Бәрі білетіндей, өмір қысқа. Бала кезімде мен бұл туралы жиі ойланатынмын. Өмір шынымен қысқа ма, әлде біз жай ғана оның шектеулілігіне шағымданамыз ба? Егер біз 10 есе ұзағырақ өмір сүрсек те, өмір бәрібір қысқа болып көрінер ме еді?
Бұл сұраққа жауап табу мүмкін емес болып көрінгендіктен, мен бұл туралы ойлануды тоқтаттым. Сосын балалы болдым. Бұл маған сұраққа жауап табуға жол ашты, ал жауабы — өмір шынымен де қысқа.
Балалы болу маған үздіксіз шама — уақытты дискретті өлшемдерге қалай айналдыруға болатынын көрсетті. Сіз 2 жастағы балаңызбен бар болғаны 52 демалыс күнін ғана өткізе аласыз. Егер Рождествоның сиқыры, айталық, 3 пен 10 жас аралығында ғана созылатын болса, онда балаңыздың бұған тамсанғанын бар болғаны 8 рет қана тамашалай аласыз. Уақыт сияқты үздіксіз өлшемнің нендей бөлігі көп не аз екенін айту мүмкін болмаса да, 8 деген көп емес. Егер сіздің уысыңызда 8 жержаңғақ болса немесе таңдау үшін сөреде 8 кітап қана тұрса, қанша өмір сүрсеңіз де, бұл сан сөзсіз аз болып көрінер еді.
Жарайды, демек өмір шынымен де қысқа екен. Мұны білуден қандай да бір пайда бар ма?
Маған пайдасы тиді. Бұл «Өмір x үшін тым қысқа» деген пішіндегі уәждердің үлкен күшке ие екенін білдіреді. Өмірдің бір нәрсе үшін тым қысқа екенін айту жай ғана бейнелі сөз емес. Бұл «ашуға тиетін нәрсе» деген сөздің жай синонимі де емес. Егер өмір бір нәрсе үшін тым қысқа деген ой келсе, қолыңыздан келгенше оны жоюға тырысуыңыз керек.
Өзімнен өмірдің не нәрсе үшін тым қысқа екенін сұрағанымда, ойыма бірден «бос сөз, былжырақ» (bullshit) деген сөз келеді. Бұл жауаптың біршама тавтология екенін түсінемін. Өмірдің тым қысқа екенін білдіретін нәрселердің өзі осы былжырақтың анықтамасы дерлік. Соған қарамастан, оның өзіне тән ерекше сипаты бар. Онда бір жасандылық бар. Бұл — тәжірибенің фастфуды іспетті. [1]
Егер уақытыңызды қандай түкке тұрғысыз былжыраққа жұмсайтыныңызды өзіңізден сұрасаңыз, жауабын бұрыннан білетін шығарсыз. Қажетсіз жиналыстар, мәнсіз дау-дамайлар, бюрократия, көлгірсу, өзгелердің қателіктерін түзеумен әлек болу, жол кептелістері, тәуелді ететін, бірақ еш пайдасы жоқ ермектер.
Бұндай нәрселер өміріңізге екі түрлі жолмен енеді: не сізге мәжбүрлеп таңылады, не сізді алдап түсіреді. Белгілі бір дәрежеде жағдайлар мәжбүрлеген бос нәрселерге төзуге тура келеді. Сізге ақша табу керек, ал ақша табу көбіне майда-шүйде тапсырмалардан тұрады. Шынында да, сұраныс пен ұсыныс заңы мұны айқындайды: жұмыс қаншалықты жанға жайлы болса, адамдар оны соншалықты арзанға істейді. Дегенмен, сізге таңылған бос нәрселер сіз ойлағаннан әлдеқайда аз болуы да мүмкін. Әдеттегі күйбең тірліктен бас тартып, дәстүрлі мағынада мүмкіндіктер аз, бірақ өмір шынайырақ сезілетін жерге барып өмір сүретін адамдар легі әрқашан болған. Бұл әлдеқайда кең таралған құбылысқа айналуы мүмкін.
Мұны көшпей-ақ, шағын көлемде жүзеге асыруға болады. Бос нәрсеге жұмсауға тиіс уақыт көлемі жұмыс берушіге байланысты өзгеріп отырады. Көптеген ірі ұйымдар (және көптеген шағын ұйымдар да) осыған батқан. Бірақ егер ақша мен бедел сияқты басқа факторлардан гөрі бос сөз бен былжырақтан аулақ болуды саналы түрде басты орынға қойсаңыз, уақытыңызды аз ысырап ететін жұмыс берушілерді таба аласыз.
Егер сіз фрилансер немесе шағын компания болсаңыз, мұны жекелеген клиенттер деңгейінде жасай аласыз. Улы клиенттерді жұмыстан босатсаңыз немесе олардан аулақ болсаңыз, кірісіңізді азайтқаннан гөрі өміріңіздегі түкке тұрғысыз былжырақты әлдеқайда көбірек азайта аласыз.
Алайда кейбір мәнсіз нәрселер сізге еріксіз таңылғанымен, сізді алдап өміріңізге енетін бос нәрселер үшін өзіңізден басқа ешкім кінәлі емес. Дегенмен, өзіңіз таңдаған бос нәрселерден арылу, мәжбүрлеп таңылғаннан гөрі қиынырақ болуы мүмкін. Уақытты босқа өткізуге азғыратын нәрселер сізді алдауға өте шебер болуы керек. Көп адамға таныс бір мысал — желіде салғыласу. Біреу сізге қарсы шыққанда, ол белгілі бір мағынада сізге шабуыл жасайды. Кейде тіпті ашық түрде. Шабуылға ұшырағандағы инстинктіңіз — қорғану. Бірақ көптеген инстинкттер сияқты, бұл да біз қазір өмір сүріп жатқан әлем үшін жаратылмаған. Қаншалықты қарама-қайшы болып көрінсе де, көп жағдайда өзіңізді қорғамаған жөн. Әйтпесе бұл адамдар сіздің өміріңізді тура мағынасында ұрлап жатыр. [2]
Желідегі тартыс кездейсоқ түрде ғана тәуелді етеді. Одан да қауіпті нәрселер бар. Бұрын жазғанымдай, техникалық прогрестің бір жанама өнімі — бізге ұнайтын нәрселердің тәуелділікті көбірек тудыруға бейімделуі. Бұл дегеніміз, тәуелділіктен аулақ болу үшін — сырттан қарап, «уақытымды шынымен осылай өткізгім келе ме?» деп сұрау үшін көбірек саналы күш салуымыз керек болады.
Түкке тұрғысыз нәрселерден аулақ болумен қатар, шынымен маңызды нәрселерді белсенді түрде іздеу керек. Бірақ әртүрлі адамдар үшін әртүрлі нәрселер маңызды, және көпшілігі өздері үшін ненің маңызды екенін түсінуді үйренуі тиіс. Кейбіреулердің бағы жанып, математиканы жақсы көретінін, не жануарларға қамқорлық жасауды немесе жазу жазуды ұнататынын ерте түсінеді де, соған көп уақыт бөлудің жолын табады. Алайда адамдардың көбі өмірін маңызды және маңызды емес нәрселер араласқан күйде бастайды және тек бірте-бірте олардың аражігін ажыратуды үйренеді.
Әсіресе жастар үшін бұл түсінбеушіліктің көп бөлігі өздері тап болған жасанды жағдайлардан туындайды. Орта және жоғары сыныптарда басқа балалардың сен туралы не ойлайтыны әлемдегі ең маңызды нәрсе болып көрінеді. Бірақ ересектерден сол жаста нені дұрыс түсінбегенін сұрасаңыз, барлығы дерлік басқа балалардың олар туралы не ойлағанына тым қатты мән бергендерін айтады.
Маңызды нәрсені ажыратудың бір тәсілі — болашақта оның сіз үшін маңызы бола ма, соны өзіңізден сұрау. Жасанды «маңызды» нәрселер әдетте бір сәтке ғана өте маңызды болып көрінеді. Олар сізді осылай алдайды. Қисық сызық астындағы аумақ кішкентай, бірақ оның пішіні санаңызға инедей қадалады.
Маңызды нәрселер міндетті түрде адамдар «елеулі» деп атайтын нәрселер бола бермейді. Досыңмен кофе ішу — маңызды. Кейін мұны уақытты босқа өткізу деп сезінбейсіз.
Кішкентай балаларыңның болғанының бір кереметі — олар сізді маңызды нәрселерге, яғни өздеріне уақыт бөлуге мәжбүр етеді. Сіз телефоныңызға қарап отырғанда олар жеңіңізден тартып: «менімен ойнайсың ба?» дейді. Бұл, бәлкім, шынында да бос нәрселерді барынша азайтатын таңдау шығар.
Егер өмір қысқа болса, оның қысқалығы бізді аяқ астынан таңғалдырады деп күтуіміз керек. Әдетте солай болады да. Сіз кейбір нәрселерді қалыпты деп қабылдайсыз, содан кейін олар ғайып болады. Сіз әрқашан сол кітапты жазуға, сол тауға шығуға немесе басқасын істеуге үлгеремін деп ойлайсыз, содан кейін мүмкіндік терезесі жабылғанын түсінесіз. Ең мұңды терезелер басқа адамдар қайтыс болғанда жабылады. Олардың да өмірі қысқа. Анам қайтыс болғаннан кейін мен онымен көбірек уақыт өткізсемші деп армандадым. Мен ол әрқашан қасымда болатындай өмір сүрдім. Ал ол өзінің қарапайым биязы мінезімен бұл елесті қоштай түсетін. Бірақ бұл жай ғана елес еді. Мен сияқты қатені көптеген адамдар жасайды деп ойлаймын.
Кенеттен болатын нәрселерге тосыннан тап болмаудың әдеттегі жолы — оны саналы түрде сезіну. Өмір қауіпке толы болған бұрынғы заманда адамдар өлім туралы қазір біртүрлі көрінетіндей дәрежеде үнемі ойлаған. Неге екенін білмеймін, бірақ әркімнің иығында тұрған ажал орағы туралы өзіне үнемі еске салып отыру дұрыс жауап болып көрінбейді. Мүмкін, мәселеге басқа қырынан қараған дұрысырақ болар. Өзіңіз ең қатты істегіңіз келетін нәрселерге қатысты төзімсіздік әдетін қалыптастырыңыз. Сол тауға шығуды, не сол кітапты жазуды, не анаңызға баруды кейінге шегермеңіз. Неге күтпеу керектігін өзіңізге үнемі еске салып отырудың қажеті жоқ. Жай ғана кейінге қалдырмаңыз.
Бір нәрсе аз болған кезде адам жасайтын тағы екі әрекетті ойлай аламын: оны көбейтуге тырысу және бар нәрсенің қадірін біліп, рахатын көру. Екеуі де осы жағдайда орынды.
Өмір сүру салтыңыз қанша уақыт өмір сүретініңізге әсер етеді. Көптеген адамдар бұдан жақсырақ өмір сүре алар еді. Соның ішінде мен де бармын.
Бірақ қолда бар уақытыңызға мұқият назар аудару арқылы одан да зор нәтижеге қол жеткізе аласыз. Күндердің зымырап өте шығуына жол беру оңай. Қиялы ұшқыр адамдар өте қатты жақсы көретін «ағынның» (flow) күнделікті күйбең тірлік пен уайым-қайғының арасында өмірдің дәмін татуға кідіруге мүмкіндік бермейтін қараңғы тұсы бар. Мен оқыған ең әсерлі дүниелердің бірі кітаптың өзінде емес, оның атауында болды: Джеймс Солтердің Burning the Days («Күндерді жағу») шығармасы.
Уақытты белгілі бір дәрежеде баяулатуға болады. Мен бұны жақсырақ меңгере бастадым. Бұған балалар көмектеседі. Кішкентай балаларыңыз болған кезде байқамай қалу мүмкін емес ғажайып сәттер өте көп болады.
Сондай-ақ қандай да бір тәжірибенің бар сөлін сығып алғандай сезіну де көмектеседі. Анамды ойлап мұңаюымның себебі оны сағынғаным ғана емес, біз бірге істей алатын, бірақ істемеген нәрселерді ойлауымнан. Үлкен ұлым жақында 7-ге толады. Мен оның 3 жастағы кезін сағынғаныммен, кем дегенде, басқаша болуы мүмкін еді-ау деп өкінбеймін. Біз әке мен 3 жасар бала бірге өткізе алатын ең керемет уақытты бастан кешірдік.
Бос нәрселерді аяусыз кесіп тастаңыз, маңызды істерді кейінге шегермеңіз және қолыңызда бар уақыттың қадірін біліңіз. Өмір қысқа болған кезде осылай ету керек.
Ескертпелер
[1] Бастапқыда ойыма басқа да мағыналары бар сөздің келгені маған ұнамады. Бірақ кейіннен оның басқа мағыналары да бір-бірімен өте тығыз байланысты екенін түсіндім. Уақытты босқа кетіретін нәрселер мағынасындағы былжырақ интеллектуалды былжыраққа өте ұқсас.
[2] Мен бұл мысалды өзіме ескерту ретінде әдейі таңдадым. Интернетте маған шабуылдар жиі жасалады. Адамдар мен туралы ең ақылға сыймайтын өтіріктерді айтады. Әзірге «Ей, бұл дұрыс емес!» деуге деген табиғи адами бейімділікті басу жағынан аса мықты емеспін.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққаны үшін Джессика Ливингстон мен Джефф Ралстонға алғыс білдіремін.