр тип көтөргә кәрәк. Һәм ғәҙәттә тап шулай килеп сыға ла. Һеҙ барыһын да мәңгелек тип ҡабул итәһегеҙ, ә һуңынан барыһы ла ғәйеп була. Һеҙ һәр ваҡыт ул китапты яҙа, ул тауға менә йәки башҡа бер нәмә эшләй алырмын тип уйлайһығыҙ, ә һуңынан мөмкинлек тәҙрәһе ябылғанын аңлайһығыҙ. Иң ҡайғылы тәҙрәләр башҡа кешеләр үлгәндә ябыла. Уларҙың да ғүмере ҡыҫҡа. Әсәйем вафат булғас, мин уның менән күберәк ваҡыт үткәрмәгәнемә үкендем. Мин ул һәр ваҡыт янымда булыр кеүек йәшәнем. Һәм ул үҙенең тыныс холҡо менән был яңылышыуҙы көсәйтте генә. Ләкин был бары тик алданыу ине. Минеңсә, күптәр мин эшләгән ошо уҡ хатаны ҡабатлай.
Ҡапыл аптырашта ҡалмауҙың ғәҙәти юлы — быны аңлы рәүештә даими хәтерҙә тотоу. Тормош хәүефлерәк булған заманда кешеләр үлем тураһында хәҙерге ҡарашҡа ярашлы артыҡ ҡурҡыныс күренерлек дәрәжәлә иҫтә тотҡандар. Ниңә икәнен белмәйем, әммә һәр кемдең яурыны артында ураҡ менән торған әжәлде даими иҫкә төшөрөп тороу ҙа дөрөҫ яуап түгел һымаҡ. Бәлки, мәсьәләгә икенсе яҡтан ҡарау яҡшыраҡтыр. Үҙегеҙ иң ныҡ эшләргә теләгән нәмәләрҙә түҙемһеҙ булыу ғәҙәтен үҫтерегеҙ. Тауға менеүҙе, шул китапты яҙыуҙы йәки әсәйегеҙгә барыуҙы һуңға ҡалдырмағыҙ. Ни өсөн көтөргә ярамағанын гел үҙегеҙгә иҫкәртеп тороу кәрәкмәй. Бары тик көтмәгеҙ.
Берәй нәмә аҙ булғанда кеше эшләй торған тағы ике аҙымды уйлап таба алам: уның күберәген алырға тырышыу һәм булғанының ҡәҙерен белеү. Бында икеһе лә урынлы.
Нисек йәшәүегеҙ күпме йәшәүегеҙгә йоғонто яһай. Күпселек кеше яҡшыраҡ йәшәй алыр ине. Мин дә шул иҫәптә.
Ләкин ҡулда булған ваҡытҡа иғтибарлыраҡ булып, моғайын, тағы ла ҙурыраҡ һөҙөмтәгә өлгәшергә мөмкиндер. Көндәрҙең үтеп китеүенә юл ҡуйыу еңел. Ижади кешеләр шул тиклем яратҡан «ағым»дың (flow) ҡараңғы яғы ла бар: ул көндәлек ығы-зығы һәм борсолоуҙар араһында тормош тәмен тойор өсөн туҡталырға ҡамасаулай. Мин уҡыған иң тәьҫирле нәмәләрҙең береһе китаптың эсендә түгел, ә уның исемендә ине: Джеймс Солтерҙың Burning the Days («Көндәрҙе өтөп/яндырып») тигән китабы.
Ваҡытты бер аҙ яйлатыу мөмкин. Мин быға оҫтара төштөм. Балалар ярҙам итә. Бәләкәй балаларығыҙ булғанда, иғтибар итмәй булдыра алмаҫлыҡ шул тиклем камил мәлдәр күп була.
Ниндәйҙер тәжрибәнән барыһын да һығып алғанды тойолоу ҙа ярҙам итә. Әсәйем өсөн ҡайғырыуым уны һағыныуымдан ғына түгел, ә беҙ бергә эшләй алған, әммә эшләмәгән эштәр тураһында уйлауымдан да килә. Төпсөк түгел, оло улыма тиҙҙән 7 йәш тула. Һәм уның 3 йәшлек мәлен һағынһам да, нисек булыр ине икән тип үкенмәйем. Беҙ атай менән 3 йәшлек бала үткәрә алған иң яҡшы мәлдәрҙе кисерҙек.
Буш нәмәләрҙе аяуһыҙ киҫегеҙ, мөһим эштәрҙе көттөрмәгеҙ һәм булған ваҡытығыҙҙың ҡәҙерен белегеҙ. Ғүмер ҡыҫҡа булғанда тап ошолай эшләргә кәрәк тә инде.
Иҫкәрмәләр
[1] Башта башыма башҡа мәғәнәләре лә булған һүҙ килеүе оҡшамағайны. Ләкин һуңынан уның башҡа мәғәнәләре лә бер-береһенә ярайһы уҡ бәйле булыуын аңланым. Ваҡытты әрәм итә торған нәмәләр мәғәнәһендәге буш нәмә интеллектуаль мәғәнәһеҙлеккә бик оҡшаш.
[2] Мин был миҫалды үҙемә киҫәтеү булһын тип махсус һайланым. Селтәрҙә миңә йыш һөжүм итәләр. Кешеләр минең турала иң аҡылға һыймаҫлыҡ ялған тарата. Һәм мин әлегә үҙемдең «Эй, был дөрөҫ түгел!» тип яуап бирергә ынтылыусан тәбиғи теләгемде тыйыуҙа бик маҡтанырлыҡ уңыштарға өлгәшмәнем.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Джессика Ливингстонға һәм Джефф Ралстонға рәхмәт белдерәм.